3. Samāsakaṇḍa
Samāsalakkhaṇādi
202. Nāmānaṃ
M0.138 samāso yuttatthotyadhikāro .Samāsoti bhinnatthānaṃ padāna mekatthatā .
Yuttatthoti aññamaññasambandhattho .
Vibhāsātyadhikātabbaṃ
M0.142 vākyatthaṃ .Kammadhārayasamāsa
203.‘‘ Mahanto ca so vīro cā ’’ ti vākye –
Dvipade tulyādhikaraṇe kammadhārayo .
Bhinnappavattinimittā
M0.143 saddā ekasmiṃ vatthuni pavattā tulyādhikaraṇā , visesanavisesassabhūtā samānādhikaraṇā dve padā yadā samasyante , tadā so samāso kammadhārayoNāma
M0.144 , idha vā samāsasuttāni saññādvārena samāsavidhāyakāni .Aggahitavisesanā
M0.146 buddhi visessamhi na uppajjatīti visesanaṃ pubbaṃ hoti , samāseneva tulyādhikaraṇattassa vuttattā tappakāsanatthaṃ payuttā samāsato atirittā ca so iccete ‘‘ vuttaṭṭhānamappayogo ’’ ti ñāyā nappayujjante .Evamaññatra .
Tesaṃ vibhattiyo lopā ca .
Tesaṃ yuttatthānaṃ samāsānaṃ pubbuttarapadānaṃ vibhattī lupyante , cakārena kvaci na .
Tato mahanta vīra iti ca rūpappasaṅge –
Pakati cassa sarantassa .
Vibhattīsu
M0.147 luttāsu sarantassa pubbabhūtassa , parabhūtassa ca assa samāsapadassa pakati hotītīha luttākārā punānīyante .Tato mahanta vīraiti ṭhite –
‘‘ Mahataṃ
M0.149 mahā tulyādhikaraṇe pade ’’ ti mahantassa mahā .Taddhita samāsa kitakā nāmaṃvātavetunādīsu ca .
Taddhitādayo nāmaṃ iva daṭṭhabbā taveppabhutipaccaye vajjetvā .
Tato
M0.150 vatticchāya syādi .Mahāvīro , mahāvīrāiccādi .
204. Kammadhārayo
M0.152 dvando ca , tappuriso ca lābhino .Tayo parapade liṅgaṃ , bahubbīhi padantare .
205. Rattā ca sā paṭī cāti rattapaṭī , mahantī ca sā saddhā cāti mahāsaddhā .
Ettha ‘‘ kammadhārayasaññe ce ’’ ti pubbapade pumeva kate āīpaccayānaṃ nivutti .
206. Nīlañca taṃ uppalañcāti nīluppalaṃ , satthīva satthi , satthi ca sā sāmā cāti satthisāmā .
Mukhameva cando mukhacando .
Visesanavisessānaṃ
M0.154 yathecchattā kvaci visesanaṃ paraṃ hoti , khattiyabhūtoiccādi , icchā ca yathātanti .Ubhe tappurisa samāsa
207. Nasaddā si , tassa lopo .
Na suro asuro .
Ettha kammadhāraye kate –
‘‘ ubhe tappurisā ’’ ti tappurisasaññā .
‘‘ Attannassa tappurise ’’ ti nassa a .
Na asso anasso .
Ettha ‘‘ sare ana ’’ ti nassa ana .
208.‘‘ Nāmānaṃ
M0.155 samāso ’’ ti sutte dvidhākate ayuttatthānampi kvaci samāso .Na puna geyyā apunageyyā gāthetyādi .
Ettha geyyena sambandho na-saddo ayuttatthenāpi punena yogavibhāgabalā samasyate .
Digusamāsa
209. Tayo
M0.156 lokā samāhaṭā tilokaṃ .Ettha ‘‘ saṅkhyāpubbo digū ’’ ti kammadhārayassa digusaññā .
‘ Digussekattaṃ ’’ ti ekattaṃ , napuṃsakattañca .
Suddhatappurisasamāsa
210. Tappurisā
M0.157 tveva .Amādayo parapadehi .
Dutiyantādayo parapadehi nāmehi yadā samasyante , tadā so samāso tappuriso nāma .
Gāmaṃ
M0.158 gato gāmagato .‘‘ Passa vāsiṭṭha gāmaṃ , gato tisso sāvatthiṃ ’’ tya trāyuttatthatāya na samāso .
Tathā ññatra ñeyyaṃ .
211. Raññā
M0.159 hato rājahato .Kiccantehi bhīyo adhikatthavacane .
Tabba , anīya , ṇya , teyya , riccappaccayā kiccā .
Thutinindatthamajjhāropitatthaṃ vacanaṃ adhikatthavacanaṃ .
Soṇaleyyo kūpoiccādi .
Soṇehi yathā liyhate , tathā puṇṇattā thuti .
Tehi ucchiṭṭhattā nindā ca .
Dadhinā upasittaṃ bhojanaṃ dadhibhojanaṃ , samāsapadeneva upasittakriyāya kathanā natthetthāyuttatthatā .
Upasittasaddāppayogo pubbeva .
212. Karaṇe
M0.160 tu-asinā kalaho asikalaho . 213. Buddhassa deyyaṃ buddhaddeyyaṃ , parassapadaṃ , ettha vibhatyalopo .
Evaṃ attanopadamiccādi .
214. Corasmā
M0.161 bhayaṃ corabhayaṃ .Evaṃ baddhanamuttoccādi .
215. Rañño putto rājaputto .
‘‘ Brāhmaṇassa kaṇhā dantā ’’ iccatra dantāpekkhā chaṭṭhīti kaṇhena sambandhābhāvā na samāso .
Yadā tu kaṇhā ca te dantā ceti kammadhārayo , tadā chaṭṭhī kaṇhadantāpekkhāti brāhmaṇakaṇhadantāti samāso hoteva .
216.‘‘ Rañño
M0.162 māgadhassa dhana ’’ ntyatra raññoti chaṭṭhī dhana mapekkhate , na māgadhaṃ .Rājā eva māgadhasaddena vuccateti bhedābhāvā sambandhābhāvoti tulyādhikaraṇena māgadhena saha rājā na samasyate .
Dviṭṭho hi sambandho .
Rañño
M0.163 asso puriso ce ’’ tya tra rañño asso , rañño purisoti ca paccekaṃ sambandhato sāpekkhatā atthīti na samāso .‘‘ Asso ca puriso cā ’’ ti dvande kate tu rājassapurisāti hoteva , aññānapekkhattā .
‘‘ Rañño garuputto ’’ iccatra rājāpekkhinopi garuno
Puttena
M0.164 saha samāso , gamakattā .Gamakattampi samāsassa nibandhanaṃ .
Tattha garuno puttoti viggaho , evamaññatra .
217. Rūpe saññā rūpasaññā .
Kvaci nindāyaṃ - kūpe maṇḍūko viya kūpamaṇḍūko .
Evaṃ nagarakāko iccādi .
Atropamāya nindā gamyate .
Antevāsiko tyādo vibhattyalopo .
Bahubbīhisamāsa
218. Aññapadatthesu bahubbīhi .
Appaṭhamantāna
M0.165 maññesaṃ padānaṃ atthesu dve vā bahūni vā nāmāni yadā samasyante , tadā so samāso bahubbīhi nāma .Āgatā samaṇā yaṃ sā āgatasamaṇo , vihāro .
219. Jitāni
M0.166 indriyāni yena so jitindriyo , bhagavā .Āhito aggi yena so āhitaggi .
Agyāhito vātyādo yathecchaṃ visesanassa paratā .
220. Karaṇe tu-chinno rukkho yena so chinnarukkho , pharasu .
221. Dinno suṅko yassa so dinnasuṅko , rājā .
222. Niggatā janā yasmā so niggatajano , gāmo .
223. Dasa
M0.167 balāni yassa so dasabalo , bhagavā .Natthi samo yassa so asamo .
Ettha ‘‘ attannassā ’’ ti yogavibhāgena nassa a .
Pahūtā jivhā yassa so pahūtajivho , mahantī paññā yassa so mahāpañño .
Dvīsu ‘‘ itthiyambhāsitapumitthīpumāva ce ’’ ti pumbhāvātidesā pubbuttarapadesu āīppaccayānamabhāvo .
224.‘‘ Kvaci
M0.169 samāsantagatānamakāranto ’’ ti antassa attaṃ .Kāraggahaṇena ā i ca .
Itthiyamivaṇṇantā , tvantehi ca kappaccayopi .
Yathā - visālaṃ akkhi yassa so visālakkho , paccakkhadhammā , silopo .
Sobhano gandho yassa so
M0.171 sugandhi .Bahukantiko , bahunadiko , samuddo .
Ettha yadādinā rasso .
Bahukattuko .
Mattā bahavo mātaṅgā yasmiṃ taṃ mattabahumātaṅgaṃ , vanaṃ .
Tulyādhikaraṇo .
225. Suvaṇṇassa
M0.172 viya vaṇṇo yassa so suvaṇṇavaṇṇo .Vajiraṃ pāṇimhi yassa so vajirapāṇi .
Urasi lomāni yassa so urasilomo .
Ettha vibhatyalopo .
‘‘ Atthesū ’’ ti bahuttaggahaṇena kvaci paṭhamantānampi .
Saha hetunā yo vattate so sahetuko ,‘‘ yadā ’’ dinā sahassa so .
226. Satta
M0.173 vā aṭṭha vā sattaṭṭha , māsā , etthaññapadattho vā saddassattho .Dakkhiṇassā ca pubbassā ca disāya yaṃ antarālaṃ , sā dakkhiṇapubbā , disā .
Bhinnādhikaraṇo .
Appaṭhamantānanti kiṃ , desito buddhena yo dhammo .
Dvandasamāsa
227. Nāmānaṃ samuccayo dvando .
Samuccayo
M0.177 , ti piṇḍīkaraṇaṃ ekavibhattikānaṃ nāmānaṃ yo samuccayo , so dvando nāma , idaṃ suttaṃ bahuvacanavisayaṃ .Cando ca sūriyo ca candasūriyā .
Tiṭṭhanti tyādi-
Kriyāsambandhasāmaññato
M0.178 atthetthāpekatthatā , evaṃ naranāriyo , akkharapadāni . 228. Tathā dvande pāṇi turiya yogga senaṅga khuddajantuka vividha viruddha visabhāgatthādīnañca .
Vividhenākārena viruddhā vividhaviruddhā , sabhāgā sadisā , vividhā ca te sabhāgā ceti visabhāgā .
Yathā digusamāse , tathā dvande pāṇyaṅgatthādīnaṃ ekattaṃ , napuṃsakattañca hoti .
Cakkhusotaṃ , gītavāditaṃ , yuganaṅgalaṃ , hatthassaṃ , asicammaṃ , ḍaṃsamakasaṃ , kokālūkaṃ .
Nāmarūpaṃ
M0.182 , nāmaṃ namanalakkhaṇaṃ , rūpaṃ ruppanalakkhaṇaṃ .Evamete dhammā lakkhaṇato vividhā , paramatthato sabhāgā ca .
Ādisaddenāññatthāpi
M0.183 .Yathā - bhinnaliṅgānaṃ - itthipumaṃ .
Yadādinā rasso , dāsidāsaṃ , pattacīvaraṃ .
Gaṅgāsoṇaṃ .
Saṅkhyāparimāṇānaṃ - tikacatukkaṃ .
Sippīnaṃ - veṇarathakāraṃ .
Luddakānaṃ - sākuntika māgavikaṃ .
Appāṇijātīnaṃ - ārasatthi .
Ekajjhāyanabrāhmaṇānaṃ - kaṭhakālāpaṃ iccādi .
229. Vibhāsā rukkha tiṇa pasu dhana dhañña janapadādīnañca .
Dvande
M0.185 rukkhādīnaṃ ekattaṃ napuṃsakattañca vā hoti .Dhavakhadiraṃ , dhavakhadirā , muñjapabbajaṃ , muñjapabbajā , ajeḷakaṃ , ajeḷakā , hiraññasuvaṇṇaṃ , hiraññasuvaṇṇāni , sāliyavaṃ , sāliyavā .
Kāsikosalaṃ
M0.187 kāsikosalā .Ādisaddena aññesupi vā .
Yathā – niccavirodhīnamaddabbānaṃ - kusalākusalaṃ , kusalākusalāni .
Sakuṇīnaṃ - bakabalākaṃ , bakabalākā .
Byañjanānaṃ - dadhighataṃ , dadhighatāni .
Disānaṃ - pubbāparaṃ , pubbāparā iccādi .
Abyayībhāvasamāsa
230. Adhisaddā
M0.189 smiṃ , tassa lopo .Adhisaddena tulyādhikaraṇattā itthisaddāpismiṃ .
Niccasamāsattā ādhārabhūtāyamitthiyanti padantarena viggaho .
Adhi itthiyanti ṭhite –
Upasagganipātapubbako abyayībhāvo .
Upasaggādipubbako saddo vibhatyatthādīsu samāso hoti , abyayībhāvasañño ca .
‘‘ So napuṃsakaliṅgo ’’ ti abyayībhāvo napuṃsakaliṅgo , yadādinā ekavacano ca .
‘‘ Saro
M0.191 rasso napuṃsake ’’ ti rasso .Aññasmā lopo ca .
Anakārantā abyayībhāvā parā sabbā vibhattī lujjare .
Adhitthi , vibhattīnamattho ādhārādi .
Idhādhisaddo ādhārevattate , adhitthiiccetaṃ padaṃ itthiya miccetamatthaṃ vadati .
Samīpaṃ
M0.193 nagarassa upanagaraṃ .‘‘ Aṃvibhattīnamakārantabyayībhāvā ’’ ti vibhattīnaṃ kvaci aṃ .
Kvacīti kiṃ .
Upanagare .
Abhāvo makkhikānaṃ nimmakkhikaṃ rasso .
Anupubbo therānaṃ anutheraṃ , anatikkamma sattiṃ yathāsatti .
Ye
M0.195 ye buḍḍhā yathābuḍḍhaṃ , vicchāyaṃ .Yattako paricchedo jīvassa yāvajīvaṃ , avadhāraṇe .
Ā pabbatā khettaṃ āpabbataṃ khettaṃ , mariyādāyaṃ , vajjamānā sīmā mariyādā , pabbataṃ vinātyattho .
Ā jalantā sītaṃ ājalantaṃ sītaṃ , abhividhimhi , gayhamānā sīmā abhividhi , jalantena sahetyattho .
Āsaddayoge ‘‘ dhātunāmā ’’ dinā apādānavidhāneneva vākyampi siddhaṃ .
Tathāññatra .
231.‘‘ Uttamo
M0.197 vīro pavīro ’’ iccādo pana pubbapadatthappadhānattābhāvābyayībhāvābhāvo kammadhārayoeva .Evaṃ visiṭṭho dhammo abhidhammo .
Kucchitaṃ annaṃ kadannaṃ .
Etttha
M0.198 ‘‘ kada kussā ’’ ti sare kussa kadādeso .Appakaṃ lavaṇaṃ kālavaṇaṃ , ettha ‘‘ kāppatthesu cā ’’ ti kussa kā , bahuvacanenāññatrāpi kvaci .
Kucchito puriso kāpuriso , kupuriso vā , evamasurādi .
Pubbaparūbhayamaññapadattha - ppadhānābyayībhāva samāso ;
Kammadhārayaka tappurisā dve , dvendo ca bahubbīhi ca ñeyyā .
Samāso .