[401]6. Paṇṇakajātakavaṇṇanā

Author： _System_Pali_VRI_ @ Administrator

[401]6. Paṇṇakajātakavaṇṇanā

PaṇṇakaṃM3.317 tikhiṇadhāran ti idaṃ satthā jetavane viharanto purāṇadutiyikāpalobhanaṃ ārabbha kathesi .

Tañhi bhikkhuṃ satthā ‘‘ saccaṃ kira tvaṃ bhikkhu ukkaṇṭhito ’’ ti pucchitvā ‘‘ saccaṃ , bhante ’’ ti vutte ‘‘ kena ukkaṇṭhāpito ’’ ti vatvā ‘‘ purāṇadutiyikāyā ’’ ti vutte ‘‘ bhikkhu ayaṃ itthī tuyhaṃ anatthakārikā , pubbepi tvaṃ imaṃ nissāya cetasikarogena maranto paṇḍite nissāya jīvitaṃ alatthā ’’ ti vatvā atītaṃ āhari .

AtīteP3.337 bārāṇasiyaṃ maddavamahārāje rajjaṃ kārente bodhisatto brāhmaṇakule nibbatti , senakakumārotissa nāmaṃ akaṃsu .

So vayappatto takkasilāyaṃ sabbasippāni uggaṇhitvā bārāṇasiṃ paccāgantvā maddavarañño atthadhammānusāsako amacco ahosi ,‘‘ senakapaṇḍito ’’ ti vutte sakalanagare cando viya sūriyo viya ca paññāyi .

Tadā rañño purohitaputto rājupaṭṭhānaṃ āgato sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitaṃ uttamarūpadharaṃ rañño aggamahesiṃ disvā paṭibaddhacitto hutvā gehaṃ gantvā nirāhāro nipajjitvā sahāyakehi puṭṭho tamatthaṃ ārocesi .

Rājāpi ‘‘ purohitaputto na dissati , kahaṃ nu kho ’’ ti pucchitvā tamatthaṃ sutvā taṃ pakkosāpetvā ‘‘ ahaṃ te imaṃ satta divasāni dammi , sattāhaṃ ghare katvā aṭṭhame divase āneyyāsī ’’ ti āha .

So ‘‘ sādhū ’’ ti sampaṭicchitvā taṃ gehaṃ netvā tāya saddhiṃ abhirami .

Te aññamaññaṃ paṭibaddhacittā hutvā kañci ajānāpetvā aggadvārena palāyitvā aññassa rañño vijitaṃ agamasuṃ , koci gataṭṭhānaṃ na jāni , nāvāya gatamaggo viya ahosi .

Rājā nagare bheriṃ carāpetvā nānappakārena vicinantopi tassa gataṭṭhānaṃ na aññāsi .

Athassa taṃ nissāya balavasokoV3.298 uppajji , hadayaṃ uṇhaṃ hutvā lohitaṃ pagghari .

Tato paṭṭhāya cassa kucchito lohitaṃ nikkhami , byādhi mahanto ahosi .

Mahantāpi rājavejjā tikicchituṃ nāsakkhiṃsu .

Bodhisatto ‘‘ imassa rañño byādhi natthi , bhariyaṃ pana apassanto cetasikarogena phuṭṭho , upāyena taṃ tikicchissāmī ’’ ti āyurañca pukkusañcāti dve rañño paṇḍitāmacce āmantetvā ‘‘ rañño deviyā adassanenaM3.318 cetasikaṃ rogaṃ ṭhapetvā añño rogo natthi , bahūpakāro ca kho pana amhākaṃ rājā , tasmā upāyena naṃ tikicchāma , rājaṅgaṇeP3.338 samajjaṃ kāretvā asiṃ gilituṃ jānantena asiṃ gilāpetvā rājānaṃ sīhapañjare katvā samajjaṃ olokāpessāma , rājā asiṃ gilantaṃ disvā ‘ atthi nu kho ito aññaṃ dukkarataran ’ ti pañhaṃ pucchissati .

Taṃ samma āyura , tvaṃ ‘ asukaṃ nāma dadāmīti vacanaṃ ito dukkarataran ’ ti byākareyyāsi , tato samma pukkusa , taṃ pucchissati , athassa tvaṃ ‘ mahārāja , dadāmīti vatvā adadato sā vācā aphalā hoti , tathārūpaṃ vācaṃ na keci upajīvanti na khādanti na pivanti , ye pana tassa vacanassānucchavikaṃ karonti , yathāpaṭiññātamatthaṃ dentiyeva , idaṃ tato dukkarataran ’ ti evaṃ byākareyyāsi , ito paraṃ kattabbaṃ ahaṃ jānissāmī ’’ ti vatvā samajjaṃ kāresi .

Atha te tayopi paṇḍitā rañño santikaṃ gantvā ‘‘ mahārāja , rājaṅgaṇe samajjo vattati , taṃ olokentānaṃ dukkhampi na dukkhaṃ hoti , ehi gacchāmā ’’ ti rājānaṃ netvā sīhapañjaraṃ vivaritvā samajjaṃ olokāpesuṃ .

Bahū janā attano attano jānanakasippaṃ dassesuṃ .

Eko pana puriso tettiṃsaṅgulaṃ tikhiṇadhāraṃ asiratanaṃ gilati .

Rājā taṃ disvā ‘‘ ayaṃ puriso etaṃ asiṃ gilati ,‘ atthi nu kho ito aññaṃ dukkarataran ’ ti ime paṇḍite pucchissāmī ’’ ti cintetvā āyuraṃ pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha –

39.

‘‘ Paṇṇakaṃ tikhiṇadhāraṃ , asiṃ sampannapāyinaṃ ;

Parisāyaṃ puriso gilati , kiṃ dukkarataraṃ tato ;

Yadaññaṃ dukkaraṃ ṭhānaṃ , taṃ me akkhāhi pucchito ’’ ti .

Tattha paṇṇakan ti paṇṇakaraṭṭhe uppannaṃ .

Sampannapāyinan ti sampannaṃ paralohitapāyinaṃ .

Parisāyan ti parisamajjhe dhanalobhena ayaṃ puriso gilati .

Yadaññan ti ito asigilanato yaṃ aññaṃ dukkarataraṃ kāraṇaṃ , taṃ mayā pucchito kathehīti .

AthassaV3.299P3.339M3.319 so taṃ kathento dutiyaṃ gāthamāha –

40.

‘‘ Gileyya puriso lobhā , asiṃ sampannapāyinaṃ ;

Yo ca vajjā dadāmīti , taṃ dukkarataraṃ tato ;

Sabbaññaṃ sukaraṃ ṭhānaṃ , evaṃ jānāhi maddavā ’’ ti .

Tattha vajjāti vadeyya .

Taṃ dukkarataran ti ‘‘ dadāmī ’’ ti vacanaṃ tato asigilanato dukkarataraṃ .

Sabbaññan ti ‘‘ asukaṃ nāma tava dassāmī ’’ ti vacanaṃ ṭhapetvā aññaṃ sabbampi kāraṇaṃ sukaraṃ .

Maddavāti rājānaṃ gottena ālapati .

Rañño āyurapaṇḍitassa vacanaṃ sutvā ‘‘ asigilanato kira ‘ idaṃ nāma dammī ’ ti vacanaṃ dukkaraṃ , ahañca ‘ purohitaputtassa deviṃ dammī ’ ti avacaṃ , atidukkaraṃ vata me katan ’’ ti vīmaṃsantasseva hadayasoko thokaṃ tanuttaṃ gato .

So tato ‘‘ parassa imaṃ dammīti vacanato pana aññaṃ dukkarataraṃ atthi nu kho ’’ ti cintetvā pukkusapaṇḍitena saddhiṃ sallapanto tatiyaṃ gāthamāha –

41.

‘‘ Byākāsi āyuro pañhaṃ , atthaṃ dhammassa kovido ;

Pukkusaṃ dāni pucchāmi , kiṃ dukkarataraṃ tato ;

Yadaññaṃ dukkaraṃ ṭhānaṃ , taṃ me akkhāhi pucchito ’’ ti .

Tattha pañhaṃ atthan ti pañhassa atthaṃ byākāsīti vuttaṃ hoti .

Dhammassa kovidoti tadatthajotake ganthe kusalo .

Tatoti tato vacanato kiṃ dukkarataranti .

Athassa byākaronto pukkusapaṇḍito catutthaṃ gāthamāha –

42.

‘‘ Na vācamupajīvanti , aphalaṃ giramudīritaṃ ;

Yo ca datvā avākayirā , taṃ dukkarataraṃ tato ;

Sabbaññaṃ sukaraṃ ṭhānaṃ , evaṃ jānāhi maddavā ’’ ti .

Tattha datvāti ‘‘ asukaṃ nāma dammī ’’ ti paṭiññaṃ datvā .

Avākayirāti taṃ paṭiññātamatthaṃV3.300 dadanto tasmiṃ lobhaṃ avākareyya chindeyya , taṃ bhaṇḍaṃP3.340 dadeyyāti vuttaṃ hoti .

Tatoti tato asigilanato ‘‘ asukaṃ nāma te dammī ’’ ti vacanato ca tadeva dukkarataraṃ .

RaññoM3.320 taṃ vacanaṃ sutvā ‘‘ ahaṃ ‘ purohitaputtassa deviṃ dammī ’ ti paṭhamaṃ vatvā vācāya anucchavikaṃ katvā taṃ adāsiṃ , dukkaraṃ vata me katan ’’ ti parivitakkentassa soko tanukataro jāto .

Athassa etadahosi ‘‘ senakapaṇḍitato añño paṇḍitataro nāma natthi , imaṃ pañhaṃ etaṃ pucchissāmī ’’ ti .

Tato taṃ pucchanto pañcamaṃ gāthamāha –

43.

‘‘ Byākāsi pukkuso pañhaṃ , atthaṃ dhammassa kovido ;

Senakaṃ dāni pucchāmi , kiṃ dukkarataraṃ tato ;

Yadaññaṃ dukkaraṃ ṭhānaṃ , taṃ me akkhāhi pucchito ’’ ti .

Athassa byākaronto senako chaṭṭhaṃ gāthamāha –

44.

‘‘ Dadeyya puriso dānaṃ , appaṃ vā yadi vā bahuṃ ;

Yo ca datvā nānutappe , taṃ dukkarataraṃ tato ;

Sabbaññaṃ sukaraṃ ṭhānaṃ , evaṃ jānāhi maddavā ’’ ti .

Tattha nānutappeti attano atikantaṃ atimanāpaṃ piyabhaṇḍaṃ parassa datvā ‘‘ kimatthaṃ mayā idaṃ dinnan ’’ ti evaṃ taṃ piyabhaṇḍaṃ ārabbha yo pacchā na tappati na socati , taṃ asigilanato ca ‘‘ asukaṃ nāma te dammī ’’ ti vacanato ca tassa dānato ca dukkarataraṃ .

Iti mahāsatto rājānaṃ saññāpentā kathesi .

Dānañhi datvā aparacetanāva dussandhāriyā , tassā sandhāraṇadukkaratā vessantarajātakena dīpitā .

Vuttañhetaṃ –

‘‘ Adu cāpaṃ gahetvāna , khaggaṃ bandhiya vāmato ;

Ānessāmi sake putte , puttānañhi vadho dukho .

‘‘ AṭṭhānametaṃV3.301 dukkharūpaṃ , yaṃ kumārā vihaññare ;

Satañca dhammamaññāya , ko datvā anutappatī ’’ ti .( jā .2.22.2158-2159);

Rājāpi bodhisattassa vacanaṃ sutvā sallakkhesi ‘‘ ahaṃ attano maneneva purohitaputtassa deviṃ datvā sakamanaṃ sandhāretuṃP3.341 na sakkomi , socāmi kilamāmi , na me idaṃ anucchavikaṃ , sace sā mayi sasinehā bhaveyyaM3.321 , imaṃ issariyaṃ chaḍḍetvā na palāyeyya , mayi pana sinehaṃ akatvā palātāya kiṃ tāya mayhan ’’ ti .

Tassevaṃ cintentassa padumapatte udakabindu viya sabbasoko nivattitvā gato , taṅkhaṇaññevassa kucchi parisaṇṭhāsi .

So nirogo sukhito hutvā bodhisattassa thutiṃ karonto osānagāthamāha –

45.

‘‘ Byākāsi āyuro pañhaṃ , atho pukkusaporiso ;

Sabbe pañhe atibhoti , yathā bhāsati senako ’’ ti .

Tattha yathā bhāsatīti yathā paṇḍito bhāsati , tathevetaṃ dānaṃ nāma datvā neva anutappitabbanti .

Imaṃ panassa thutiṃ katvā tuṭṭho bahuṃ dhanamadāsi .

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi , saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi .

Tadā rājamahesī purāṇadutiyikā ahosi , rājā ukkaṇṭhitabhikkhu , āyurapaṇḍito moggallāno , pukkusapaṇḍito sāriputto , senakapaṇḍito ahameva ahosinti .

Paṇṇakajātakavaṇṇanā chaṭṭhā .

Issues

( Tatiyo bhāgo )

( Tatiyo bhāgo )