5. Pañcakaniddesavaṇṇanā
191. Pañcake – tatrāti tesu ‘‘ ārabhati ca vippaṭisārī ca hotī ’’ tiādinā nayena heṭṭhā uddiṭṭhapuggalesu .
Yvāyan ti yo ayaṃ .
Ārabhatīti ettha ārambhasaddo kammakiriyāhiṃsanavīriyavikopanāpattivītikkamesu vattati .
Tathā hesa ‘‘ yaṃkiñci dukkhaṃ sambhoti , sabbaṃ ārambhapaccayā ’’ ti ( su . ni .748) kamme āgato .
‘‘ Mahāyaññā mahārambhā , na te honti mahapphalā ’’ ti ( a . ni .4.39) kiriyāyaṃ .
‘‘ Samaṇaṃ gotamaṃ uddissa
V0.92 pāṇaṃ ārabhantī ’’ ti ( ma . ni .2.51-52) hiṃsane .‘‘ Ārabhatha , nikkhamatha , yuñjatha buddhasāsane ’’ ti ( saṃ . ni .1.185) vīriye .
‘‘ Bījagāmabhūtagāmasamārambhā paṭivirato hotī ’’ ti ( dī . ni .1.10,194; ma . ni .1.293) vikopane .
‘‘ Ārabhati ca vippaṭisārī ca hotī ’’ ti ( a . ni .5.142) ayaṃ pana āpattivītikkame āgato .
Tasmā āpattivītikkamavasena ārabhati ceva tappaccayā vippaṭisārī ca hotīti ayamettha attho .
Yathābhūtaṃ nappajānātīti anadhigatattā yathāsabhāvato na jānāti .
Yatthassāti yasmiṃ assa , yaṃ ṭhānaṃ patvā etassa puggalassa uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhantīti attho .
Kiṃ pana patvā te nirujjhantīti ?
Arahattamaggaṃ .
Phalappattassa pana niruddhā nāma honti .
Evaṃ
P0.247 santepi idha maggakiccavasena phalameva vuttanti veditabbaṃ .Ārambhajāti āpattivītikkamasambhavā .
Vippaṭisārajāti vippaṭisārato jātā .
Pavaḍḍhantīti punappunaṃ uppajjanena vaḍḍhanti .
Sādhūti āyācanasādhu .
Idaṃ vuttaṃ hoti – yāva aparaddhañca vata āyasmatā , evaṃ santepi mayaṃ āyasmantaṃ yācāma –
‘‘ desetabbayuttakassa desanāya , vuṭṭhātabbayuttakassa vuṭṭhānena , āvikātabbayuttakassa āvikiriyāya , ārambhaje āsave
M0.97 pahāya , suddhante ṭhitabhāvapaccavekkhaṇena vippaṭisāraje āsave paṭivinodetvā nīharitvā vipassanācittañceva vipassanāpaññañca bhāvetū ’’ ti .Amunā pañcamena puggalenāti etena pañcamena khīṇāsavapuggalena .
Samasamo bhavissatīti lokuttaraguṇehi samabhāveneva samo bhavissatīti evaṃ khīṇāsavena ovaditabboti attho .
Ārabhati na vippaṭisārī hotīti āpattiṃ āpajjati .
Taṃ pana desetuṃ sabhāgapuggalaṃ pariyesati .
Tasmā na vippaṭisārī hoti .
Aṅguttaraṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ vuṭṭhitattā na vippaṭisārī hotī ’’ ti vuttaṃ .
Na ārabhati vippaṭisārī hotīti āpattiṃ nāpajjati , vinayapaññattiyaṃ pana akovidattā anāpattiyaṃ āpattisaññī hutvā vippaṭisārī hoti .
Aṅguttaraṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ sakiṃ āpattiṃ āpajjitvā tato vuṭṭhāya pacchā kiñcāpi nāpajjati , vippaṭisāraṃ pana vinodetuṃ na sakkotī ’’ ti vuttaṃ .
Na ārabhati na vippaṭisārī hotīti neva āpattiṃ āpajjati , na vippaṭisārī hoti .
Katamo panesa puggaloti ?
Ossaṭṭhavīriyapuggalo .
So hi ‘‘ kiṃ me imasmiṃ buddhakāle parinibbānena , anāgate metteyyasammāsambuddhakāle parinibbāyissāmī ’’ ti
V0.93 visuddhasīlopi paṭipattiṃ na pūreti .Sopi ‘‘ kimatthaṃ āyasmā pamatto viharati puthujjanassa nāma gati anibaddhā .
Āyasmā hi metteyyasammāsambuddhassa sammukhabhāvaṃ labheyyapi na labheyyāpīti arahattatthāya vipassanaṃ bhāvehī ’’ ti ovaditabbova .
Sesaṃ sabbattha vuttanayeneva veditabbaṃ .
192. Datvā
P0.248 avajānātītiādīsu – eko bhikkhu mahāpuñño catupaccayalābhī hoti .So cīvarādīni labhitvā aññaṃ appapuññaṃ āpucchati .
Sopi tasmiṃ punappunaṃ āpucchantepi gaṇhātiyeva .
Athassa itaro thokaṃ kupito hutvā maṅkubhāvaṃ uppādetukāmo vadati –
‘‘ ayaṃ attano dhammatāya cīvarādīni na labhati , amhe nissāya labhatī ’’ ti .
Evaṃ puggalo datvā avajānāti nāma .
Eko pana ekena saddhiṃ dve tīṇi vassāni vasanto pubbe taṃ puggalaṃ garuṃ katvā pacchā gacchante gacchante kāle cittīkāraṃ na karoti , āsanāpi na vuṭṭhāti , upaṭṭhānampi na gacchati .
Evaṃ puggalo saṃvāsena avajānāti nāma .
Ādheyyamukhoti
M0.98 ādito dheyyamukho .Paṭhamavacanasmiṃyeva ṭhapitamukhoti attho .
Adhimuccitā hotīti saddhātā hoti .
Tatrāyaṃ nayo – eko puggalo sāruppaṃyeva bhikkhuṃ ‘ asāruppo eso ’ ti katheti , taṃ sutvā esa niṭṭhaṃ gacchati .
Puna aññena sabhāgena bhikkhunā ‘ sāruppo ayan ’ ti vuttepi tassa vacanaṃ na gaṇhāti ‘‘ asukena nāma ‘ asāruppo ayan ’ ti amhākaṃ kathitan ’’ ti purimabhikkhunova kathaṃ gaṇhāti .
Aparopissa dussīlaṃ ‘ sīlavā ’ ti katheti .
Tassa vacanaṃ saddahitvā puna aññena ‘‘ asāruppo esa bhikkhu , nāyaṃ tumhākaṃ santikaṃ upasaṅkamituṃ yutto ’’ ti vuttopi tassa vacanaṃ aggahetvā purimasseva kathaṃ gaṇhāti .
Aparo vaṇṇampi kathitaṃ gaṇhāti , avaṇṇampi kathitaṃ gaṇhātiyeva .
Ayampi ādheyyamukhoyeva nāma .
Ādhātabbamukho yaṃ yaṃ suṇāti , tattha tattha ṭhapitamukhoti attho .
Loloti saddhādīnaṃ ittarakālaṭṭhitikattā assaddhiyādīhi lulitabhāvena lolo .
Ittarasaddhoti parittasaddho , aparipuṇṇasaddho .
Sesesupi eseva nayo .
Ettha pana punappunaṃ bhajanavasena saddhāva bhatti .
Pemaṃ saddhāpemaṃ gehasitapemampi vaṭṭati .
Pasādo saddhāpasādova .
Evaṃ puggalo lolo hotīti evaṃ ittarasaddhāditāya puggalo lolo nāma hoti .
Haliddirāgo viya
V0.94 , thusarāsimhi koṭṭitakhāṇuko viya , assapiṭṭhiyaṃ ṭhapitakumbhaṇḍaṃP0.249 viya ca anibaddhaṭṭhāno muhuttena pasīdati , muhuttena kuppati .Mando momūhoti aññāṇabhāvena mando avisadatāya momūho .
Mahāmūḷhoti attho .
193. Yodhājīvūpamesu – yodhājīvāti yuddhūpajīvino .
Rajaggan ti hatthiassādīnaṃ pādappahārabhinnāya bhūmiyā uggataṃ rajakkhandhaṃ .
Na santhambhatīti santhambhitvā ṭhātuṃ na sakkoti .
Sahati rajaggan ti rajakkhandhaṃ disvāpi adhivāseti .
Dhajaggan ti hatthiassādipiṭṭhesu vā rathesu vā ussāpitānaṃ dhajānaṃ aggaṃ .
Ussāraṇan ti hatthiassarathādīnañceva balakāyassa ca uccāsaddamahāsaddaṃ .
Sampahāreti samāgate appamattakepi pahāre .
Haññatīti vihaññati , vighātaṃ āpajjati .
Byāpajjatīti vipattiṃ āpajjati , pakatibhāvaṃ jahati .
Sahati sampahāran ti dve tayo pahāre patvāpi sahati , adhivāseti
M0.99 .Tameva saṅgāmasīsan ti tameva jayakhandhāvāraṭṭhānaṃ .
Ajjhāvasatīti sattāhamattaṃ abhibhavitvā āvasati .
Kiṃ kāraṇā ?
Laddhappahārānaṃ pahārajagganatthañceva katakammānaṃ visesaṃ ñatvā ṭhānantaradānatthañca issariyasukhānubhavanatthañca .
194. Idāni yasmā satthu yodhājīvehi kiccaṃ natthi , imasmiṃ pana sāsane tathārūpe pañca puggale dassetuṃ idaṃ opammaṃ ābhataṃ , tasmā te puggale dassento evamevan tiādimāha .
Tattha saṃsīdatīti micchāvitakkasmiṃ visīdati , anupavisati .
Na sakkoti brahmacariyaṃ sandhāretun ti brahmacariyavāsaṃ anupacchijjamānaṃ gopetuṃ na sakkoti .
Sikkhādubbalyaṃ āvikatvāti sikkhāya dubbalabhāvaṃ pakāsetvā .
Kimassa rajaggasmin ti kiṃ tassa puggalassa rajaggaṃ nāmāti vadati .
Abhirūpāti abhirūpavatī .
Dassanīyāti dassanayoggā .
Pāsādikāti dassaneneva cittappasādāvahā .
Paramāyāti uttamāya .
Vaṇṇapokkharatāyāti sarīravaṇṇena ceva aṅgasaṇṭhānena ca .
196. Ūhasatīti avahasati .
Ullapatīti katheti .
Ujjagghatīti pāṇiṃ paharitvā mahāhasitaṃ
P0.250 hasati .Uppaṇḍetīti uppaṇḍanakathaṃ katheti .
197. Abhinisīdatīti
V0.95 abhibhavitvā santike vā ekāsane vā nisīdati .Dutiyapadepi eseva nayo .
Ajjhottharatīti avattharati .
198. Viniveṭhetvā vinimocetvāti gahitaṭṭhānato tassa hatthaṃ viniveṭhetvā ceva , mocetvā ca .
Sesamettha uttānatthameva .
199. Piṇḍapātikesu – mandattā momūhattāti neva samādānaṃ jānāti , na ānisaṃsaṃ ;
attano pana mandattā momūhattā aññāṇeneva piṇḍapātiko hoti .
Pāpiccho icchāpakatoti piṇḍapātikassa me sato ‘‘ ayaṃ piṇḍapātiko ’’ ti catupaccayasakkāraṃ karissanti .
Lajjī , appicchotiādīhi ca guṇehi sambhāvessantīti .
Evaṃ pāpikāya icchāya ṭhatvā tāya pāpicchāya abhibhūto hutvā piṇḍapātiko hoti .
Ummādavasena piṇḍāya caranto pana ummādā cittavikkhepā piṇḍapātiko
M0.100 nāma hoti .Vaṇṇitan ti idaṃ piṇḍapātikaṅgaṃ nāma buddhehi ca buddhasāvakehi ca vaṇṇitaṃ pasatthanti piṇḍapātiko hoti .
Appicchataṃyeva nissāyātiādīsu –
‘‘ iti appiccho bhavissāmi , idaṃ me piṇḍapātikaṅgaṃ appicchatāya saṃvattissati ;
‘ iti santuṭṭho bhavissāmi idaṃ me piṇḍapātikaṅgaṃ santuṭṭhiyā saṃvattissati ’;
‘ iti kilese saṃlikhissāmi ’, idaṃ me piṇḍapātikaṅgaṃ kilesasallekhanatthāya saṃvattissatī ’’ ti piṇḍapātiko hoti .
Idamatthitan ti imāya kalyāṇāya paṭipattiyā atthikabhāvaṃ , iminā vā piṇḍapātamattena atthikabhāvaṃ .
Yaṃ yaṃ laddhaṃ tena teneva yāpanabhāvaṃ nissāyāti attho .
Aggoti jeṭṭhako .
Sesāni tasseva vevacanāni .
Gavā khīran ti gāvito khīraṃ nāma hoti , na vinā gāviyā .
Khīramhā dadhītiādīsupi eseva nayo .
Evamevan ti yathā etesu pañcasu gorasesu sappimaṇḍo aggo ;
evamevaṃ imesu pañcasu piṇḍapātikesu yvāyaṃ appicchatādīni nissāya piṇḍapātiko hoti .
Ayaṃ aggo ca seṭṭho ca pāmokkho ca uttamo ca pavaro ca .
Imesu pana pañcasu piṇḍapātikesu dveva janā piṇḍapātikā
P0.251 , tayo na piṇḍapātikā .Nāmamattena pana piṇḍapātikāti veditabbā .
Khalupacchābhattikā dīsupi eseva nayoti .
Pañcakaniddesavaṇṇanā .