1. Ekakaniddesavaṇṇanā

1. IdāniM0.30P0.177 yathāṭhapitaṃ mātikaṃ ādito paṭṭhāya vibhajitvā dassetuṃ – katamo ca puggalo samayavimuttotiādimāha .

Tattha idhāti imasmiṃ sattaloke .

Ekacco puggaloti eko puggalo .

Kālena kālan ti ettha bhummavasena attho veditabbo .

Ekekasmiṃ kāleti vuttaṃ hoti .

Samayena samayan ti idaṃ purimasseva vevacanaṃ .

Aṭṭha vimokkheti rūpāvacarārūpāvacaraaṭṭhasamāpattiyo .

Tāsañhi paccanīkadhammehi vimuccanato vimokkhoti nāmaṃ .

Kāyenāti vimokkhasahajātena nāmakāyena .

Phusitvā viharatīti paṭilabhitvā iriyati .

Katamasmiṃ panesa kāle vimokkhe phusitvā viharatīti ?

Samāpattiṃ samāpajjitukāmassa hi kālo nāma atthi , akālo nāma atthi .

Tattha pātova sarīrapaṭijagganakālo , vattakaraṇakālo ca samāpajjanassa akālo nāma .

Sarīraṃ pana paṭijaggitvā vattaṃ katvā vasanaṭṭhānaṃV0.31 pavisitvā nisinnassa yāva piṇḍāya gamanakālo nāgacchati , etasmiṃ antare samāpajjanassa kālo nāma .

Piṇḍāya gamanakālaṃ pana sallakkhetvā nikkhantassa cetiyavandanakālo , bhikkhusaṅghaparivutassa vitakkamāḷake ṭhānakālo piṇḍāya gamanakālo gāme caraṇakālo ;

āsanasālāya yāgupānakālo vattakaraṇakāloti ayampi samāpajjanassa akālo nāma .

Āsanasālāya pana vivitte okāse sati yāva bhattakālo nāgacchati , etasmimpi antare samāpajjanassa kālo nāma .

Bhattaṃ pana bhuñjanakālo , vihāragamanakālo , pattacīvarapaṭisāmanakālo , divāvattakaraṇakālo , paripucchādānakāloti ayampi samāpajjanassa akālo nāma .

Yo akālo , sveva asamayo .

Taṃ sabbampi ṭhapetvā avasese kāle kāle , samaye samaye vuttappakāre aṭṭhaP0.178 vimokkhe sahajātanāmakāyena paṭilabhitvā viharanto ,‘‘ idhekacco puggalo … pe … viharatī ’’ ti vuccati .

ApicesaM0.31 saphassakehi sahajātanāmadhammehi sahajātadhamme phusatiyeva nāma , upacārena appanaṃ phusatiyeva nāma .

Purimāya appanāya aparaṃ appanaṃ phusatiyeva .

Yena hi saddhiṃ ye dhammā sahajātā , tena te paṭiladdhā nāma honti .

Phassenāpi phuṭṭhāyeva nāma honti .

Upacārampi appanāya paṭilābhakāraṇameva , tathā purimā appanā aparaappanāya .

Tatrāssa evaṃ sahajātehi sahajātānaṃ phusanā veditabbā – paṭhamajjhānañhi vitakkādīhi pañcaṅgikaṃ .

Tasmiṃ ṭhapetvā tāni aṅgāni sesā atirekapaṇṇāsadhammā cattāro khandhā nāma honti .

Tena nāmakāyena paṭhamajjhānasamāpattivimokkhaṃ phusitvā paṭilabhitvā viharati .

Dutiyaṃ jhānaṃ pītisukhacittekaggatāhi tivaṅgikaṃ , tatiyaṃ sukhacittekaggatāhi duvaṅgikaṃ , catutthaṃ upekkhācittekaggatāhi duvaṅgikaṃ , tathā ākāsānañcāyatanaṃ … pe … nevasaññānāsaññāyatanañca .

Tattha ṭhapetvā tāni aṅgāni sesā atirekapaṇṇāsadhammā cattāro khandhā nāma honti .

Tena nāmakāyena nevasaññānāsaññāyatanasamāpattivimokkhaṃ phusitvā paṭilabhitvā viharati .

Paññāya cassa disvāti vipassanāpaññāya saṅkhāragataṃ , maggapaññāya catusaccadhamme passitvā .

Ekacce āsavā parikkhīṇā hontīti upaḍḍhupaḍḍhā paṭhamamaggādivajjhā āsavā parikkhīṇā honti .

Ayaṃ vuccati puggalo samayavimuttoti ettha aṭṭhasamāpattilābhī puthujjano tenaV0.32 nāmakāyena phusitvā viharatītiP0.179 vattuṃ vaṭṭati .

Pāḷiyaṃ pana ‘‘ ekacce āsavā parikkhīṇā ’’ ti vuttaṃ .

Puthujjanassa ca khīṇā āsavā nāma natthi , tasmā so na gahito .

Aṭṭhasamāpattilābhī khīṇāsavopi tena nāmakāyena phusitvā viharatīti vattuṃ vaṭṭati .

Tassa pana aparikkhīṇāsavā nāma natthi , tasmā sopi na gahito .

Samayavimuttoti pana tiṇṇaṃ sotāpannasakadāgāmianāgāmīnaṃyevetaṃ nāmanti veditabbaṃ .

2. Asamayavimuttaniddese – purimasadisaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ .

Asamayavimuttoti panettha sukkhavipassakakhīṇāsavassetaṃ nāmaṃ .

Sukkhavipassakā pana sotāpannasakadāgāmianāgāmino aṭṭhasamāpattilābhino ca khīṇāsavā puthujjanā ca imasmiṃ duke na labbhanti , dukamuttakapuggalāM0.32 nāma honti .

Tasmā satthā attano buddhasubuddhatāya heṭṭhā gahite ca aggahite ca saṅkaḍḍhitvā saddhiṃ piṭṭhivaṭṭakehi tantiṃ āropento sabbepi ariyapuggalātiādimāha .

Tattha ariye vimokkheti kilesehi ārakattā ariyeti saṅkhaṃ gate lokuttaravimokkhe .

Idaṃ vuttaṃ hoti – bāhirānañhi aṭṭhannaṃ samāpattīnaṃ samāpajjantassa samayopi atthi asamayopi .

Maggavimokkhena vimuccanassa samayo vā asamayo vā natthi .

Yassa saddhā balavatī , vipassanā ca āraddhā , tassa gacchantassa tiṭṭhantassa nisīdantassa nipajjantassa khādantassa bhuñjantassa maggaphalapaṭivedho nāma na hotīti natthi .

Iti maggavimokkhena vimuccanassa samayo vā asamayo vā natthīti heṭṭhā gahite ca aggahite ca saṅkaḍḍhitvā imaṃ piṭṭhivaṭṭakaṃ tantiṃ āropesi dhammarājā .

Samāpattilābhī puthujjano imāyapi tantiyā aggahitova .

Bhajāpiyamāno panaP0.180 samāpattivikkhambhitānaṃ kilesānaṃ vasena samayavimuttabhāvaṃ bhajeyya .

3. Kuppadhammākuppadhammaniddesesu – yassa adhigato samāpattidhammo kuppati nassati , so kuppadhammo .

Rūpasahagatānan ti rūpanimittasaṅkhātena rūpena sahagatānaṃ .

Tena saddhiṃ pavattānaṃ na vinā rūpārammaṇānaṃ catunnaṃ rūpāvacarajjhānānanti attho .

Arūpasahagatānan ti rūpato aññaṃ , na rūpanti arūpaṃ .

Arūpena sahagatānaṃ tena saddhiṃ pavattānaṃ na vinā arūpārammaṇānaṃ catunnaṃ arūpāvacarajjhānānanti attho .

Na nikāmalābhīti pañcahākārehi aciṇṇavasitāya icchitākārena aladdhattā na nikāmalābhī .

Appaguṇasamāpattikoti attho .

Na akicchalābhīti kicchalābhī dukkhalābhī .

Yo āgamanamhi kilese vikkhambhento upacāraṃ pāpentoV0.33 appanaṃ pāpento cittamañjūsaṃ labhanto dukkhena kicchena sasaṅkhārena sappayogena kilamanto taṃ sampadaṃ pāpuṇituṃ sakkoti , so na akicchalābhī nāma .

Na akasiralābhīti avipulalābhī .

Samāpattiṃ appetvā addhānaṃ pharituṃ na sakkoti .

Ekaṃ dve cittavāre vattetvā sahasāva vuṭṭhātīti attho .

Yatthicchakan ti yasmiṃ okāse samāpattiṃ appetvā nisīdituṃ icchati .

Yadicchakan ti kasiṇajjhānaṃ vā ānāpānajjhānaṃ vā brahmavihārajjhānaṃ vā asubhajjhānaṃM0.33 vāti yaṃ yaṃ samāpattiṃ appetvā nisīdituṃ icchati .

Yāvaticchakan ti addhānaparicchedena yattakaṃ kālaṃ icchati .

Idaṃ vuttaṃ hoti – yattha yattha yaṃ yaṃ samāpattiṃ yattakaṃ addhānaṃ samāpajjitumpi vuṭṭhātumpi icchati , tattha tattha taṃ taṃ samāpattiṃ tattakaṃ addhānaṃ samāpajjitumpi vuṭṭhātumpi na sakkoti .

Candaṃ vā sūriyaṃ vā ulloketvā ‘ imasmiṃP0.181 cande vā sūriye vā ettakaṃ ṭhānaṃ gate vuṭṭhahissāmī ’ ti paricchinditvā jhānaṃ samāpanno yathāparicchedena vuṭṭhātuṃ na sakkoti , antarāva vuṭṭhāti ;

samāpattiyā appaguṇatāyāti .

Pamādamāgammāti pamādaṃ paṭicca .

Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evaṃvidho puggalo kuppadhammoti vuccati .

Idaṃ pana aṭṭhasamāpattilābhino puthujjanassa sotāpannassa sakadāgāminoti tiṇṇaṃ puggalānaṃ nāmaṃ .

Etesañhi samādhipāribandhakā vipassanāpāribandhakā ca dhammā na suvikkhambhitā , na suvikkhālitā , tena tesaṃ samāpatti nassati parihāyati .

Sā ca kho neva sīlabhedena , nāpattivītikkamena .

Na garukamokkhadhammo panesa appamattakenapi kiccakaraṇīyena vā vattabhedamattakena vā nassati .

Tatridaṃ vatthu – eko kira thero samāpattiṃ vaḷañjeti .

Tasmiṃ piṇḍāya gāmaṃ paviṭṭhe dārakā pariveṇe kīḷitvā pakkamiṃsu .

Thero āgantvā ‘ pariveṇaṃ sammajjitabban ’ ti cintetvā asammajjitvā vihāraṃ pavisitvā ‘ samāpattiṃ appessāmī ’ ti nisīdi .

So appetuṃ asakkonto ,‘ kiṃ nu kho āvaraṇan ’ ti sīlaṃ āvajjanto appamattakampi vītikkamaṃ adisvā ‘ vattabhedo nu kho atthī ’ ti olokento pariveṇassa asammaṭṭhabhāvaṃ ñatvā sammajjitvā pavisitvā nisīdanto samāpattiṃ appentova nisīdi .

4. AkuppadhammaniddesoV0.34 vuttapaṭipakkhavaseneva veditabbo .

Akuppadhammoti idaṃ pana aṭṭhasamāpattilābhino anāgāmissa ceva khīṇāsavassa cāti dvinnaṃ puggalānaṃ nāmaṃ .

Tesañhi samādhipāribandhakā vipassanāpāribandhakā ca dhammā suvikkhambhitā suvikkhālitā ;

tena tesaṃP0.182 bhassasaṅgaṇikārāmādikiccena vā aññena vā yena kenaci attano anurūpena pamādena vītināmentānampi samāpatti na kuppati , na nassati .

Sukkhavipassakā pana sotāpannasakadāgāmianāgāmikhīṇāsavā imasmiṃ dukeM0.34 na labbhanti ;

dukamuttakapuggalā nāma honti .

Tasmā satthā attano buddhasubuddhatāya heṭṭhā gahite ca aggahite ca saṅkaḍḍhitvā imasmimpi duke saddhiṃ piṭṭhivaṭṭakehi tantiṃ āropento sabbepi ariyapuggalātiādimāha .

Aṭṭhannañhi samāpattīnaṃ kuppanaṃ nassanaṃ bhaveyya , lokuttaradhammassa pana sakiṃ paṭividdhassa kuppanaṃ nassanaṃ nāma natthi , taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ .

5. Parihānadhammāparihānadhammaniddesāpi kuppadhammākuppadhammaniddesavaseneva veditabbā .

Kevalañhi idha puggalassa pamādaṃ paṭicca dhammānaṃ parihānampi aparihānampi gahitanti idaṃ pariyāyadesanāmattameva nānaṃ .

Sesaṃ sabbattha tādisameva .

7. Cetanābhabbaniddese – cetanābhabboti cetanāya aparihāniṃ āpajjituṃ bhabbo .

Sace anusañcetetīti , sace samāpajjati .

Samāpattiñhi samāpajjanto anusañceteti nāma .

So na parihāyati , itaro parihāyati .

8. Anurakkhaṇābhabbaniddese – anurakkhaṇābhabboti anurakkhaṇāya aparihāniṃ āpajjituṃ bhabbo .

Sace anurakkhatīti sace anupakāradhamme pahāya upakāradhamme sevanto samāpajjati .

Evañhi paṭipajjanto anurakkhati nāma .

So na parihāyati , itaro parihāyati .

Ime dvepi samāpattiṃ ṭhapetuṃ thāvaraṃ kātuṃ paṭibalā .

Cetanābhabbato pana anurakkhaṇābhabbova balavataro .

Cetanābhabbo hi upakārānupakāre dhamme na jānāti .

Ajānanto upakāradhamme nudati nīharati , anupakāradhamme sevati .

So te sevanto samāpattito parihāyatiV0.35 .

Anurakkhaṇābhabbo upakārānupakāre dhamme jānāti .

Jānanto anupakāradhammeP0.183 nudati nīharati , upakāradhamme sevati .

So te sevanto samāpattito na parihāyati .

Yathā hi dve khettapālā eko paṇḍurogena sarogo akkhamo sītādīnaṃ , eko arogo sītādīnaṃ saho .

Sarogo heṭṭhākuṭiṃ na otarati , rattārakkhaṃ divārakkhaṃ vijahati .

Tassa divā sukamorādayo khettaṃ otaritvā sālisīsaṃ khādanti , rattiṃ migasūkarādayo pavisitvā khalaṃM0.35 tacchi taṃ viya chetvā gacchanti .

So attano pamattakāraṇā puna bījamattampi na labhati .

Itaro rattārakkhaṃ divārakkhaṃ na vijahati .

So attano appamattakāraṇā ekakarīsato cattāripi aṭṭhapi sakaṭāni labhati .

Tattha sarogakhettapālo viya cetanābhabbo , arogo viya anurakkhaṇābhabbo daṭṭhabbo .

Sarogassa attano pamādena puna bījamattassapi alabhanaṃ viya cetanābhabbassa upakārānupakāre dhamme ajānitvā upakāre pahāya anupakāre sevantassa samāpattiyā parihānaṃ .

Itarassa attano appamādena ekakarīsamattato catuaṭṭhasakaṭauddharaṇaṃ viya anurakkhaṇābhabbassa upakārānupakāre dhamme jānitvā anupakāre pahāya upakāre sevantassa samāpattiyā aparihānaṃ veditabbaṃ .

Evaṃ cetanābhabbato anurakkhaṇābhabbova samāpattiṃ thāvaraṃ kātuṃ balavataroti veditabbo .

9. Puthujjananiddese – tīṇi saṃyojanānīti diṭṭhisaṃyojanasīlabbataparāmāsasaṃyojanavicikicchāsaṃyojanāni .

Etāni hi phalakkhaṇe pahīnāni nāma honti .

Ayaṃ pana phalakkhaṇepi na hotīti dasseti .

Tesaṃ dhammānan ti tesaṃ saṃyojanadhammānaṃ .

Maggakkhaṇasmiñhi tesaṃ pahānāya paṭipanno nāma hoti .

Ayaṃ pana maggakkhaṇepi na hoti .

Ettāvatā vissaṭṭhakammaṭṭhāno thūlabālaputhujjanova idha kathitoti veditabbo .

10. GotrabhuniddeseP0.184 – yesaṃ dhammānan ti yesaṃ gotrabhuñāṇena saddhiṃ uppannānaṃ paropaṇṇāsakusaladhammānaṃ .

Ariyadhammassāti lokuttaramaggassa .

Avakkanti hotīti okkanti nibbatti pātubhāvo hoti .

Ayaṃ vuccatīti ayaṃ nibbānārammaṇena ñāṇena sabbaṃ puthujjanasaṅkhaṃ puthujjanagottaṃV0.36 puthujjanamaṇḍalaṃ puthujjanapaññattiṃ atikkamitvā ariyasaṅkhaṃ ariyagottaṃ ariyamaṇḍalaṃ ariyapaññattiṃ okkamanato gotrabhūpuggalo nāma vuccati .

11. Bhayūparataniddese – bhayena uparatoti bhayūparato .

Sattapi sekkhā puthujjanā ca bhāyitvā pāpato oramanti pāpaṃ na karontiM0.36 .

Tattha puthujjanā duggatibhayaṃ , vaṭṭabhayaṃ , kilesabhayaṃ , upavādabhayanti cattāri bhayāni bhāyanti .

Tesu bhāyitabbaṭṭhena duggatiyeva bhayaṃ duggatibhayaṃ .

Sesesupi eseva nayo .

Tattha puthujjano ‘ sace tvaṃ pāpaṃ karissasi , cattāro apāyā mukhaṃ vivaritvā ṭhitacchātaajagarasadisā , tesu dukkhaṃ anubhavanto kathaṃ bhavissasī ’ ti duggatibhayaṃ bhāyitvā pāpaṃ na karoti .

Anamataggasaṃsāravaṭṭaṃyeva pana vaṭṭabhayaṃ nāma .

Sabbampi akusalaṃ kilesabhayaṃ nāma .

Garahā pana upavādabhayaṃ nāma .

Tānipi bhāyitvā puthujjano pāpaṃ na karoti .

Sotāpannasakadāgāmianāgāmino pana tayo sekkhā duggatiṃ atītattā sesāni tīṇi bhayāni bhāyitvā pāpaṃ na karonti .

Maggaṭṭhakasekkhā āgamanavasena vā asamucchinnabhayattā vā bhayūparatā nāma honti .

Khīṇāsavo imesu catūsu bhayesu ekampi na bhāyati .

So hi sabbaso samucchinnabhayo ;

tasmā abhayūparatoti vuccati .

Kiṃ pana so upavādampi na bhāyatīti ?

Na bhāyati .

Upavādaṃ pana rakkhatīti vattuṃ vaṭṭati .

Doṇuppalavāpigāme khīṇāsavatthero viya .

12. AbhabbāgamananiddeseP0.185 – sammattaniyāmāgamanassa abhabboti abhabbāgamano .

Kammāvaraṇenāti pañcavidhena ānantariyakammena .

Kilesāvaraṇenāti niyatamicchādiṭṭhiyā .

Vipākāvaraṇenāti ahetukaduhetukapaṭisandhiyā .

Assaddhāti buddhadhammasaṅghesu saddhārahitā .

Acchandikāti kattukamyatākusalacchandarahitā .

Te ṭhapetvā jambudīpaṃ itaradīpattayavāsino veditabbā .

Tesu hi manussā acchandikabhāvaṃ paviṭṭhā nāma .

Duppaññāti bhavaṅgapaññārahitā .

Abhabbāti appaṭiladdhamaggaphalūpanissayā .

Niyāman ti magganiyāmaṃ , sammattaniyāmaṃ .

Okkamitun ti etaṃ kusalesu dhammesu sammattasaṅkhātaṃ niyāmaṃ okkamituṃ pavisituṃ tattha patiṭṭhātuṃ abhabbā .

13. Bhabbāgamananiddeso vuttapaṭipakkhanayena veditabbo .

Evamimasmiṃ duke ye ca puggalā pañcānantariyakā , ye ca niyatamicchādiṭṭhikā , yehi ca ahetukaduhetukapaṭisandhi gahitāV0.37 , ye ca buddhādīnaṃ na saddahanti , yesañca kattukamyatāchando natthi , ye ca aparipuṇṇabhavaṅgapaññā , yesañca maggaphalānaṃ upanissayo natthi , te sabbepi sammattaniyāmaṃ okkamituṃ abhabbā , viparītā bhabbāti vuttā .

14. NiyatāniyataniddeseM0.37 – ānantarikāti āntarikakammasamaṅgino .

Micchādiṭṭhikāti niyatamicchādiṭṭhisamaṅgino .

Sabbepi hete nirayassa atthāya niyatattā niyatā nāma .

Aṭṭha pana ariyapuggalā sammābhāvāya uparūparimaggaphalatthāya ceva anupādāparinibbānatthāya ca niyatattā niyatā nāma .

Avasesapuggalā pana anibaddhagatikā .

Yathā ākāse khittadaṇḍo pathaviyaṃ patanto ‘ aggena vā majjhena vā mūlena vā patissatī ’ ti na ñāyati ;

evameva ‘ asukagatiyā nāma nibbattissantī ’ ti niyamābhāvā aniyatā nāmāti veditabbā .

Yā pana uttarakurukānaṃ niyatagatikatāP0.186 vuttā , na sā niyatadhammavasena .

Micchattasammattaniyatadhammāyeva hi niyatā nāma .

Tesañca vasenāyaṃ puggalaniyamo kathitoti .

15. Paṭipannakaniddese – maggasamaṅginoti maggaṭṭhakapuggalā .

Te hi phalatthāya paṭipannattā paṭipannakā nāma .

Phalasamaṅginoti phalapaṭilābhasamaṅgitāya phalasamaṅgino .

Phalapaṭilābhato paṭṭhāya hi te phalasamāpattiṃ asamāpannāpi phale ṭhitāyeva nāma .

16. Samasīsīniddese – apubbaṃ acariman ti apure apacchā , ekappahārenevāti attho .

Pariyādānan ti parikkhayo .

Ayaṃ vuccatīti ayaṃ puggalo samasīsī nāma vuccati .

So panesa tividho hoti – iriyāpathasamasīsī , rogasamasīsī , jīvitasamasīsīti .

Tattha yo caṅkamantova vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ patvā caṅkamantova parinibbāti padumatthero viya ;

ṭhitakova vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ patvā ṭhitakova parinibbāti koṭapabbatavihāravāsītissatthero viya ;

nisinnova vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ patvā nisinnova parinibbāti , nipannova vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ patvā nipannova parinibbāti – ayaṃ iriyāpathasamasīsī nāma .

Yo pana ekaṃ rogaṃ patvā antorogeyeva vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ patvā teneva rogena parinibbāti – ayaṃ rogasamasīsī nāma .

KataroM0.38V0.38 jīvitasamasīsī nāma ?

‘‘ Sīsanti terasa sīsāni – palibodhasīsañca taṇhā , vinibandhanasīsañca māno , parāmāsasīsañca diṭṭhi , vikkhepasīsañca uddhaccaṃ , saṃkilesasīsañca avijjā , adhimokkhasīsañca saddhā , paggahasīsañca vīriyaṃ , upaṭṭhānasīsañca sati , avikkhepasīsañca samādhi , dassanasīsañca paññā , pavattasīsañca jīvitindriyaṃ , gocarasīsañca vimokkho , saṅkhārasīsañca nirodho ’’ ti ( paṭi . ma .1.87).

Tattha kilesasīsaṃ avijjaṃ arahattamaggo pariyādiyati .

Pavattasīsaṃ jīvitindriyaṃ cuticittaṃ pariyādiyati .

AvijjāpariyādāyakaṃP0.187 cittaṃ jīvitindriyaṃ pariyādātuṃ na sakkoti .

Jīvitindriyapariyādāyakaṃ cittaṃ avijjaṃ pariyādātuṃ na sakkoti .

Avijjāpariyādāyakaṃ cittaṃ aññaṃ , jīvitindriyapariyādāyakaṃ cittaṃ aññaṃ .

Yassa cetaṃ sīsadvayaṃ samaṃ pariyādānaṃ gacchati , so jīvitasamasīsī nāma .

Kathamidaṃ samaṃ hotīti ?

Vārasamatāya .

Yasmiñhi vāre maggavuṭṭhānaṃ hoti – sotāpattimagge pañca paccavekkhaṇāni , sakadāgāmimagge pañca , anāgāmimagge pañca , arahattamagge cattārīti ekūnavīsatiyā paccavekkhaṇañāṇe patiṭṭhāya bhavaṅgaṃ otaritvā parinibbāyati .

Imāya vārasamatāya idaṃ ubhayasīsapariyādānaṃ samaṃ hoti nāma .

Tenāyaṃ puggalo jīvitasamasīsīti vuccati .

Ayameva ca idha adhippeto .

17. Ṭhitakappīniddese – ṭhito kappoti ṭhitakappo , ṭhitakappo assa atthīti ṭhitakappī .

Kappaṃ ṭhapetuṃ samatthoti attho .

Uḍḍayhanavelā assāti jhāyanakālo bhaveyya .

Neva tāvāti yāva esa maggasamaṅgī puggalo sotāpattiphalaṃ na sacchikaroti , neva tāva kappo jhāyeyya .

Jhāyamānopi ajjhāyitvāva tiṭṭheyya .

Kappavināso hi nāma mahāvikāro mahāpayogo koṭisatasahassacakkavāḷassa jhāyanavasena mahālokavināso .

Ayampi evaṃ mahāvināso tiṭṭheyya vāti vadati .

Sāsane pana dharamāne ayaṃ kappavināso nāma natthi .

Kappavināse sāsanaṃ natthi .

Gatakoṭike hi kāle kappavināso nāma hoti .

Evaṃ santepi satthā antarāyābhāvaṃ dīpetuṃ idaṃ kāraṇaṃ āhari –

‘‘ idampi bhaveyya , maggasamaṅgino pana phalassa antarāyo na sakkā kātun ’’ ti .

Ayaṃ pana puggalo kappaṃ ṭhapento kittakaṃ kālaṃ ṭhapeyyāti ?

YasmiṃM0.39 vāre maggavuṭṭhānaṃ hoti , atha bhavaṅgaṃ āvaṭṭentaṃ manodvārāvajjanaṃ uppajjati .

Tato tīṇi anulomāni , ekaṃ gotrabhucittaṃ , ekaṃ maggacittaṃ , dve phalacittāni , pañcaV0.39 paccavekkhaṇañāṇānītiP0.188 ettakaṃ kālaṃ ṭhapeyya .

Imaṃ panatthaṃ bāhirāya āgantukūpamāyapi evaṃ dīpayiṃsu .

Sace hi sotāpattimaggasamaṅgissa matthakūpari yojanikaṃ ekagghanaselaṃ tivaṭṭāya rajjuyā bandhitvā olambeyya , ekasmiṃ vaṭṭe chinne dvīhi olambeyya , dvīsu chinnesu ekena olambeyyeva , tasmimpi chinne abbhakūṭaṃ viya ākāse tiṭṭheyya , na tveva tassa puggalassa maggānantaraphalassa antarāyaṃ kareyyāti .

Ayaṃ pana dīpanā parittā , purimāva mahantā .

Na kevalaṃ pana sotāpattimaggaṭṭhova kappaṃ ṭhapeti , itare maggasamaṅginopi ṭhapentiyeva .

Tena bhagavā heṭṭhā gahitañca aggahitañca sabbaṃ saṅkaḍḍhitvā saddhiṃ piṭṭhivaṭṭakapuggalehi imaṃ tantiṃ āropesi –

‘‘ sabbepi maggasamaṅgino puggalā ṭhitakappino ’’ ti .

18. Ariyaniddese – kilesehi ārakattā ariyā .

Sadevakena lokena araṇīyattā ariyā .

Ariyaṭṭho nāma parisuddhaṭṭhoti parisuddhattāpi ariyā .

Sesā aparisuddhatāya anariyā .

19. Sekkhaniddese – maggasamaṅgino maggakkhaṇe , phalasamaṅgino ca phalakkhaṇe , adhisīlasikkhādikā tissopi sikkhā sikkhantiyevāti sekkhā .

Arahatā pana arahattaphalakkhaṇe tisso sikkhā sikkhitā .

Puna tassa sikkhanakiccaṃ natthīti asekkhā .

Iti satta ariyā sikkhantīti sekkhā .

Khīṇāsavā aññassa santike sīlādīnaṃ sikkhitattā sikkhitaasekkhā nāma .

Buddhapaccekabuddhā sayambhūtatāya asikkhitaasekkhā nāma .

Sesapuggalā neva sikkhanti na sikkhitāti nevasekkhānāsekkhā .

20. Tevijjaniddese – paṭhamaṃ pubbenivāsadibbacakkhuñāṇāni nibbattetvā pacchā arahattaṃ pattopi , paṭhamaṃ arahattaṃP0.189 patvā pacchā pubbenivāsadibbacakkhuñāṇanibbattakopi tevijjo yeva nāma .

Suttantakathā pana pariyāyadesanā abhidhammakathā nippariyāyadesanāti imasmiṃ ṭhāne āgamanīyameva dhuraṃ .

Tasmā paṭhamaṃ dve vijjā nibbattetvā pacchā arahattaṃ pattova idha adhippeto .

Chaḷabhiññe pi eseva nayo .

22. SammāsambuddhaniddeseM0.40 – pubbe ananussutesūti pacchimabhave saccappaṭivedhato pubbe aññassaV0.40 kassaci santike assutapubbesu .

Tato purimapurimesu pana bhavesu sabbaññubodhisattā buddhasāsane pabbajitvā tīṇi piṭakāni uggahetvā gatapaccāgatavattaṃ āruyha kammaṭṭhānaṃ anulomaṃ gotrabhuṃ āhacca ṭhapenti .

Tasmā pacchimabhavasmiṃyeva anācariyakabhāvaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ .

Tadā hi tathāgato pūritapāramittā aññassa santike sāmaṃ ananussutesu saṅkhatāsaṅkhatadhammesu ‘‘ idaṃ dukkhaṃ … pe … ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā ’’ ti attapaccakkhena ñāṇena cattāri saccāni abhisambujjhati .

Tattha cāti tasmiñca catusaccasambodhisaṅkhāte arahattamagge .

Sabbaññutaṃ pāpuṇāti balesu ca vasībhāvan ti sabbaññutaññāṇañceva balesu ca ciṇṇavasībhāvaṃ pāpuṇāti .

Buddhānañhi sabbaññutaññāṇassa ceva dasabalañāṇassa ca adhigamanato paṭṭhāya aññaṃ kātabbaṃ nāma natthi .

Yathā pana ubhatosujātassa khattiyakumārassa abhisekappattito paṭṭhāya ‘ idaṃ nāma issariyaṃ anāgatan ’ ti na vattabbaṃ , sabbaṃ āgatameva hoti .

Evameva buddhānaṃ arahattamaggassa āgamanato paṭṭhāya ‘ ayaṃ nāma guṇo na āgato , na paṭividdho , na paccakkho ’ ti na vattabbo , sabbepi sabbaññuguṇā āgatā paṭividdhā paccakkhakatāva honti .

Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evaṃ pāramīpūraṇasiddhānubhāvena ariyamaggena paṭividdhasabbaññuguṇo puggalo sammāsambuddhoti vuccati .

23. PaccekabuddhaniddesepiP0.190 – pubbe ananussutesūti pade pubbe vuttanayeneva attho veditabbo .

Paccekabuddhopi hi pacchimabhave anācariyako attukkaṃsikañāṇeneva paṭividdhasacco sabbaññutaññāṇañceva balesu ca ciṇṇavasībhāvaṃ na pāpuṇāti .

24. Ubhatobhāgavimuttaniddese – aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharatīti aṭṭha samāpattiyo sahajātanāmakāyena paṭilabhitvā viharati .

Paññāya cassa disvāti vipassanāpaññāya saṅkhāragataṃ , maggapaññāya cattāri saccāni passitvā cattāropi āsavā khīṇā honti .

Ayaṃ vuccatītiM0.41 ayaṃ evarūpo puggalo ubhatobhāgavimutto nāmāti vuccati .

Ayañhi dvīhi bhāgehi dve vāre vimuttoti ubhatobhāgavimutto .

Tatrāyaṃ theravādo – tipiṭakacūḷanāgatthero tāva āha –

‘‘ samāpattiyā vikkhambhanavimokkhena , maggena samucchedavimokkhenaV0.41 vimuttoti ubhatobhāgehi dve vāre vimutto ’’ ti .

Tipiṭakamahādhammarakkhitatthero ‘‘ nāmanissitako eso ’’ ti vatvā –

‘‘ Accī yathā vātavegena khittā ,( upasīvāti bhagavā ;)

Atthaṃ paleti na upeti saṅkhaṃ ;

Evaṃ munī nāmakāyā vimutto ,

Atthaṃ paleti na upeti saṅkhan ’’ ti .( su . ni .1080);

Vatvā suttaṃ āharitvā ‘‘ nāmakāyato ca rūpakāyato ca suvimuttattā ubhatobhāgavimutto ’’ ti āha .

Tipiṭakacūḷābhayatthero panāha –

‘‘ samāpattiyā vikkhambhanavimokkhena ekavāraṃ vimutto maggena samucchedavimokkhena ekavāraṃ vimuttoti ubhatobhāgavimutto ’’ ti .

Ime pana tayopi therā paṇḍitā ,‘ tiṇṇampi vāde kāraṇaṃ dissatī ’ ti tiṇṇampiP0.191 vādaṃ tantiṃ katvā ṭhapayiṃsu .

Saṅkhepato pana arūpasamāpattiyā rūpakāyato vimutto , maggena nāmakāyato vimuttoti ubhohi bhāgehi vimuttattā ubhatobhāgavimutto .

So catunnaṃ arūpasamāpattīnaṃ ekekato vuṭṭhāya saṅkhāre sammasitvā arahattaṃ pattānaṃ catunnaṃ , nirodhā vuṭṭhāya arahattaṃ pattassa anāgāmino ca vasena pañcavidho hoti .

Tattha purimā cattāro samāpattisīsaṃ nirodhaṃ na samāpajjantīti pariyāyena ubhatobhāgavimuttā nāma .

Aṭṭhasamāpattilābhī anāgāmī taṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pattoti nippariyāyena ubhatobhāgavimuttaseṭṭho nāma .

Nanu ca arūpāvacarajjhānampi upekkhācittekaggatāhi duvaṅgikaṃ rūpāvacaracatutthajjhānampi , tasmā tampi padaṭṭhānaṃ katvā arahattaṃ pattena ubhatobhāgavimuttena bhavitabbanti ?

Na bhavitabbaṃ .

Kasmā ?

Rūpakāyato avimuttattā .

Tañhi kilesakāyatova vimuttaṃ , na rūpakāyato ;

tasmā tato vuṭṭhāya arahattaṃ patto ubhatobhāgavimutto nāma na hotiM0.42 .

Arūpāvacaraṃ pana nāmakāyato ca vimuttaṃ rūpakāyato cāti tadeva pādakaṃ katvā arahattaṃ patto ubhatobhāgavimutto hotīti veditabbo .

25. Paññāvimuttaniddese – paññāya vimuttoti paññāvimutto .

So sukkhavipassako catūhiV0.42 jhānehi vuṭṭhāya arahattaṃ pattā cattāro cāti pañcavidho hoti .

Etesu hi ekopi aṭṭhavimokkhalābhī na hoti .

Teneva na heva kho aṭṭha vimokkhetiādimāha .

Arūpāvacarajjhānesu pana ekasmiṃ sati ubhatobhāgavimuttoyeva nāma hotīti .

26. Kāyasakkhiniddese – ekacce āsavāti heṭṭhimamaggattayavajjhā .

Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo kāyasakkhīti vuccati .

So hi phuṭṭhantaṃ sacchikarotīti kāyasakkhī .

Jhānaphassaṃ paṭhamaṃ phusati , pacchā nirodhaṃ nibbānaṃ sacchikarotītipi kāyasakkhī .

So sotāpattiphalaṭṭhaṃ ādiṃ katvā yāva arahattamaggaṭṭhā chabbidho hoti .

27. DiṭṭhippattaniddeseP0.192 – idaṃ dukkhan ti idaṃ dukkhaṃ , ettakaṃ dukkhaṃ , na ito uddhaṃ dukkhaṃ .

Dukkhasamudayā dīsupi eseva nayo .

Yathābhūtaṃ pajānātīti ṭhapetvā taṇhaṃ pañcupādānakkhandhe ‘ dukkhasaccan ’ ti yāthāvasarasato pajānāti .

Taṇhā pana dukkhaṃ janeti nibbatteti , pabhāveti , tato taṃ dukkhaṃ samudeti ;

tasmā naṃ ayaṃ ‘ dukkhasamudayo ’ ti yathābhūtaṃ pajānāti .

Yasmā pana idaṃ dukkhañca samudayo ca nibbānaṃ patvā nirujjhanti vūpasammanti appavattiṃ gacchanti ;

tasmā naṃ ‘ ayaṃ dukkhanirodho ’ ti yathābhūtaṃ pajānāti .

Ariyo pana aṭṭhaṅgiko maggo , taṃ dukkhanirodhaṃ gacchati ;

tena taṃ ‘ ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā ’ ti yathābhūtaṃ pajānāti .

Ettāvatā nānākkhaṇe saccavavatthānaṃ dassitaṃ .

Idāni ekakkhaṇe dassetuṃ tathāgatappaveditātiādimāha .

Tattha tathāgatappaveditāti mahābodhimaṇḍe nisīdatvā tathāgatena paṭividdhā viditā pākaṭīkatā .

Dhammāti catusaccadhammā .

Vodiṭṭhā hontīti sudiṭṭhā honti .

Vocaritāti sucaritā .

Tesu anena paññā suṭṭhu carāpitā hotīti attho .

Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo diṭṭhippattoti vuccati .

Ayañhi diṭṭhantaṃ patto .

‘‘ Dukkhā saṅkhārā , sukho nirodho ’’ ti ñāṇaṃ hotiM0.43 .

Diṭṭhaṃ viditaṃ sacchikataṃ passitaṃ paññāyāti diṭṭhappatto .

Ayampi kāyasakkhī viya chabbidhova hoti .

28. Saddhāvimuttaniddese – no ca kho yathā diṭṭhippattassāti yathā diṭṭhippattassa āsavā parikkhīṇā , na evaṃ saddhāvimuttassāti attho .

Kiṃ pana nesaṃ kilesappahāne nānattaṃ atthīti ?

Natthi .

Atha kasmā saddhāvimutto diṭṭhippattaṃ na pāpuṇātīti ?

Āgamanīyanānattena .

Diṭṭhippato hi āgamanamhi kilese vikkhambhento appadukkhena appakasirena akilamantovaV0.43 vikkhambhetuṃ sakkoti .

SaddhāvimuttoP0.193 pana dukkhena kasirena kilamanto hutvā vikkhambhetuṃ sakkoti , tasmā diṭṭhippattaṃ na pāpuṇāti .

Apica nesaṃ paññāyapi nānattaṃ atthiyeva .

Diṭṭhippattassa hi upari tiṇṇaṃ maggānaṃ vipassanāñāṇaṃ tikkhaṃ sūraṃ pasannaṃ hutvā vahati .

Saddhāvimuttassa vipassanāñāṇaṃ no tikkhaṃ sūraṃ pasannaṃ hutvā vahati , tasmāpi so diṭṭhippattaṃ na pāpuṇāti .

Yathā hi dvīsu taruṇesu sippaṃ dassentesu ekassa hatthe tikhiṇo asi , ekassa kuṇṭho .

Tikhiṇena asinā kadalī chijjamānā saddaṃ na karoti .

Kuṇṭhena asinā chijjamānā ‘ kaṭakaṭā ’ ti saddaṃ karoti .

Tattha tikhiṇena asinā saddaṃ akarontiyā eva kadaliyā chedanaṃ viya diṭṭhippattassa tiṇṇaṃ maggānaṃ vipassanāñāṇassa tikhiṇasūravippasannabhāvo .

Kuṇṭhena asinā saddaṃ karontiyāpi kadaliyā chedanaṃ viya saddhāvimuttassa tiṇṇaṃ maggānaṃ vipassanāñāṇassa atikhiṇaasūraappasannabhāvo veditabbo .

Imaṃ pana nayaṃ ‘ no ’ ti paṭikkhipitvā , āgamanīyanānatteneva saddhāvimutto diṭṭhippattaṃ na pāpuṇātīti sanniṭṭhānaṃ kataṃ .

Āgamaṭṭhakathāsu pana vuttaṃ –

‘‘ etesu hi saddhāvimuttassa pubbabhāgamaggakkhaṇe saddahantassa viya okappentassa viya adhimuccantassa viya ca kilesakkhayo hoti .

Diṭṭhippattassa pubbabhāgamaggakkhaṇe kilesacchedakañāṇaṃ adandhaṃ tikhiṇaṃ sūraṃ hutvā vahati .

Tasmā yathā nāma atikhiṇena asinā kadaliṃ chindantassa chinnaṭṭhānaṃ na maṭṭhaṃ hoti , asi na sīghaṃ vahati , saddo suyyati , balavataro vāyāmo kātabbo hotiM0.44 ;

evarūpā saddhāvimuttassa pubbabhāgamaggabhāvanā .

Yathā pana sunisiteneva asinā kadaliṃ chindantassa chinnaṭṭhānaṃ maṭṭhaṃ hoti , asi sīghaṃ vahati , saddo na suyyati , balavavāyāmakiccaṃ na hoti ;

evarūpāP0.194 diṭṭhippattassa pubbabhāgamaggabhāvanā veditabbā ’’ ti .

Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo saddhāvimuttoti vuccati .

Ayañhi saddahanto vimuttoti saddhāvimutto .

Ayampi kāyasakkhī viya chabbidhova hoti .

29. Dhammānusārīniddese – paṭipannassāti iminā sotāpattimaggaṭṭho dassito .

Adhimattan ti balavaṃ .

Paññaṃ vāhetīti paññāvāhī .

Paññā imaṃ puggalaṃ vahatīti paññāvāhītipiV0.44 vuttaṃ hoti .

Paññāpubbaṅgaman ti paññaṃ purecārikaṃ katvā .

Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo dhammānusārīti vuccati .

So hi paññāsaṅkhātena dhammena sarati anussaratīti dhammānusārī .

Sotāpattimaggaṭṭhassevetaṃ nāmaṃ .

Phale pana patte diṭṭhippatto nāma hoti .

30. Saddhānusārīniddesepi – saddhaṃ vāhetīti saddhāvāhī .

Saddhā imaṃ puggalaṃ vahatīti saddhāvāhītipi vuttameva .

Saddhāpubbaṅgaman ti saddhaṃ purecārikaṃ katvā .

Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo saddhānusārīti vuccati .

So hi saddhāya sarati .

Anussaratīti saddhānusārī .

Sotāpattimaggaṭṭhassevetaṃ nāmaṃ .

Phale pana patte saddhāvimutto nāma hoti .

Lokuttaradhammañhi nibbattentānaṃ dve dhurāni nāma , dve abhinivesā nāma , dve sīsāni nāma .

Tattha saddhādhuraṃ paññādhuranti – dve dhurāni nāma .

Eko pana bhikkhu samathābhinivesena abhinivisati , eko vipassanābhinivesenāti – ime dve abhinivesā nāma .

Eko ca matthakaṃ pāpuṇanto ubhatobhāgavimutto hoti , eko paññāvimuttoti – imāni dve sīsāni nāma .

Ye keci hi lokuttaradhammaṃ nibbattenti , sabbe te ime dve dhamme dhuraṃ katvā imesu dvīsu ṭhānesu abhinivisitvā imehi dvīhi ṭhānehi vimuccanti .

Tesu yo bhikkhu aṭṭhasamāpattilābhī paññaṃ dhuraṃ katvā samathavasena abhiniviṭṭho aññataraṃ arūpasamāpattiṃ padaṭṭhānaṃ katvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ pāpuṇāti , so sotāpattimaggakkhaṇe dhammānusārī nāma .

Parato pana chasu ṭhānesu kāyasakkhī nāma .

Arahattaphale patte ubhatobhāgavimutto nāma .

AparoM0.45 paññamevaP0.195 dhuraṃ katvā vipassanāvasena abhiniviṭṭho suddhasaṅkhāre vā rūpāvacarajjhānesu vā aññataraṃ sammasitvā arahattaṃ pāpuṇāti , ayampi sotāpattimaggakkhaṇeyeva dhammānusārī nāma .

Parato pana chasu ṭhānesu diṭṭhippatto nāma .

Arahatte patte paññāvimutto nāma .

Idha dve nāmāni apubbāni , tāni purimehi saddhiṃ pañca honti .

Aparo aṭṭhasamāpattilābhī saddhaṃ dhuraṃ katvā samādhivasena abhiniviṭṭho aññataraṃ arūpasamāpattiṃ padaṭṭhānaṃ katvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ pāpuṇāti – ayaṃ sotāpattimaggakkhaṇe saddhānusārī nāma .

Parato chasu ṭhānesu kāyasakkhīyeva nāma .

Arahatte patte ubhatobhāgavimuttoyeva nāma .

Idha ekameva nāmaṃ apubbaṃ .

Tena saddhiṃ purimāni pañca cha honti .

Aparo saddhameva dhuraṃ katvā vipassanāvasena abhiniviṭṭho suddhasaṅkhāre vā rūpāvacarajjhānesu vā aññataraṃ sammasitvā arahattaṃ pāpuṇāti .

Ayampi sotāpattimaggakkhaṇe saddhānusārīV0.45 nāma .

Parato chasu ṭhānesu saddhāvimutto nāma .

Arahatte patte paññāvimutto nāma .

Idhāpi ekameva nāmaṃ apubbaṃ .

Tena saddhiṃ purimāni cha satta honti .

Ime satta puggalā loke aggadakkhiṇeyyā nāmāti .

31. Sattakkhattuparamaniddese – sattakkhattun ti sattavāre .

Sattakkhattuparamā bhavūpapatti attabhāvaggahaṇaṃ assa , tato paraṃ aṭṭhamaṃ bhavaṃ nādiyatīti sattakkhattuparamo .

Sotāpanno hotīti ettha sototi ariyamaggo , tena samannāgato sotāpanno nāma .

Yathāha –

‘‘ Soto sototi hidaṃ , sāriputta , vuccati .

Katamo nu kho , sāriputta , sototi ?

Ayameva hi , bhante , ariyo aṭṭhaṅgiko maggo soto , seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi … pe … sammāsamādhīti .

Sotāpanno sotāpannoti , hidaṃ , sāriputta , vuccati .

Katamo nu kho , sāriputta , sotāpannoti ?

Yo hi , bhante , iminā ariyena aṭṭhaṅgikena maggena samannāgato ayaṃ vuccati sotāpanno , svāyaṃ āyasmā evaṃnāmo evaṃgotto iti vā ’’ ti ( saṃ . ni .5.1001).

EvaṃM0.46 maggakkhaṇepi sotāpanno nāma hoti .

IdhaP0.196 pana maggena phalassa nāmaṃ dinnanti phalakkhaṇe sotāpanno adhippeto .

Avinipātadhammoti vinipātasaṅkhātaṃ apāyaṃ upapattivasena anāgamanasabhāvo .

Niyatoti magganiyāmena niyato .

Sambodhiparāyaṇoti bujjhanakabhāvaparāyaṇo .

So hi paṭiladdhamaggena bujjhatīti sambodhiparāyaṇo .

Upari tīhi maggehi avassaṃ bujjhissatīti sambodhiparāyaṇo .

Deve ca manusse cāti devalokañca manussalokañca .

Sandhāvitvā saṃsaritvāti paṭisandhivasena aparāparaṃ gantvā .

Dukkhassantaṃ karotīti vaṭṭadukkhassa pariyantaṃ parivaṭumaṃ karoti .

Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo sattakkhattuparamo nāma vuccati .

Ayaṃ pana kālena devalokassa kālena manussalokassa vasena missakabhavena kathitoti veditabbo .

32. Kolaṃkolaniddese – kulato kulaṃ gacchatīti kolaṃkolo .

Sotāpattiphalasacchikiriyato hi paṭṭhāya nīce kule upapatti nāma natthi , mahābhogakulesuyeva nibbattatītiV0.46 attho .

Dve vā tīṇi vā kulānīti devamanussavasena dve vā tayo vā bhave .

Iti ayampi missakabhaveneva kathito .

Desanāmattameva cetaṃ –

‘ dve vā tīṇi vā ’ ti .

Yāva chaṭṭhabhavā saṃsarantopi pana kolaṃkolova hoti .

33. Ekabījiniddese – khandhabījaṃ nāma kathitaṃ .

Yassa hi sotāpannassa ekaṃyeva khandhabījaṃ atthi , ekaṃ attabhāvaggahaṇaṃ , so ekabījī nāma .

Mānusakaṃ bhavan ti idaṃ panettha desanāmattameva .

Devabhavaṃ nibbattetītipi pana vattuṃ vaṭṭatiyeva .

Bhagavatā gahitanāmavaseneva cetāni etesaṃ nāmāni .

Ettakaṃ ṭhānaṃ gato sattakkhattuparamo nāma hoti , ettakaṃ kolaṃkolo , ettakaṃ ekabījīti bhagavatā etesaṃ nāmaṃ gahitaṃ .

Niyamato pana ayaṃ sattakkhattuparamo , ayaṃ kolaṃkolo , ayaṃ ekabījīti natthi .

KoM0.47 pana tesaṃ etaṃ pabhedaṃ niyametīti ?

Keci tāva therā ‘ pubbahetu niyametī ’ ti vadanti , keci ‘ paṭhamamaggo ’, keci ‘ upari tayo maggā ’, keci ‘ tiṇṇaṃ maggānaṃ vipassanā ’ ti .

Tattha ‘ pubbahetu niyametī ’ ti vāde ‘ paṭhamamaggassa upanissayo kato nāma hoti , upari tayo maggā nirupanissayā uppannā ’ ti vacanaṃ āpajjati .

‘ Paṭhamamaggo niyametī ’ tiP0.197 vāde upari tiṇṇaṃ maggānaṃ niratthakatā āpajjati .

‘ Upari tayo maggā niyamentī ’ ti vāde ‘ aṭṭhamamagge anuppanneyeva upari tayo maggā uppannā ’ ti āpajjati .

‘ Tiṇṇaṃ maggānaṃ vipassanā niyametī ’ ti vādo pana yujjati .

Sace hi upari tiṇṇaṃ maggānaṃ vipassanā balavatī hoti , ekabījī nāma hoti ;

tato mandatarāya kolaṃkolo ;

tato mandatarāya sattakkhattuparamoti .

Ekacco hi sotāpanno vaṭṭajjhāsayo hoti , vaṭṭābhirato , punappunaṃ vaṭṭasmiṃyeva vicarati sandissati .

Anāthapiṇḍiko seṭṭhi , visākhā upāsikā , cūḷarathamahārathā devaputtā , anekavaṇṇo devaputto , sakko devarājā , nāgadatto devaputtoti ime hi ettakā janā vaṭṭajjhāsayā vaṭṭābhiratā ādito paṭṭhāya cha devaloke sodhetvā akaniṭṭhe ṭhatvā parinibbāyissanti , ime idha na gahitā .

Na kevalañcime ;

yopi manussesuyeva sattakkhattuṃ saṃsaritvā arahattaṃ pāpuṇāti , yopi devaloke nibbatto devesuyeva sattakkhattuṃ aparāparaṃ saṃsaritvā arahattaṃ pāpuṇāti , imepi idha na gahitā .

Missakabhavavaseneva panettha sattakkhattuparamakolaṃkolāV0.47 mānusakabhavanibbattakoyeva ca ekabījī gahitoti veditabbo .

Tattha ekeko dukkhāpaṭipadādivasena catubbidhabhāvaṃ āpajjati .

Saddhādhureneva cattāro sattakkhattuparamā , cattāro kolaṃkolā , cattāro ekabījinoti dvādasa honti .

Sace paññāya sakkā nibbattetuṃ ,‘ ahaṃ lokuttaraṃ dhammaṃ nibbattessāmī ’ ti evaṃ paññaṃ dhuraṃ katvā sattakkhattuparamādibhāvaṃ pattāpi paṭipadāvasena dvādasevāti ime catuvīsati sotāpannā ihaṭṭhakanijjhānikavaseneva imasmiṃ ṭhāne kathitāti veditabbā .

34. Sakadāgāminiddese – paṭisandhivasena sakiṃ āgacchatīti sakadāgāmī .

Sakidevāti ekavāraṃyeva .

Imaṃ lokaṃ āgantvāti iminā pañcasuM0.48 sakadāgāmīsu cattāro vajjetvā ekova gahito .

Ekacco hi idha sakadāgāmiphalaṃ patvā idheva parinibbāyati , ekacco idha patvā devaloke parinibbāyati , ekacco devaloke patvā tattheva parinibbāyati , ekacco devalokeP0.198 patvā idhūpapajjitvā parinibbāyati – ime cattāropi idha na gahitā .

Yo pana idha patvā devaloke yāvatāyukaṃ vasitvā puna idhūpapajjitvā parinibbāyati – ayaṃ ekova idha gahitoti veditabbo .

Sesamettha yaṃ vattabbaṃ siyā taṃ sabbaṃ heṭṭhā dhammasaṅgahaṭṭhakathāyaṃ lokuttarakusalaniddese vuttameva .

Imassa pana sakadāgāmino ekabījinā saddhiṃ kiṃ nānākaraṇanti ?

Ekabījissa ekāva paṭisandhi , sakadāgāmissa dve paṭisandhiyo – idaṃ nesaṃ nānākaraṇanti .

35. Anāgāminiddese – orambhāgiyānaṃ saṃyojanānan ti oraṃ vuccati kāmadhātu .

Yassa imāni pañca bandhanāni appahīnāni honti , so bhavagge nibbattopi gilitabaḷiso maccho viya dīghasuttakena pāde baddhakāko viya tehi bandhanehi ākaḍḍhiyamāno kāmadhātuyaṃyeva pavattatīti pañca bandhanāni orambhāgiyānīti vuccanti .

Heṭṭhābhāgiyāni heṭṭhākoṭṭhāsikānīti attho .

Parikkhayāti tesaṃ bandhanānaṃ parikkhayena .

Opapātikoti upapātayoniko .

Imināssa gabbhaseyyā paṭikkhittā .

Tattha parinibbāyīti tattha suddhāvāsaloke parinibbāyitā .

Anāvattidhammo tasmā lokāti paṭisandhiggahaṇavasena tasmā lokā idha anāvattanasabhāvo .

Buddhadassanatheradassanadhammassavanānaṃ panatthāyassa āgamanaṃ anivāritaṃ .

Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evaṃvidho puggalo paṭisandhivasena puna anāgamanato anāgāmī nāma vuccati .

36. AntarāparinibbāyiniddeseV0.48 – upapannaṃ vā samanantarāti upapannasamanantarā vā hutvā .

Appattaṃ vā vemajjhaṃ āyuppamāṇan ti āyuppamāṇaṃ vemajjhaṃ appattaṃ vā hutvā ariyamaggaṃ sañjanetīti attho .

Vāsaddavikappato pana vemajjhaṃ pattantipi attho veditabbo .

Evaṃ tayo antarāparinibbāyino siddhā honti .

Upariṭṭhimānaṃ saṃyojanānan ti upari pañcannaṃ uddhambhāgiyasaṃyojanānaṃ aṭṭhannaṃ vā kilesānaṃ .

Pahānāyāti etesaṃ pajahanatthāyaM0.49 maggaṃ sañjaneti .

Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo āyuvemajjhassa antarāyeva parinibbāyanato antarāparinibbāyīti vuccati .

37. UpahaccaparinibbāyiniddeseP0.199 – atikkamitvā vemajjhaṃ āyuppamāṇan ti āyuppamāṇaṃ vemajjhaṃ atikkamitvā .

Upahacca vā kālakiriyan ti upagantvā kālakiriyaṃ .

Āyukkhayassa āsanne ṭhatvāti attho .

Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo avihesu tāva kappasahassappamāṇassa āyuno pañcakappasatasaṅkhātaṃ vemajjhaṃ atikkamitvā chaṭṭhe vā kappasate sattamaṭṭhamanavamānaṃ vā aññatarasmiṃ dasameyeva vā kappasate ṭhatvā arahattaṃ patvā kilesaparinibbānena parinibbāyanato upahaccaparinibbāyīti vuccati .

38. Asaṅkhārasasaṅkhāraparinibbāyiniddesesu – asaṅkhārena appadukkhena adhimattapayogaṃ akatvāva kilesaparinibbānena parinibbānadhammoti asaṅkhāraparinibbāyī .

Sasaṅkhārena dukkhena kasirena adhimattapayogaṃ katvāva kilesaparinibbānena parinibbāyanadhammoti sasaṅkhāraparinibbāyī .

40. Uddhaṃsotaniddese – uddhaṃ vāhibhāvena uddhamassa taṇhāsotaṃ vaṭṭasotaṃ vāti uddhaṃsoto .

Uddhaṃ vā gantvā paṭilabhitabbato uddhamassa maggasotanti uddhaṃsoto .

Akaniṭṭhaṃ gacchatīti akaniṭṭhagāmī .

Avihā cuto atappaṃ gacchatītiādīsu avihe kappasahassaṃ vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā atappaṃ gacchati .

Tatrāpi dve kappasahassāni vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā sudassaṃ gacchati .

Tatrāpi cattāri kappasahassāni vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā sudassiṃ gacchati .

Tatrāpi aṭṭha kappasahassāni vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā akaniṭṭhaṃ gacchati .

Tattha vasanto ariyamaggaṃ sañjanetīti attho .

ImesaṃV0.49 pana anāgāmīnaṃ pabhedajānanatthaṃ uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmīcatukkaṃ veditabbaṃ .

Tattha yo avihato paṭṭhāya cattāro devaloke sodhetvā akaniṭṭhaṃ gantvā parinibbāyati ayaṃ uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī nāma .

Yo pana heṭṭhā tayo devaloke sodhetvā sudassīdevaloke ṭhatvā parinibbāyati – ayaṃ uddhaṃsoto , na akaniṭṭhagāmī nāmaM0.50 .

Yo pana ito akaniṭṭhameva gantvā parinibbāyati , ayaṃ na uddhaṃsoto , akaniṭṭhagāmī nāmaP0.200 .

Yo pana heṭṭhā catūsu devalokesu tattha tattheva parinibbāyati , ayaṃ na uddhaṃsoto , na akaniṭṭhagāmī nāmāti .

Evamete aṭṭhacattālīsa anāgāmino honti .

Kathaṃ ?

Avihe tāva tayo antarāparinibbāyino , eko upahaccaparinibbāyī , eko uddhaṃsoto te asaṅkhāraparinibbāyino pañca , sasaṅkhāraparinibbāyino pañcāti dasa honti .

Tathā atappāsudassāsudassīsūti cattāro dasakā cattālīsaṃ .

Akaniṭṭhe pana uddhaṃsoto natthi .

Tayo pana antarāparinibbāyino , eko upahaccaparinibbāyī .

Te asaṅkhāraparinibbāyino cattāro , sasaṅkhāraparinibbāyino cattāroti aṭṭha .

Evaṃ aṭṭhacattālīsaṃ honti .

Te sabbepi papaṭikopamāya dīpitā – divasaṃ santattānampi hi ārakaṇṭakavipphalikanakhacchedanānaṃ ayomukhe haññamāne papaṭikā uppajjitvāva nibbāyati – evarūpo paṭhamo antarāparinibbāyī veditabbo .

Kasmā ?

Uppannasamanantarāva kilesaparinibbānena parinibbāyanato .

Tato mahantatare ayomukhe haññamāne papaṭikā ākāsaṃ ullaṅghitvā nibbāyati – evarūpo dutiyo antarāparinibbāyī daṭṭhabbo .

Kasmā ?

Vemajjhaṃ appatvā parinibbāyanato .

Tato mahantatare ayomukhe haññamāne papaṭikā ākāsaṃ ullaṅghitvā nivattamānā pathaviyaṃ anupahaccatalā hutvā parinibbāyati – evarūpo tatiyo antarāparinibbāyī daṭṭhabbo .

Kasmā ?

Vemajjhaṃ patvā anupahacca parinibbāyanato .

Tato mahantatare ayomukhe haññamāne papaṭikā ākāsaṃ ullaṅghitvā pathaviyaṃ patitvā upahaccatalā hutvā nibbāyati – evarūpo upahaccaparinibbāyī veditabbo .

Kasmā ?

Kālakiriyaṃ upagantvā āyugatiṃ khepetvā parinibbāyanato .

Tato mahantatare ayomukhe haññamāne papaṭikā paritte tiṇakaṭṭhe patitvā taṃ parittaṃ tiṇakaṭṭhaṃ jhāpetvā nibbāyati – evarūpo asaṅkhāraparinibbāyī veditabbo .

Kasmā ?

Appayogena lahusāya gatiyā parinibbāyanato .

Tato mahantatare ayomukhe haññamāne papaṭikā vipule tiṇakaṭṭhapuñjeP0.201 patitvā taṃ vipulaṃ tiṇakaṭṭhapuñjaṃV0.50 jhāpetvā nibbāyati – evarūpo sasaṅkhāraparinibbāyī veditabbo .

Kasmā ?

Sappayogena alahusāyaM0.51 gatiyā parinibbāyanato .

Aparā mahantesu tiṇakaṭṭhapuñjesu patati , tattha mahantesu tiṇakaṭṭhapuñjesu jhāyamānesu vītaccitaṅgāro vā jālā vā uppatitvā kammārasālaṃ jhāpetvā gāmanigamanagararaṭṭhaṃ jhāpetvā samuddantaṃ patvā nibbāyati – evarūpo uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī daṭṭhabbo .

Kasmā ?

Anekabhavabījavipphāraṃ phussa phussa byantīkatvā parinibbāyanato .

Yasmā pana ārakaṇṭakādibhedaṃ khuddakampi mahantampi ayokapālameva , tasmā sutte sabbavāresu ayokapālantveva vuttaṃ ( a . ni .7.55).

Yathāha –

‘‘ Idha , bhikkhave , bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti –

‘ no cassa , no ca me siyā , na bhavissati , na me bhavissati , yadatthi yaṃ bhūtaṃ , taṃ pajahāmī ’’’ ti upekkhaṃ paṭilabhati .

So bhave na rajjati , sambhave na rajjati , atthuttari padaṃ santaṃ sammappaññāya passati .

Tañca khvassa padaṃ na sabbena sabbaṃ sacchikataṃ hoti .

Tassa na sabbena sabbaṃ mānānusayo pahīno hoti , na sabbena sabbaṃ bhavarāgānusayo pahīno hoti , na sabbena sabbaṃ avijjānusayo pahīno hoti .

So pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā antarāparinibbāyī hoti .

Seyyathāpi , bhikkhave , divasaṃ santatte ayokapāle haññamāne papaṭikā nibbattitvā nibbāyeyya ;

evameva khoV0.51 , bhikkhave , bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – no cassa … pe … antarāparinibbāyī hoti .

‘‘ Idha pana , bhikkhave , bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – no cassa … pe … antarāparinibbāyī hoti .

Seyyathāpi , bhikkhave , divasaṃ santatte ayokapāle haññamāne papaṭikā nibbattitvā uppatitvā nibbāyeyya ;

evameva kho , bhikkhave , bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – no cassa … pe … antarāparinibbāyī hoti .

‘‘ Idha pana , bhikkhave , bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – no cassa … pe … antarāparinibbāyīP0.202 hoti .

Seyyathāpi , bhikkhave , divasaṃ santatte ayokapāle haññamāne papaṭikā nibbattitvā uppatitvā anupahaccaM0.52 talaṃ nibbāyeyya ;

evameva kho , bhikkhave , bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – no cassa … pe … antarāparinibbāyī hoti .

‘‘ Idha pana , bhikkhave , bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – no cassa … pe … upahaccaparinibbāyī hoti .

Seyyathāpi , bhikkhave , divasaṃ santatte ayokapāle haññamāne papaṭikā nibbattitvā uppatitvā upahacca talaṃ nibbāyeyya ;

evameva kho , bhikkhave , bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – no cassa … pe … upahaccaparinibbāyī hoti .

‘‘ Idha pana , bhikkhave , bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – no cassa … pe … parikkhayā asaṅkhāraparinibbāyī hoti .

Seyyathāpi , bhikkhave , divasaṃ santatte ayokapāle haññamāne papaṭikā nibbattitvā uppatitvā paritte tiṇapuñje vā kaṭṭhapuñje vā nipateyya , sā tattha aggimpi janeyya , dhūmampi janeyya , aggimpi janetvā dhūmampi janetvā tameva parittaṃ tiṇapuñjaṃ vāV0.52 kaṭṭhapuñjaṃ vā pariyādiyitvā anāhārā nibbāyeyya ;

evameva kho , bhikkhave , bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – no cassa … pe … parikkhayā asaṅkhāraparinibbāyī hoti .

‘‘ Idha pana , bhikkhave , bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – no cassa … pe … sasaṅkhāraparinibbāyī hoti .

Seyyathāpi , bhikkhave , divasaṃ santatte ayokapāle haññamāne papaṭikā nibbattitvā uppatitvā vipule tiṇapuñje vā kaṭṭhapuñje vā nipateyya , sā tattha aggimpi janeyya … pe … tameva vipulaṃ tiṇapuñjaṃ vā kaṭṭhapuñjaṃ vā pariyādiyitvā anāhārā nibbāyeyya ;

evameva kho , bhikkhave , bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – no cassa … pe … sasaṅkhāraparinibbāyī hoti .

‘‘ Idha pana , bhikkhave , bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – no cassa … pe … parikkhayā uddhaṃsoto hoti akaniṭṭhagāmī .

Seyyathāpi , bhikkhave , divasaṃ santatte ayokapāle haññamāne papaṭikā nibbattitvā uppatitvā mahante tiṇapuñje vā kaṭṭhapuñje vā nipateyya , sā tattha aggimpi janeyya … pe … tameva mahantaṃ tiṇapuñjaṃ vā kaṭṭhapuñjaṃ vā pariyādiyitvā gacchampi daheyya , dāyampi daheyyaM0.53 , gacchampi dahitvā dāyampiP0.203 dahitvā haritantaṃ vā pathantaṃ vā selantaṃ vā udakantaṃ vā ramaṇīyaṃ vā bhūmibhāgaṃ āgamma anāhārā nibbāyeyya ;

evameva kho , bhikkhave , bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – no cassa … pe … parikkhayā uddhaṃsoto hoti akaniṭṭhagāmī ’’ ti ( a . ni .7.55).

41-44.

Sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannādiniddesā uttānatthāva .

Ayaṃ vuccati puggalo arahāti ettha pana dvādasa arahanto veditabbā .

Kathaṃ ?

Tayo hi vimokkhā – suññato , animitto , appaṇihitoti .

Tattha suññatavimokkhena vimuttakhīṇāsavo paṭipadāvasena catubbidho hoti ;

tathā animittaappaṇihitavimokkhehīti – evaṃ dvādasa arahanto veditabbā .

Iti ime dvādasa arahanto viya dvādaseva sakadāgāmino , catuvīsati sotāpannā , aṭṭhacattālīsa anāgāminoti ettakā puggalā ito muccitvā bahiddhā nuppajjanti , imasmiññeva sabbaññubuddhasāsane uppajjantīti .

Ekakaniddesavaṇṇanā .

2. Dukaniddesavaṇṇanā

45. Dukaniddese kodhanoti kujjhanasīlo mahākodho .

Evaṃ puggalaṃ pucchitvāpi dhammena puggalaṃ dassetuṃ tattha katamo kodhotiādimāha .

Upanāhī niddesādīsupi eseva nayo .

Kodho kujjhanātiādīni heṭṭhā vuttatthāneva .

Tathā upanāhīniddesādīsu pubbakālaṃ kodhotiādīni .

Ayaṃ kodho appahīnoti ayaṃ ettako kodho vikkhambhanappahānena vā tadaṅgappahānena vā samucchedappahānena vā appahīno .

Parato upanāhā dīsupi eseva nayo .

53. Ahirikaniddesādīsu – iminā ahirikenāti iminā evaṃpakārena ahirikadhammena samannāgato .

Iminā anottappenātiādīsupi eseva nayo .

63. AjjhattasaṃyojanotiM0.54V0.53 ajjhattabandhano .

Bahiddhāsaṃyojanoti bahiddhābandhano .

Te ubhopi vacchakasālūpamāya dīpetabbā .

Vacchakasālāya hi anto baddho antoyevaP0.204 sayitavacchako viya idhaṭṭhakasotāpannasakadāgāmino .

Tesañhi bandhanampi idheva , sayampi idheva .

Anto baddho pana bahi sayitavacchako viya rūpārūpabhave sotāpannasakadāgāmino .

Tesañhi bandhanameva idha , sayaṃ pana brahmaloke ṭhitā .

Bahi baddho bahi sayitavacchako viya rūpārūpabhave anāgāmī .

Tassa hi bandhanampi bahiddhā , sayampi bahiddhāva .

Bahi baddho pana antosayitavacchako viya idhaṭṭhakaanāgāmī .

Tassa hi bandhanaṃ rūpārūpabhavesu , sayaṃ pana idha ṭhito .

65. Akkodhananiddesādīsu – pahīnoti vikkhambhanappahānena vā , tadaṅgappahānena vā , samucchedappahānena vā pahīno .

83. Dullabhaniddese – dullabhāti na sulabhā .

Pubbakārīti paṭhamameva kārako .

Katavedīti kataṃ vedeti , viditaṃ pākaṭaṃ karoti .

Te agāriyānagāriyehi dīpetabbā .

Agāriyesu hi mātāpitaro pubbakārino nāma .

Puttadhītaro pana mātāpitaro paṭijaggantā abhivādanādīni tesaṃ kurumānā katavedino nāma .

Anagāriyesu ācariyupajjhāyā pubbakārino nāma .

Antevāsikasaddhivihārikā ācariyupajjhāye paṭijaggantā abhivādanādīni tesaṃ kurumānā katavedino nāma .

Tesaṃ āvibhāvatthāya upajjhāyaposakasoṇattherādīnaṃ vatthūni kathetabbāni .

Aparo nayo – parena akateyeva upakāre attani kataṃ upakāraṃ anapekkhitvā kārako pubbakārī , seyyathāpi mātāpitaro ceva ācariyupajjhāyā ca .

So dullabho ;

sattānaṃ taṇhābhibhūtattā .

Parena katassa upakārassa anurūpappavattiṃ attani kataṃ upakāraṃ upakārato jānanto , vediyanto , kataññukatavedī .

Seyyathāpi mātāpituācariyupajjhāyesu sammā paṭipanno .

Sopi dullabho ;

sattānaṃ avijjābhibhūtattā .

Apica – akāraṇavacchalo pubbakārī , sakāraṇavacchalo kataññukatavedī .

‘ Karissati me ’ ti evamādikāraṇanirapekkhakiriyoV0.54 pubbakārī .

‘ KarissatiM0.55 me ’ ti evamādikāraṇasāpekkhakiriyo kataññukatavedī .

Tamojotiparāyaṇo pubbakārī , jotijotiparāyaṇo kataññukatavedī .

Desetā pubbakārī , paṭipajjitā kataññukatavedī .

Sadevake loke arahaṃ sammāsambuddhoP0.205 pubbakārī , ariyasāvako kataññukatavedīti .

Dukanipātaṭṭhakathāyaṃ ( a . ni . aṭṭha .2.2.120) pana –

‘‘‘ pubbakārī ’ ti paṭhamaṃ upakārassa kārako ,‘ kataññukatavedī ’ ti tena kataṃ ñatvā pacchā kārako .

Tesu pubbakārī iṇaṃ demīti saññaṃ karoti , pacchākārako ‘ iṇaṃ jīrāpemī ’ ti saññaṃ karotī ’’ ti ettakameva vuttaṃ .

84. Duttappayaniddese – duttappayāti atappayā , na sakkā kenaci tappetuṃ .

Yo hi upaṭṭhākakulaṃ vā ñātikulaṃ vā nissāya vasamāno cīvare jiṇṇe tehi dinnaṃ cīvaraṃ nikkhipati , na paribhuñjati .

Punappunaṃ dinnampi gahetvā nikkhipateva .

Yo ca teneva nayena laddhaṃ laddhaṃ vissajjeti parassa deti .

Punappunaṃ laddhampi tatheva karoti .

Ime dve puggalā sakaṭehipi paccaye upanentena tappetuṃ na sakkāti duttappayā nāma .

85. Sutappayaniddese – na vissajjetīti attano akatvā parassa na deti .

Atireke pana sati na nikkhipati parassa deti .

Idaṃ vuttaṃ hoti – yo pana bhikkhu upaṭṭhākakulā vā ñātikulā vā jiṇṇacīvaro sāṭakaṃ labhitvā cīvaraṃ katvā paribhuñjati , na nikkhipati ;

aggaḷaṃ datvā pārupantopi puna diyyamāne sahasā na paṭiggaṇhāti .

Yo ca laddhaṃ laddhaṃ attanā paribhuñjati , paresaṃ na deti .

Ime dvepi sukhena sakkā tappetunti sutappayā nāmāti .

86. Āsavāti kilesā .

Na kukkuccāyitabbaṃ kukkuccāyatīti na kukkuccāyitabbayuttakaṃ kukkuccāyati .

Sūkaramaṃsaṃ labhitvā acchamaṃsanti kukkuccāyati , migamaṃsaṃ , labhitvā dīpimaṃsanti kukkuccāyati .

Kāle santeyeva ‘ kālo natthī ’ ti , appavāretvāva ‘ pavāritosmī ’ ti , patte rajasmiṃ apatiteyeva ‘ patitan ’ ti , attānaṃ uddissa macchamaṃse akateyeva ‘ maṃ uddissa katan ’ ti kukkuccāyati .

Kukkuccāyitabbaṃ na kukkuccāyatīti kukkuccāyitabbayuttakaṃ na kukkuccāyati .

Acchamaṃsaṃ labhitvā sūkaramaṃsanti naM0.56 kukkuccāyati … pe … attānaṃ uddissa macchamaṃse kate ‘ maṃ uddissa katan ’ ti na kukkuccāyatiV0.55 .

Aṅguttaraṭṭhakathāyaṃ pana –

‘‘‘ na kukkuccāyitabban ’ ti saṅghabhogassa apaṭṭhapanaṃ avicāraṇaṃ na kukkuccāyitabbaṃP0.206 nāma , taṃ kukkuccāyati .

‘ Kukkuccāyitabban ’ ti tasseva paṭṭhapanaṃ vicāraṇaṃ , taṃ na kukkuccāyatī ’’ ti ettakameva vuttaṃ .

Imesan ti imesaṃ dvinnaṃ puggalānaṃ subhūmiyaṃ tiṇalatādīni viya rattimpi divāpi āsavā vaḍḍhantiyeva .

Sukkapakkhe kappiyamaṃsaṃ labhitvā kappiyamaṃsantveva gaṇhanto na kukkuccāyitabbaṃ na kukkuccāyati nāmāti iminā nayena attho veditabbo .

88. Hīnādhimuttoti hīnajjhāsayo .

Dussīloti nissīlo .

Pāpadhammoti lāmakadhammo .

89. Paṇītādhimuttoti paṇītajjhāsayo .

Kalyāṇadhammoti bhaddakadhammo , sucidhammo , sundaradhammo .

90. Tittoti suhito pariyosito .

Tappetāti aññesampi tittikaro .

Paccekasambuddhā ye ca tathāgatasāvakāti ettha paccekabuddhā navahi lokuttaradhammehi sayaṃ tittā paripuṇṇā .

Aññe pana tappetuṃ na sakkonti .

Tesañhi dhammakathāya abhisamayo na hoti .

Sāvakānaṃ pana dhammakathāya aparimāṇānampi devamanussānaṃ abhisamayo hoti .

Evaṃ santepi yasmā pana te dhammaṃ desentā na attano vacanaṃ katvā kathenti , buddhānaṃ vacanaṃ katvā kathenti .

Sotuṃ nisinnaparisāpi ‘ ayaṃ bhikkhu na attanā paṭividdhadhammaṃ katheti , buddhehi paṭividdhadhammaṃ kathetī ’ ti cittīkāraṃ karoti .

Iti so cittīkāro buddhānaṃyeva hoti .

Evaṃ tattha sammāsambuddhova tappetā nāma .

Yathā hi ‘ asukassa nāma idañcidañca dethā ’ ti raññā āṇattā kiñcāpi ānetvā denti , atha kho rājāva tattha dāyako .

Yehipi laddhaṃ hoti , te ‘ raññā amhākaṃ ṭhānantaraṃ dinnaṃ , issariyavibhavo dinno ’ tveva gaṇhanti , na rājapurisehīti .

Evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ .

Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti .

Dukaniddesavaṇṇanā .