3. Tikaniddesavaṇṇanā
91. Tikaniddese
M0.57V0.56 – dussīloti nissīlo .Pāpadhammoti lāmakadhammo .
Sīlavipattiyā vā dussīlo , diṭṭhivipattiyā pāpadhammo
P0.207 .Kāyavacīsaṃvarabhedena dussīlo , sesasaṃvarabhedena pāpadhammo .
Asuddhapayogatāya dussīlo , asuddhāsayatāya pāpadhammo .
Kusalasīlavirahena dussīlo ;
akusalasīlasamannāgamena pāpadhammo .
Asucīti asucīhi kāyakammādīhi samannāgato .
Saṅkassarasamācāroti saṅkāya parehi saritabbasamācāro .
Kiñcideva asāruppaṃ disvā ‘ idaṃ iminā kataṃ bhavissatī ’ ti evaṃ parehi āsaṅkanīyasamācāro , attanoyeva vā saṅkāya saritabbasamācāro – sāsaṅkasamācāroti attho .
Tassa hi divāṭṭhānādīsu sannipatitvā kiñcideva mantayante bhikkhū disvā ‘ ime ekato hutvā mantenti , kacci nu kho mayā katakammaṃ jānitvā mantentī ’ ti evaṃ sāsaṅkasamācāro hoti .
Paṭicchannakammantoti paṭicchādetabbayuttakena pāpakammena samannāgato .
Assamaṇo samaṇapaṭiññoti assamaṇo hutvāva samaṇapatirūpakatāya ‘ samaṇo ahan ’ ti evaṃ paṭiñño .
Abrahmacārī brahmacāripaṭiññoti aññe brahmacārino sunivatthe supārute sumbhakapattadhare gāmanigamajanapadarājadhānīsu piṇḍāya caritvā jīvikaṃ kappente disvā sayampi tādisena ākārena tathā paṭipajjanato ‘ ahaṃ brahmacārī ’ ti paṭiññaṃ dento viya hoti .
‘ Ahaṃ bhikkhū ’ ti vatvā uposathaggādīni pavisanto pana brahmacāripaṭiñño hotiyeva , tathā saṅghikaṃ lābhaṃ gaṇhanto .
Antopūtīti pūtinā kammena anto anupaviṭṭho , nigguṇatāya vā guṇasāravirahitattā antopūti .
Avassutoti rāgādīhi tinto .
Kasambujātoti sañjātarāgādikacavaro .
Atha vā kasambu vuccati tintakuṇapagataṃ kasaṭaudakaṃ .
Imasmiñca sāsane dussīlo nāma jigucchanīyattā tintakuṇapakasaṭaudakasadiso .
Tasmā kasambu viya jātoti kasambujāto .
Tassa na evaṃ hotīti kasmā na hoti ?
Yattha patiṭṭhitena sakkā bhaveyya arahattaṃ laddhuṃ , tassā patiṭṭhāya bhinnattā .
Yathā hi caṇḍālakumārakassa
M0.58 ‘ asuko nāma khattiyakumāroP0.208 rajje abhisitto ’ ti sutvāpi , yasmiṃ kule paccājātā abhisekaṃ pāpuṇanti , tasmiṃ kule apaccājātattā na evaṃ hoti –‘ kudāssu nāmāhampi so khattiyakumāro viya abhisekaṃ
V0.57 pāpuṇeyyan ’ ti ;evameva dussīlassa ‘ asuko nāma bhikkhu arahattaṃ patto ’ ti sutvāpi , yasmiṃ sīle patiṭṭhitena arahattaṃ pattabbaṃ , tassa abhāvato ‘ kudāssu nāmāhampi so sīlavā viya arahattaṃ pāpuṇeyan ’ ti na evaṃ hoti .
Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo arahattāsāya abhāvā nirāsoti vuccati .
92. Tassa evaṃ hotīti kasmā hoti ?
Yasmiṃ patiṭṭhitena sakkā bhaveyya arahattaṃ pāpuṇituṃ , tassā patiṭṭhāya thirattā .
Yathā hi sujātassa khattiyakumārassa ‘ asuko nāma khattiyakumāro rajje abhisitto ’ ti sutvāva yasmiṃ kule paccājātā abhisekaṃ pāpuṇanti , tasmiṃ paccājātassa evaṃ hoti –
‘ kudāssu nāmāhampi , so kumāro viya abhisekaṃ pāpuṇeyyan ’ ti evameva sīlavato ‘ asuko nāma bhikkhu arahattaṃ patto ’ ti sutvāva yasmiṃ sīle patiṭṭhitena arahattaṃ pattabbaṃ , tassā patiṭṭhāya thirattā –
‘ kudāssu nāmāhampi so bhikkhu viya arahattaṃ pāpuṇeyyan ’ ti evaṃ hoti .
Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo āsaṃso nāma vuccati .
So hi arahattaṃ āsaṃsati patthetīti āsaṃso .
93. Yā hissa pubbe avimuttassāti yā tassa khīṇāsavassa pubbe arahattavimuttiyā avimuttassa vimuttāsā ahosi , sā paṭippassaddhā , tasmā na evaṃ hoti .
Yathā hi abhisittassa khattiyassa ‘ asuko nāma khattiyakumāro rajje abhisitto ’ ti sutvā ekassa rañño dvinnaṃ rajjābhisekānaṃ dvinnaṃ setacchattānaṃ abhāvā na evaṃ hoti –
‘‘ kudāssu nāmāhampi so kumāro viya abhisekaṃ pāpuṇeyyan ’’ ti ;
evameva khīṇāsavassa ‘ asuko nāma bhikkhu arahattaṃ patto ’ ti sutvā , dvinnaṃ arahattānaṃ abhāvā –
‘ kudāssu nāmāhampi so bhikkhu viya arahattaṃ pāpuṇeyyan ’ ti
M0.59 na evaṃ hoti .Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo arahattāsāya vigatattā vigatāsoti vuccati .
94. Gilānūpamaniddese – yāya upamāya te gilānūpamāti vuccanti , taṃ tāva upamaṃ dassetuṃ tayo gilānātiādi vuttaṃ .
Tattha sappāyānīti hitāni vuddhikarāni .
Patirūpan ti
P0.209 anucchavikaṃ .Neva vuṭṭhāti tamhā ābādhāti iminā atekicchena vātāpamārādinā rogena samannāgato niṭṭhappatto gilāno kathito .
Vuṭṭhāti tamhā ābādhāti iminā khipitakacchutiṇapupphakajarādippabhedo appamattakābādho kathito .
Labhanto
V0.58 sappāyāni bhojanāni no alabhantoti iminā pana yesaṃ paṭijagganena phāsukaṃ hoti , sabbepi te ābādhā kathitā .Ettha ca patirūpo upaṭṭhāko nāma gilānupaṭṭhākaaṅgehi samannāgato paṇḍito dakkho analaso veditabbo .
Gilānupaṭṭhāko anuññātoti ‘ bhikkhusaṅghena dātabbo ’ ti anuññāto .
Tasmiñhi gilāne attano dhammatāya yāpetuṃ asakkonte bhikkhusaṅghena tassa bhikkhuno ‘ eko bhikkhu ca sāmaṇero ca imaṃ paṭijaggathā ’ ti apaloketvā dātabbā .
Yāva pana te taṃ paṭijagganti , tāva gilānassa ca tesañca dvinnaṃ yenattho sabbaṃ bhikkhusaṅghasseva bhāro .
Aññepi gilānā upaṭṭhātabbāti itarepi dve gilānā upaṭṭhātabbā .
Kiṃ kāraṇā ?
Yopi hi niṭṭhappattagilāno , so anupaṭṭhiyamāno ‘ sace maṃ paṭijaggeyyuṃ , phāsukaṃ me bhaveyya , na kho pana maṃ paṭijaggantī ’ ti manopadosaṃ katvā apāye nibbatteyya .
Paṭijaggiyamānassa pana evaṃ hoti –
‘ bhikkhusaṅghena yaṃ kattabbaṃ taṃ sabbaṃ kataṃ , mayhaṃ pana kammavipāko īdiso ’ ti so bhikkhusaṅghe mettaṃ paccupaṭṭhapetvā sagge nibbattati .
Yo pana appamattakena byādhinā samannāgato labhantopi alabhantopi vuṭṭhātiyeva , tassa vināpi bhesajjena vūpasamanakabyādhi bhesajje kate khippataraṃ vūpasammati .
Tato so buddhavacanaṃ
M0.60 vā uggaṇhituṃ samaṇadhammaṃ vā kātuṃ sakkhissati .Iminā kāraṇena aññepi gilānā upaṭṭhātabbāti vuttaṃ .
Neva okkamatīti neva pavisati .
Niyāmaṃ kusalesu dhammesu sammattan ti kusalesu dhammesu magganiyāmasaṅkhātaṃ sammattaṃ .
Iminā padaparamo puggalo kathito .
Dutiyavārena ugghaṭitaññū gahito sāsane nāḷakattherasadiso
P0.210 .Buddhantare ekavāraṃ paccekabuddhānaṃ santike ovādaṃ labhitvā paṭividdhapaccekabodhiñāṇo ca .
Tatiyavārena vipañcitaññū puggalo kathito .
Neyyo pana tannissitova hoti .
Dhammadesanā anuññātāti māsassa aṭṭha vāre dhammakathā anuññātā .
Aññesampi dhammo desetabboti itaresampi dhammo kathetabbo .
Kiṃ kāraṇā ?
Padaparamassa hi imasmiṃ attabhāve dhammaṃ paṭivijjhituṃ asakkontassāpi anāgate paccayo bhavissati .
Yo pana tathāgatassa rūpadassanaṃ labhantopi alabhantopi dhammavinayañca savanāya labhantopi alabhantopi dhammaṃ abhisameti ;
so alabhanto na tāva abhisameti , labhanto pana khippameva abhisamessatīti iminā
V0.59 kāraṇena tesaṃ dhammo desetabbo .Tatiyassa pana punappunaṃ desetabbova .
Kāyasakkhidiṭṭhappattasaddhāvimuttā heṭṭhā kathitāyeva .
98. Gūthabhāṇīādīsu – sabhaggatoti sabhāyaṃ ṭhito .
Parisaggatoti gāmaparisāya ṭhito .
Ñātimajjhagatoti dāyādānaṃ majjhe ṭhito .
Pūgamajjhagatoti seṇīnaṃ majjhe ṭhito .
Rājakulamajjhagatoti rājakulassa majjhe mahāvinicchaye ṭhito .
Abhinītoti pucchanatthāya nīto .
Sakkhipuṭṭhoti sakkhiṃ katvā pucchito .
Ehambho purisāti ālapanametaṃ .
Attahetu vā parahetu vāti attano vā parassa vā hatthapādādihetu vā dhanahetu vā .
Āmisakiñcikkhahetu vāti ettha āmisan ti lābho adhippeto .
Kiñcikkhan ti yaṃ vā taṃ vā appamattakaṃ .
Antamaso tittiravaṭṭakasappipiṇḍanavanītapiṇḍādiappamattakassāpi lañjassa hetūti attho .
Sampajānamusā bhāsitā hotīti jānantoyeva musāvādaṃ kattā hoti .
Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo gūthasadisavacanattā gūthabhāṇīti vuccati .
Yathā hi gūthaṃ nāma mahājanassa aniṭṭhaṃ
M0.61 hoti akantaṃ ;evameva imassa puggalassa vacanaṃ devamanussānaṃ aniṭṭhaṃ hoti akantaṃ .
99. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo pupphasadisavacanattā pupphabhāṇīti vuccati .
Yathā hi phullāni vassikāni vā adhimuttakāni vā mahājanassa iṭṭhāni kantāni honti ;
evameva imassa puggalassa vacanaṃ devamanussānaṃ iṭṭhaṃ
P0.211 hoti kantaṃ . 100. Nelāti elaṃ vuccati doso .
Nāssā elanti nelā .
Niddosāti attho ,‘‘ nelaṅgo setapacchādo ’’ ti ( udā .65) ettha vuttanelaṃ viya .
Kaṇṇasukhāti byañjanamadhuratāya kaṇṇānaṃ sukhā .
Sūcivijjhanaṃ viya kaṇṇasūlaṃ na janeti .
Atthamadhuratāya sakalasarīre kopaṃ ajanetvā pemaṃ janetīti pemanīyā .
Hadayaṃ gacchati appaṭihaññamānā sukhena cittaṃ pavisatīti hadayaṅgamā .
Guṇaparipuṇṇatāya pure bhavāti porī .
Pure saṃvaḍḍhanārī viya sukumārātipi porī .
Purassa esātipi porī .
Nagaravāsīnaṃ kathāti attho .
Nagaravāsino hi yuttakathā honti .
Pitimattaṃ pitāti , mātimattaṃ mātāti , bhātimattaṃ bhātāti vadanti .
Evarūpī kathā bahuno janassa kantā hotīti bahujanakantā .
Bahujanassa kantabhāveneva bahuno janassa manāpā cittavuddhikarāti bahujanamanāpā .
Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo madhubhāṇīti
V0.60 vuccati .Mudubhāṇītipi pāṭho .
Ubhayatthāpi madhuravacanoti attho .
Yathā hi catumadhuraṃ nāma madhuraṃ paṇītaṃ ;
evameva imassa puggalassa vacanaṃ devamanussānaṃ madhuraṃ hoti .
101. Arukūpamacittādīsu – abhisajjatīti laggati .
Kuppatīti kopavasena kuppati .
Byāpajjatīti pakatibhāvaṃ pajahati , pūtiko hoti .
Patitthīyatīti thinabhāvaṃ thaddhabhāvañca āpajjati .
Kopan ti dubbalakodhaṃ .
Dosan ti dussanavasena tato balavataraṃ .
Appaccayan ti atuṭṭhākāraṃ domanassaṃ .
Duṭṭhārukoti purāṇavaṇo .
Kaṭṭhenāti daṇḍakakoṭiyā .
Kaṭhalāyāti kapālena .
Āsavaṃ detīti aparāparaṃ savati .
Purāṇavaṇo hi attano dhammatāya eva pubbaṃ lohitaṃ yūsanti imāni tīṇi savati
M0.62 , ghaṭṭito pana tāni adhikataraṃ savati .Evamevaṃ khoti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ , duṭṭhāruko viya hi kodhano puggalo .
Tassa attano dhammatāya savanaṃ viya kodhanassapi attano dhammatāya uddhumātakassa viya caṇḍikatassa caraṇaṃ .
Kaṭṭhena vā kaṭhalāya vā ghaṭṭanaṃ viya appamattakampi
P0.212 vacanaṃ bhiyyoso mattāya savanaṃ viya ‘ mādisaṃ nāma esa evaṃ vadatī ’ ti bhiyyoso mattāya uddhumāyanabhāvo daṭṭhabbo .Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo arukūpamacittoti vuccati .
Purāṇavaṇasadisacittoti attho .
102. Rattandhakāratimisāyāti rattiṃ cakkhuviññāṇuppattinivāraṇena andhabhāvakaraṇe bahalatame .
Vijjantarikāyāti vijjuppattikkhaṇe .
Idhāpi idaṃ opammasaṃsandanaṃ – cakkhumā puriso viya hi yogāvacaro daṭṭhabbo .
Andhakāraṃ viya sotāpattimaggavajjhā kilesā .
Vijjusañcaraṇaṃ viya sotāpattimaggañāṇassa uppattikālo .
Vijjantarikāya cakkhumato purisassa sāmantā rūpadassanaṃ viya sotāpattimaggakkhaṇe nibbānadassanaṃ .
Puna andhakārāvattharaṇaṃ viya sakadāgāmimaggavajjhā kilesā .
Puna vijjusañcaraṇaṃ viya sakadāgāmimaggañāṇassa uppādo .
Vijjantarikāya cakkhumato purisassa sāmantā rūpadassanaṃ viya sakadāgāmimaggakkhaṇe nibbānadassanaṃ .
Puna andhakārāvattharaṇaṃ viya anāgāmimaggavajjhā kilesā .
Puna vijjusañcaraṇaṃ viya anāgāmimaggañāṇassa uppādo .
Vijjantarikāya cakkhumato purisassa sāmantā rūpadassanaṃ viya anāgāmimaggakkhaṇe nibbānadassanaṃ veditabbaṃ .
Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo vijjūpamacittoti vuccati .
Ittarakālobhāsena vijjusadisacittoti attho .
103. Vajirūpamacittatāyapi
V0.61 idaṃ opammasaṃsandanaṃ – vajiraṃ viya hi arahattamaggañāṇaṃ daṭṭhabbaṃ .Maṇigaṇṭhipāsāṇagaṇṭhi viya arahattamaggavajjhā kilesā .
Vajirassa maṇigaṇṭhiṃ vā pāsāṇagaṇṭhiṃ vā vinivijjhitvā agamanabhāvassa natthibhāvo viya arahattamaggañāṇena acchejjānaṃ kilesānaṃ natthibhāvo .
Vajirena nibbiddhavedhassa puna apaṭipūraṇaṃ viya arahattamaggena chinnānaṃ kilesānaṃ puna anuppādo daṭṭhabbo .
Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo
M0.63 vajirūpamacittoti vuccati .Kilesānaṃ mūlaghātakaraṇasamatthatāya vajirena sadisacittoti attho .
104. Andhādīsu tathārūpaṃ cakkhu na hotīti tathājātikaṃ tathāsabhāvaṃ
P0.213 paññācakkhu na hoti .Phātiṃ kareyyāti phītaṃ vaḍḍhitaṃ kareyya .
Sāvajjānavajjeti sadosaniddose .
Hīnappaṇīteti adhamuttame .
Kaṇhasukkasappaṭibhāgeti kaṇhasukkāyeva aññamaññapaṭibāhanato paṭipakkhavasena sappaṭibhāgāti vuccanti .
Ayaṃ panettha saṅkhepo – kusale dhamme ‘ kusalā dhammā ’ ti yena paññācakkhunā jāneyya , akusale dhamme ‘ akusalā dhammā ’ ti , sāvajjādīsupi eseva nayo .
Kaṇhasukkasappaṭibhāgesu pana kaṇhadhamme ‘ sukkasuppaṭibhāgā ’ ti , sukkadhamme ‘ kaṇhasappaṭibhāgā ’ ti yena paññācakkhunā jāneyya .
Tathārūpampissa cakkhu na hotīti iminā nayena sesaṭṭhānesupi attho veditabbo .
Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo diṭṭhadhammikabhogasaṃharaṇapaññācakkhuno ca samparāyikatthasodhanapaññācakkhuno ca abhāvā andhoti vuccati .
Dutiyo diṭṭhadhammikabhogasaṃharaṇapaññācakkhuno bhāvā , samparāyikatthasodhanapaññācakkhuno pana abhāvā ekacakkhūti vuccati .
Tatiyo dvinnampi bhāvā dvicakkhūti vuccati .
107. Avakujjapaññādīsu dhammaṃ desentīti upāsako dhammassavanatthāya āgatoti attano kammaṃ pahāya dhammaṃ desenti .
Ādikalyāṇan ti ādimhi kalyāṇaṃ bhaddakaṃ anavajjaṃ niddosaṃ katvā desenti .
Sesapadesupi eseva nayo .
Ettha pana ādīti pubbapaṭṭhapanā .
Majjhan ti kathāvemajjhaṃ .
Pariyosānan ti sanniṭṭhānaṃ .
Itissa dhammaṃ kathentā pubbapaṭṭhapanepi kalyāṇaṃ bhaddakaṃ anavajjameva katvā kathenti , vemajjhepi , pariyosānepi .
Ettha ca atthi desanāya ādimajjhapariyosānāni , atthi sāsanassa .
Tattha desanāya tāva – catuppadikagāthāya paṭhamapadaṃ ādi , dve padāni majjhaṃ , avasānapadaṃ pariyosānaṃ .
Ekānusandhikasuttassa – nidānaṃ ādi , anusandhi majjhaṃ , idamavocāti appanā pariyosānaṃ .
Anekānusandhikassa – paṭhamo anusandhi ādi
V0.62 , tato paraṃ eko vā anekā vā majjhaṃ , pacchimo pariyosānaṃ .Ayaṃ tāva desanāya nayo .
Sāsanassa
M0.64 pana sīlaṃ ādi , samādhi majjhaṃ , vipassanā pariyosānaṃ .Samādhi vā ādi , vipassanā majjhaṃ , maggo pariyosānaṃ .
Vipassanā vā ādi , maggo majjhaṃ , phalaṃ pariyosānaṃ .
Maggo vā ādi , phalaṃ majjhaṃ , nibbānaṃ pariyosānaṃ
P0.214 .Dve dve vā kariyamāne sīlasamādhayo ādi , vipassanāmaggā majjhaṃ , phalanibbānāni pariyosānaṃ .
Sātthan ti sātthakaṃ katvā desenti .
Sabyañjanan ti akkharapāripūriṃ katvā desenti .
Kevalaparipuṇṇan ti sakalaparipuṇṇaṃ anūnaṃ katvā desenti .
Parisuddhan ti parisuddhaṃ nijjaṭaṃ niggaṇṭhiṃ katvā desenti .
Brahmacariyaṃ pakāsentīti evaṃ desentā ca seṭṭhacariyabhūtaṃ sikkhattayasaṅgahitaṃ ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ pakāsenti .
Neva ādiṃ manasi karotīti neva pubbapaṭṭhapanaṃ manasi karoti .
Kumbhoti ghaṭo .
Nikkujjoti adhomukho ṭhapito .
Evamevan ti ettha kumbho nikkujjo viya avakujjapañño puggalo daṭṭhabbo .
Udakāsiñcanakālo viya dhammadesanāya laddhakālo .
Udakassa vivaṭṭanakālo viya tasmiṃ āsane nisinnassa uggahetuṃ asamatthakālo .
Udakassa asaṇṭhānakālo viya uṭṭhahitvā asallakkhaṇakālo veditabbo .
Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo avakujjapaññoti vuccati .
Adhomukhapaññoti attho .
108. Ākiṇṇānīti pakkhittāni .
Satisammosā pakireyyāti muṭṭhassatitāya vikireyya .
Evamevan ti ettha ucchaṅgo viya ucchaṅgapañño puggalo daṭṭhabbo .
Nānākhajjakāni viya nānappakāraṃ buddhavacanaṃ .
Ucchaṅge nānākhajjakāni khādantassa nisinnakālo viya tasmiṃ āsane nisinnassa uggahaṇakālo .
Vuṭṭhahantassa satisammosā vikiraṇakālo viya tasmā āsanā vuṭṭhāya gacchantassa asallakkhaṇakālo veditabbo .
Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo ucchaṅgapaññoti vuccati .
Ucchaṅgasadisapaññoti attho .
109. Ukkujjoti uparimukho ṭhapito .
Saṇṭhātīti patiṭṭhahati .
Evameva khoti ettha uparimukho ṭhapito kumbho viya puthupañño puggalo daṭṭhabbo .
Udakassa āsittakālo viya desanāya laddhakālo .
Udakassa saṇṭhānakālo viya tattha nisinnassa uggahaṇakālo .
No vivaṭṭanakālo
M0.65V0.63 viya uṭṭhāya gacchantassa sallakkhaṇakālo veditabbo .Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo puthupaññoti vuccati .
Vitthārikapaññoti attho .
110. Avītarāgādīsu – yathā sotāpannasakadāgāmino , evaṃ puthujjanopi
P0.215 pañcasu kāmaguṇesu , tīsu ca bhavesu avītarāgo .Adabbatāya pana na gahito .
Yathā hi cheko vaḍḍhakī dabbasambhāratthaṃ vanaṃ paviṭṭho na ādito paṭṭhāya sampattasampattarukkhe chindati , ye panassa dabbasambhārūpagā honti , teyeva chindati ;
evamidhāpi bhagavatā dabbajātikā ariyāva gahitā , puthujjanā pana adabbatāya na gahitāti veditabbā .
Kāmesu vītarāgoti pañcasu kāmaguṇesu vītarāgo .
Bhavesu avītarāgoti rūpārūpabhavesu avītarāgo .
113. Pāsāṇalekhūpamādīsu – anusetīti appahīnatāya anuseti .
Na khippaṃ lujjatīti na antarā nassati , kappuṭṭhāneneva nassati .
Evamevan ti evaṃ tassāpi puggalassa kodho na antarā punadivase vā aparadivase vā nibbāti , addhaniyo pana hoti .
Maraṇeneva nibbātīti attho .
Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo pāsāṇalekhā viya kujjhanabhāvena ciraṭṭhitikato pāsāṇalekhūpamoti vuccati .
114. So ca khvassa kodhoti so appamattakepi kāraṇe sahasā kuddhassa kodho .
Na ciran ti aciraṃ appahīnatāya nānuseti .
Yathā pana pathaviyaṃ ākaḍḍhitvā katalekhā vātādīhi khippaṃ nassati , evamassa sahasā uppannopi kodho khippameva nibbātīti attho .
Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo pathaviyaṃ lekhā viya kujjhanabhāvena aciraṭṭhitikato pathavīlekhūpamoti vuccati .
115. Āgāḷhenāti atigāḷhena mammacchedakena thaddhavacanena .
Pharusenāti na sotasukhena .
Amanāpenāti na cittasukhena .
Saṃsandatīti ekībhavati .
Sandhiyatīti ghaṭayati .
Sammodatīti nirantaro hoti .
Atha vā – saṃsandatīti cittakiriyādīsu cittena samodhānaṃ gacchati .
Khīrodakaṃ viya ekībhāvaṃ upetīti attho .
Sandhiyatīti ṭhānagamanādīsu kāyakiriyādīsu
M0.66 kāyena samodhānaṃ gacchati .Tilataṇḍulā viya missībhāvaṃ upetīti attho .
Sammodatīti uddesaparipucchādīsu vacīkiriyāsu vācāya samodhānaṃ gacchati .
Vippavāsagatopi
V0.64 piyasahāyako viya piyatarabhāvaṃ upetīti attho .Apica – kiccakaraṇīyesu tehi saddhiṃ āditova ekakiriyabhāvaṃ upagacchanto saṃsandati .
Yāva majjhā pavattanto sandhiyati , yāva pariyosānā anivattanto sammodatītipi veditabbo .
Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo udakalekhā
P0.216 viya khippaṃ saṃsandanato udakalekhūpamoti vuccati . 116. Potthakūpamesu – yāya upamāya te potthakūpamāti vuccanti , taṃ tāva upamaṃ dassetuṃ tayo potthakātiādi vuttaṃ .
Tattha navoti navavāyimo .
Potthakoti sāṇavākasāṭako .
Dubbaṇṇoti vivaṇṇo .
Dukkhasamphassoti kharasamphasso .
Appagghoti atibahuṃ agghanto kahāpaṇagghanako hoti .
Majjhimoti paribhogamajjhimo .
So hi navabhāvaṃ atikkamitvā jiṇṇabhāvaṃ appatto majjhe paribhogakālepi dubbaṇṇo ca dukkhasamphasso ca appagghoyeva ca hoti .
Atibahuṃ agghanto aḍḍhaṃ agghati .
Jiṇṇakāle pana aḍḍhamāsakaṃ vā kākaṇikaṃ vā agghati .
Ukkhaliparimajjanan ti kāḷukkhaliparipuñchanaṃ .
Navoti upasampadāya pañcavassakālato heṭṭhā jātiyā saṭṭhivassopi navoyeva .
Dubbaṇṇatāyāti sarīravaṇṇenapi guṇavaṇṇenapi dubbaṇṇatāya .
Dussīlassa hi parisamajjhe nisinnassa nittejatāya sarīravaṇṇopi na sampajjati , guṇavaṇṇe vattabbameva natthi .
Ye kho panassāti ye kho pana tassa upaṭṭhākā vā ñātimittādayo vā etaṃ puggalaṃ sevanti .
Tesaṃ tan ti tesaṃ puggalānaṃ cha satthāre sevantānaṃ micchādiṭṭhikānaṃ viya , devadattaṃ sevantānaṃ kokālikādīnaṃ viya ca taṃ sevanaṃ dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya hoti .
Majjhimoti pañcavassakālato paṭṭhāya yāva navavassakālā majjhimo nāma .
Theroti dasavassakālato paṭṭhāya thero nāma .
Evamāhaṃsūti evaṃ vadanti .
Kiṃ nu kho tuyhan ti tuyhaṃ bālassa bhaṇitena ko atthoti vuttaṃ hoti .
Tathārūpan ti tathājātikaṃ tathāsabhāvaṃ ukkhepanīyakammassa kāraṇabhūtaṃ .
117. Kāsikavatthūpamesu
M0.67 – kāsikavatthaṃ nāma tayo kappāsaṃsū gahetvā kantitasuttena vāyitaṃ sukhumavatthaṃ .Taṃ navavāyimaṃ anagghaṃ hoti .
Paribhogamajjhimaṃ vīsampi tiṃsampi sahassāni agghati .
Jiṇṇakāle pana aṭṭhapi dasapi sahassāni agghati .
Tesaṃ
V0.65 taṃ hotīti tesaṃ sammāsambuddhādayo sevantānaṃ viya taṃ sevanaṃ dīgharattaṃP0.217 hitāya sukhāya hoti .Sammāsambuddhañhi ekaṃ nissāya yāvajjakālā muccanakasattānaṃ pamāṇaṃ natthi .
Tathā sāriputtattheramahāmoggallānatthere avasese ca asītimahāsāvake nissāya saggaṃ gatasattānaṃ pamāṇaṃ natthi .
Yāvajjakālā tesaṃ diṭṭhānugatiṃ paṭipannasattānampi pamāṇaṃ natthiyeva .
Ādheyyaṃ gacchatīti tassa mahātherassa taṃ atthanissitaṃ vacanaṃ yathā gandhakaraṇḍake kāsikavatthaṃ ādhātabbataṃ ṭhapetabbataṃ gacchati , evaṃ uttamaṅge sirasmiṃ hadaye ca ādhātabbataṃ ṭhapetabbatampi gacchati .
Sesamettha heṭṭhā vuttānusāreneva veditabbaṃ .
118. Suppameyyādīsu – sukhena pametabboti suppameyyo .
Idhāti imasmiṃ sattaloke .
Uddhatoti uddhaccena samannāgato .
Unnaḷoti uggatanaḷo ;
tucchamānaṃ ukkhipitvā ṭhitoti attho .
Capaloti pattamaṇḍanādinā cāpallena samannāgato .
Mukharoti mukhakharo .
Vikiṇṇavācoti asaṃyatavacano .
Asamāhitoti cittekaggatārahito .
Vibbhantacittoti bhantacitto , bhantagāvībhantamigīsappaṭibhāgo .
Pākaṭindriyoti vivaṭindriyo .
Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo ‘ suppameyyo ’ ti vuccati .
Yathā hi parittassa udakassa sukhena pamāṇaṃ gayhati ;
evameva imehi aguṇaṅgehi samannāgatassa sukhena pamāṇaṃ gayhati .
Tenesa ‘ suppameyyo ’ ti vutto .
119. Dukkhena pametabboti duppameyyo .
Anuddhatā dīni vuttapaṭipakkhavasena veditabbāni .
Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo ‘ duppameyyo ’ ti vuccati .
Yathā hi mahāsamuddassa dukkhena pamāṇaṃ gayhati ;
evameva imehi guṇaṅgehi samannāgatassa dukkhena pamāṇaṃ gayhati .
Tādiso ‘ anāgāmī nu kho , khīṇāsavo nu kho ’ ti vattabbataṃ gacchati , tenesa ‘ duppameyyo ’ ti vutto .
120. Na
M0.68 sakkā pametunti appameyyo .Yathā hi ākāsassa na sakkā pamāṇaṃ gahetuṃ , evaṃ khīṇāsavassa .
Tenesa ‘ appameyyo ’ ti vutto .
121. Na sevitabbādīsu – na sevitabboti na upasaṅkamitabbo .
Na bhajitabboti na allīyitabbo .
Na payirupāsitabboti na santike nisīdanavasena punappunaṃ upāsitabbo .
Hīno
V0.66 hoti sīlenātiādīsu upādāyupādāya hīnatā veditabbāP0.218 .Yo hi pañca sīlāni rakkhati , so dasa sīlāni rakkhantena na sevitabbo .
Yo pana dasa sīlāni rakkhati , so catupārisuddhisīlaṃ rakkhantena na sevitabbo .
Aññatra anuddayā aññatra anukampāti ṭhapetvā anuddayañca anukampañca .
Attano atthāya eva hi evarūpo puggalo na sevitabbo .
Anuddayānukampāvasena pana taṃ upasaṅkamituṃ vaṭṭati .
122. Sadiso hotīti samāno hoti .
Sīlasāmaññagatānaṃ satan ti sīlena samānabhāvaṃ gatānaṃ santānaṃ .
Sīlakathā ca no bhavissatīti evaṃ samānasīlānaṃ amhākaṃ sīlameva ārabbha kathā bhavissati .
Sā ca no phāsu bhavissatīti sā ca sīlakathā amhākaṃ phāsuvihāro sukhavihāro bhavissati .
Sā ca no pavattinī bhavissatīti sā ca amhākaṃ kathā divasampi kathentānaṃ pavattinī bhavissati , na paṭihaññissati .
Dvīsu hi sīlavantesu ekena sīlassa vaṇṇe kathite itaro anumodati ;
tena tesaṃ kathā phāsu ceva hoti , pavattinī ca .
Ekasmiṃ pana dussīle sati dussīlassa sīlakathā dukkathāti neva sīlakathā hoti , na phāsu hoti , na pavattinī .
Samādhipaññākathāsu pi eseva nayo .
Dve hi samādhilābhino samādhikathaṃ , sappaññā ca paññākathaṃ kathentā , rattiṃ vā divasaṃ vā atikkantampi na jānanti .
123. Sakkatvā garuṃ katvāti sakkārañceva garukārañca karitvā .
Adhiko hotīti atireko hoti .
Sīlakkhandhan ti sīlarāsiṃ .
Paripūressāmīti taṃ atirekasīlaṃ puggalaṃ nissāya attano aparipūraṃ sīlarāsiṃ paripūraṃ karissāmi .
Tattha tattha paññāya anuggahessāmīti ettha sīlassa
M0.69 asappāye anupakāradhamme vajjetvā sappāye upakāradhamme sevanto tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne sīlakkhandhaṃ paññāya anuggaṇhāti nāma .Samādhipaññākkhandhesu pi eseva nayo .
124. Jigucchitabbādīsu – jigucchitabboti gūthaṃ viya jigucchitabbo .
Atha kho nan ti atha kho assa .
Kittisaddoti kathāsaddo .
Evamevan ti ettha gūthakūpo viya dussīlyaṃ daṭṭhabbaṃ .
Gūthakūpe patitvā ṭhito dhamanīahi viya dussīlapuggalo .
Guthakūpato uddhariyamānena tena ahinā purisassa sarīraṃ āruḷhenāpi adaṭṭhabhāvo viya dussīlaṃ sevamānassāpi
P0.219 tassa kiriyāyaV0.67 kāraṇabhāvo sarīraṃ gūthena makkhetvā ahino gatakālo viya dussīlaṃ sevamānassa pāpakittisaddassa abbhuggamanakālo veditabbo . 125. Tindukālātan ti tindukarukkhaalātaṃ .
Bhiyyoso mattāya cicciṭāyatīti tañhi jhāyamānaṃ pakatiyāpi papaṭikāyo muñcantaṃ cicciṭāyati ciṭiciṭāti saddaṃ karoti .
Ghaṭṭitaṃ pana adhimattaṃ karotīti attho .
Evamevan ti evamevaṃ kodhano attano dhammatāyapi uddhato caṇḍikato hutvā carati .
Appamattakaṃ pana vacanaṃ vuttakāle ‘ mādisaṃ nāma evaṃ vadatī ’ ti atirekataraṃ uddhato caṇḍikato hutvā carati .
Gūthakūpoti gūthapuṇṇakūpo , gūtharāsiyeva vā .
Opammasaṃsandanaṃ panettha purimanayeneva veditabbaṃ .
Tasmā evarūpo puggalo ajjhupekkhitabbo , na sevitabboti yasmā kodhano atiseviyamānopi atiupasaṅkamiyamānopi kujjhatiyeva ,‘ kiṃ iminā ’ ti paṭikkamantopi kujjhatiyeva , tasmā palālaggi viya ajjhupekkhitabbo , na sevitabbo .
Kiṃ vuttaṃ hoti ?
Yo hi palālaggiṃ atiupasaṅkamitvā tappati , tassa sarīraṃ jhāyati .
Yo atipaṭikkamitvā tappati , tassa sītaṃ na vūpasammati .
Anupasaṅkamitvā apaṭikkamitvā pana majjhattabhāvena tappentassa sītaṃ vūpasammati , kāyopi na ḍayhati .
Tasmā palālaggi viya kodhano puggalo majjhattabhāvena ajjhupekkhitabbo , na sevitabbo , na bhajitabbo , na payirupāsitabbo .
126. Kalyāṇamittoti sucimitto .
Kalyāṇasahāyoti sucisahāyo .
Sahāyoti sahagāmī saddhiṃcaro .
Kalyāṇasampavaṅkoti kalyāṇesu
M0.70 sucipuggalesu sampavaṅko , tanninnatappoṇatappabbhāramānasoti attho . 127. Sīlesu paripūrakārītiādīsu – sīlesu paripūrakārinoti ete ariyasāvakā yāni tāni maggabrahmacariyassa ādibhūtāni , ādibrahmacariyakāni , pārājikasaṅkhātāni cattāri mahāsīlasikkhāpadāni , tesaṃ avītikkamanato yāni khuddānukhuddakāni āpajjanti , tehi ca vuṭṭhānato sīlesu yaṃ kattabbaṃ , taṃ paripūraṃ samattaṃ karontīti ‘ sīlesu paripūrakārino ’ ti vuccanti .
Samādhipāribandhakānaṃ pana kāmarāgabyāpādānaṃ , paññāpāribandhakassa ca saccapaṭicchādakassa mohassa
P0.220 asamūhatattā , samādhiṃ paññañca bhāventāpi samādhipaññāsu yaṃV0.68 kattabbaṃ taṃ mattaso pamāṇena padesamattameva karontīti samādhismiṃ paññāya ca mattaso kārinoti vuccanti .Iminā upāyena itaresupi dvīsu nayesu attho veditabbo .
Tatrāyaṃ aparopi suttantanayo –
‘‘ Idha , bhikkhave , bhikkhu sīlesu paripūrakārī hoti , samādhismiṃ mattaso kārī , paññāya mattaso kārī .
So yāni tāni khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni tāni āpajjatipi , vuṭṭhātipi .
Taṃ kissa hetu ?
Na hi mettha , bhikkhave , abhabbatā vuttā .
Yāni ca kho tāni sikkhāpadāni ādibrahmacariyakāni brahmacariyasāruppāni , tattha dhuvasīlo ca hoti , ṭhitasīlo ca , samādāya sikkhati sikkhāpadesu .
So tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hoti , avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo .
Idha pana , bhikkhave , bhikkhu sīlesu … pe … so tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā , rāgadosamohānaṃ tanuttā , sakadāgāmī hoti ;
sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karoti .
Idha pana , bhikkhave , bhikkhu sīlesu paripūrakārī hoti , samādhismiṃ paripūrakārī , paññāya mattaso kārī .
So yāni tāni … pe … sikkhati sikkhāpadesu .
So pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ … pe … anāvattidhammo tasmā lokā .
Idha pana , bhikkhave
M0.71 , bhikkhu sīlesu paripūrakārī , samādhismiṃ paripūrakārī , paññāya paripūrakārī .So yāni tāni khuddānukhuddakāni … pe … sikkhati sikkhāpadesu .
So āsavānaṃ khayā … pe … upasampajja viharatī ’’ ti ( a . ni .3.87).
130. Satthāraniddese – pariññaṃ paññapetīti pahānaṃ samatikkamaṃ paññapeti .
Tatrāti tesu tīsu janesu .
Tena daṭṭhabboti tena paññāpanena so satthā rūpāvacarasamāpattiyā lābhīti daṭṭhabboti attho .
Dutiyavārepi eseva nayo .
Sammāsambuddho satthā tena daṭṭhabboti tena titthiyehi asādhāraṇena paññāpanena ayaṃ tatiyo satthā sabbaññubuddho daṭṭhabbo .
Titthiyā hi kāmānaṃ pariññaṃ paññapentā rūpabhavaṃ vakkhanti .
Rūpānaṃ pariññaṃ paññapentā
P0.221 arūpabhavaṃ vakkhanti .Vedanānaṃ pariññaṃ paññapentā asaññabhavaṃ vakkhanti .
Sammā paññapentā ‘ evaṃ paññapeyyuṃ ’, no ca sammā paññapetuṃ sakkonti .
Sammāsambuddho pana kāmānaṃ pariññaṃ pahānaṃ anāgāmimaggena paññapeti
V0.69 .Rūpavedanānaṃ pariññaṃ pahānaṃ arahattamaggena paññapeti .
Ime tayo satthāroti ime dve janā bāhirakā , eko sammāsambuddhoti – imasmiṃ loke tayo satthāro nāma .
131. Dutiye satthāraniddese – diṭṭhe ceva dhammeti imasmiṃ attabhāve .
Attānaṃ saccato thetato paññapetīti ‘‘ attā nāmeko atthi nicco dhuvo sassato ’’ ti bhūtato thirato paññapeti .
Abhisamparāyañcāti aparasmiṃ attabhāve evameva paññapeti .
Sesamettha vuttanayeneva veditabbanti .
Tikaniddesavaṇṇanā .