4. Catukkaniddesavaṇṇanā

132. Catukkaniddese – asappurisoti lāmakapuriso .

Pāṇaṃ atipātetīti pāṇātipātī .

Adinnaṃ ādiyatīti adinnādāyī .

Kāmesu micchā caratīti kāmesumicchācārī .

Musā vadatīti musāvādī .

Surāmerayamajjapamāde tiṭṭhatīti surāmerayamajjapamādaṭṭhāyī .

133. PāṇātipāteM0.72 samādapetīti yathā pāṇaṃ atipāteti , tathā naṃ tattha gahaṇaṃ gaṇhāpeti .

Sesesupi eseva nayo .

Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo yasmā sayaṃ katena ca dussīlyena samannāgato yañca samādapitena kataṃ , tato upaḍḍhassa dāyādo , tasmā asappurisena asappurisataroti vuccati .

Sappurisoti uttamapuriso .

135. Sappurisena sappurisataroti attanā katena susīlyena samannāgatattā yañca samādapito karoti .

Tato upaḍḍhassa dāyādattā uttamapurisena uttamapurisataro .

136. Pāpoti akusalakammapathasaṅkhātena dasavidhena pāpena samannāgato .

138. KalyāṇotiV0.70 kusalakammapathasaṅkhātena dasavidhena kalyāṇadhammena samannāgato suddhakoP0.222 bhadrako .

Sesamettha heṭṭhā vuttanayattā uttānatthameva .

140. Pāpadhammādīsu – pāpo dhammo assāti pāpadhammo .

Kalyāṇo dhammo assāti kalyāṇadhammo .

Sesamettha uttānatthameva .

144. Sāvajjādīsu – sāvajjoti sadoso .

Sāvajjena kāyakammenāti sadosena pāṇātipātādinā kāyakammena .

Itaresupi eseva nayo .

Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo tīhi dvārehi āyūhanakammassa sadosattā , gūthakuṇapādibharito padeso viya sāvajjoti vuccati .

145. Sāvajjena bahulan ti yassa sāvajjameva kāyakammaṃ bahu hoti , appaṃ anavajjaṃ ;

so sāvajjena bahulaṃ kāyakammena samannāgato , appaṃ anavajjenāti vuccati .

Itaresupi eseva nayo .

Ko pana evarūpo hotīti ?

Yo gāmadhammatāya vā nigamadhammatāya vā kadāci karahaci uposathaṃ samādiyati , sīlāni pūreti .

Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggaloM0.73 tīhi dvārehi āyūhanakammesu sāvajjasseva bahulatāya anavajjassa appatāya vajjabahuloti vuccati .

Yathā hi ekasmiṃ padese dubbaṇṇāni duggandhāni pupphāni rāsikatānassu , tesaṃ upari tahaṃ tahaṃ atimuttakavassikapāṭalāni patitāni bhaveyyuṃ .

Evarūpo ayaṃ puggalo veditabbo .

Yathā pana ekasmiṃ padese atimuttakavassikapāṭalāni rāsikatānassu , tesaṃ upari tahaṃ tahaṃ dubbaṇṇaduggandhāni badarapupphādīni patitāni bhaveyyuṃ .

Evarūpo tatiyo puggalo veditabbo .

Catuttho pana tīhipi dvārehi āyūhanakammassa niddosattā , catumadhurabharitasuvaṇṇapāti viya daṭṭhabbo .

Tesu paṭhamo andhabālaputhujjano .

Dutiyo antarantarā kusalassa kārako lokiyaputhujjano .

Tatiyo sotāpanno sakadāgāmianāgāminopi eteneva saṅgahitā .

Catuttho khīṇāsavo .

So hi ekantena anavajjoyeva .

Ayaṃ aṅguttaraṭṭhakathāyo .

148. Ugghaṭitaññūādīsu – ugghaṭitaññūti ettha ugghaṭitaṃ nāmaP0.223 ñāṇugghāṭanaṃ , ñāṇe ugghaṭitamatteyevaV0.71 jānātīti attho .

Saha udāhaṭavelāyāti udāhāre udāhaṭamatteyeva .

Dhammābhisamayoti catusaccadhammassa ñāṇena saddhiṃ abhisamayo .

Ayaṃ vuccatīti ayaṃ ‘ cattāro satipaṭṭhānā ’ tiādinā nayena saṃkhittena mātikāya ṭhapiyamānāya desanānusārena ñāṇaṃ pesetvā arahattaṃ gaṇhituṃ samattho puggalo ugghaṭitaññūti vuccati .

149. Vipañcitaṃ vitthāritameva atthaṃ jānātīti vipañcitaññū .

Ayaṃ vuccatīti ayaṃ saṅkhittena mātikaṃ ṭhapetvā vitthārena atthe bhājiyamāne arahattaṃ pāpuṇituṃ samattho puggalo vipañcitaññūti vuccati .

150. Uddesādīhi netabboti neyyo .

Anupubbena dhammābhisamayo hotīti anukkamena arahattappatti .

151. ByañjanapadamevaM0.74 paramaṃ assāti padaparamo .

Na tāya jātiyā dhammābhisamayo hotīti na tena attabhāvena jhānaṃ vā vipassanaṃ vā maggaṃ vā phalaṃ vā nibbattetuṃ sakkotīti attho .

152. Yuttapaṭibhānādīsu – paṭibhānaṃ vuccati ñāṇampi , ñāṇassa upaṭṭhitavacanampi .

Taṃ idha adhippetaṃ .

Atthayuttaṃ kāraṇayuttañca paṭibhānamassāti yuttappaṭibhāno .

Pucchitānantarameva sīghaṃ byākātuṃ asamatthatāya no muttaṃ paṭibhānamassāti no muttappaṭibhāno .

Iminā nayena sesā veditabbā .

Ettha pana paṭhamo – kiñci kālaṃ vīmaṃsitvā yuttameva pekkhati , tipiṭakacūḷanāgatthero viya .

So kira pañhaṃ puṭṭho pariggahetvā yuttapayuttakāraṇameva katheti .

Dutiyo – pucchānantarameva yena vā tena vā vacanena paṭibāhati , vīmaṃsitvāpi ca yuttaṃ na pekkhati catunikāyikapaṇḍitatissatthero viya .

So kira pañhaṃ puṭṭho pañhapariyosānampi nāgameti , yaṃ vā taṃ vā kathetiyeva .

Vacanatthaṃ panassa vīmaṃsiyamānaṃ katthaci na laggati .

Tatiyo – pucchāsamakālameva yuttaṃ pekkhati , taṅkhaṇaññeva vacanaṃ byākaroti tipiṭakacūḷābhayattheroV0.72 viya .

So kira pañhaṃ puṭṭho sīghameva katheti , yuttapayuttakāraṇo ca hoti .

Catuttho – puṭṭho samāno neva yuttaṃ pekkhatiP0.224 , na yena vā tena vā paṭibāhituṃ sakkoti tibbandhakāranimuggo viya hoti lāḷudāyitthero viya .

156. Dhammakathikesu – appañca bhāsatīti sampattaparisāya thokameva katheti .

Asahitañcāti kathento ca pana na atthayuttaṃ kāraṇayuttaṃ katheti .

Parisā cassa na kusalā hotīti sotuṃ nisinnaparisā cassa yuttāyuttaṃ kāraṇākāraṇaṃ siliṭṭhāsiliṭṭhaṃ na jānātīti attho .

Evarūpoti ayaṃ evaṃjātiko bāladhammakathiko .

Evaṃjātikāya bālaparisāya dhammakathikotveva nāmaṃ labhati .

Iminā nayena sabbattha attho veditabbo .

Ettha ca dveyeva janā sabhāvadhammakathikā , itare pana dhammakathikānaṃ antare paviṭṭhattā evaṃ vuttā .

157. ValāhakūpamesuM0.75 valāhakāti meghā .

Gajjitāti thanitā .

Tattha gajjitvā no vassanabhāvo nāma pāpako .

Manussā hi yathā devo gajjati ‘ suvuṭṭhikā bhavissatī ’ ti bījāni nīharitvā vapanti .

Atha deve avassante khette bījāni khetteyeva nassanti , gehe bījāni geheyeva nassantīti dubbhikkhaṃ hoti .

No gajjitvā vassanabhāvopi pāpakova .

Manussā hi ‘ imasmiṃ kāle dubbuṭṭhikā bhavissatī ’ ti ninnaṭṭhānesuyeva vappaṃ karonti .

Atha devo vassitvā sabbabījāni mahāsamuddaṃ pāpeti , dubbhikkhameva hoti .

Gajjitvā vassanabhāvo pana bhaddako .

Tadā hi subhikkhaṃ hoti .

No gajjitvā no vassanabhāvo ekantapāpakova .

Bhāsitā hoti no kattāti ‘ idāni ganthadhuraṃ pūressāmi , vāsadhuraṃ pūressāmī ’ ti kathetiyeva , na pana uddesaṃ gaṇhāti , na kammaṭṭhānaṃ bhāveti .

Kattā hoti no bhāsitāti ‘ ganthadhuraṃ vā pūressāmi vāsadhuraṃ vā ’ ti na bhāsati .

Sampatte pana kāle tamatthaṃ sampādeti .

Iminā nayena itarepi veditabbā .

Sabbaṃ panetaṃ paccayadāyakeneva kathitaṃ .

Eko hi ‘ asukadivase nāma dānaṃ dassāmī ’ ti saṅghaṃ nimanteti , sampattakāle no karoti .

Ayaṃ puggalo puññena parihāyati , bhikkhusaṅghopi lābhena parihāyatiV0.73 .

Aparo saṅghaṃ animantetvāva sakkāraṃ katvā ‘ bhikkhū ānessāmī ’ ti na labhati , sabbe aññattha nimantitā honti .

Ayampi puññena parihāyatiP0.225 , saṅghopi tena lābhena parihāyati .

Aparo paṭhamaṃ saṅghaṃ nimantetvā , pacchā sakkāraṃ katvā dānaṃ deti , ayaṃ kiccakārī hoti .

Aparo neva saṅghaṃ nimanteti , na dānaṃ deti , ayaṃ ‘ pāpapuggalo ’ ti veditabbo .

158. Mūsikūpamesu – gādhaṃ kattā no vasitāti attano āsayaṃ bilaṃ kūpaṃ khaṇati , no tattha vasati , kismiñcideva ṭhāne vasati , evaṃ biḷārādiamittavasaṃ gacchati .

Khattātipi pāṭho .

Vasitā no gādhaṃ kattāti sayaṃ na khaṇati , parena khate bile vasati , evaṃ jīvitaṃ rakkhati .

Tatiyā dvepi karontī , jīvitaṃ rakkhati .

Catutthā dvepi akarontī amittavasaṃ gacchati .

Imāya pana upamāya upamitesu puggalesuM0.76 paṭhamo yathā sā mūsikā gādhaṃ khaṇati , evaṃ navaṅgaṃ satthusāsanaṃ uggaṇhāti .

Yathā pana sā tattha na vasati , kismiñcideva ṭhāne vasantī , amittavasaṃ gacchati ;

tathā ayampi pariyattivasena ñāṇaṃ pesetvā catusaccadhammaṃ na paṭivijjhati , lokāmisaṭṭhānesuyeva caranto maccumārakilesamāradevaputtamārasaṅkhātānaṃ amittānaṃ vasaṃ gacchati .

Dutiyo yathā sā mūsikā gādhaṃ na khaṇati , evaṃ navaṅgaṃ satthusāsanaṃ na uggaṇhāti .

Yathā pana parena khatabile vasantī jīvitaṃ rakkhati ;

evaṃ parassa kathaṃ sutvā catusaccadhammaṃ paṭivijjhitvā tiṇṇaṃ mārānaṃ vasaṃ atikkamati .

Iminā nayena tatiyacatutthesupi opammasaṃsandanaṃ veditabbaṃ .

159. Ambūpamesu – āmaṃ pakkavaṇṇīti anto āmaṃ bahi pakkasadisaṃ .

Pakkaṃ āmavaṇṇīti anto pakkaṃ bahi āmasadisaṃ .

Sesadvayesupi eseva nayo .

Tattha yathā ambe apakkabhāvo āmatā hoti , evaṃ puggalepi puthujjanabhāvo āmatā , ariyabhāvo pakkatā .

Yathā ca tattha pakkasadisatā pakkavaṇṇitā ;

evaṃ puggalepi ariyānaṃ abhikkamanādisadisatā pakkavaṇṇitāti – iminā nayena upamitapuggalesu opammasaṃsandanaṃ veditabbaṃ .

160. KumbhūpamesuP0.226 – kumbhoti ghaṭo .

Tucchoti anto ritto .

Pihitoti pidahitvā ṭhapito .

Puroti anto puṇṇo .

Vivaṭoti vivaritvā ṭhapito .

Upamitapuggalesu panettha anto guṇasāravirahitoV0.74 tuccho bāhirasobhanatāya pihito puggalo veditabbo .

Sesesupi eseva nayo .

161. Udakarahadūpamesu – udakarahado tāva jaṇṇumattepi udake sati paṇṇarasasambhinnavaṇṇattā vā bahalattā vā udakassa apaññāyamānatalo uttāno gambhīrobhāso nāma hoti .

Tiporisa catuporisepi pana udake sati acchattā udakassa paññāyamānatalo gambhīro uttānobhāso nāma hoti .

Ubhayakāraṇasambhāvato pana itare dve veditabbā .

Puggalopi kilesussadabhāvato guṇagambhīratāya ca abhāvato guṇagambhīrānaṃ sadisehi abhikkamādīhi yutto uttāno gambhīrobhāso nāma .

Iminā nayena sesāpi veditabbā .

162. BalībaddūpamesuM0.77 – balībaddo tāva yo attano gogaṇaṃ ghaṭṭeti ubbejeti , paragogaṇe pana sorato sukhasīlo hoti – ayaṃ sakagavacaṇḍo no paragavacaṇḍo nāma .

Puggalopi attano parisaṃ ghaṭṭento vijjhanto pharusena samudācaranto , paraparisāya pana soraccaṃ nivātavuttitaṃ āpajjanto sakagavacaṇḍo hoti no paragavacaṇḍo nāmāti .

Iminā nayena sesāpi veditabbā .

Niddesavāre panettha ubbejitā hotīti ghaṭṭetvā vijjhitvā ubbegappattaṃ karoticceva attho .

163. Āsīvisūpamesu – āsīviso tāva yassa visaṃ āsuṃ āgacchati sīghaṃ pharati ;

ghoraṃ pana na hoti , cirakālaṃ na pīḷeti – ayaṃ āgataviso no ghoraviso .

Sesapadesupi eseva nayo .

Puggalavibhājanaṃ pana uttānatthameva .

164. Ananuvicca apariyogāhetvā avaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsitā hotītiādīsu ananuviccāti atulayitvā , apariggaṇhitvā .

Apariyogāhetvāti paññāya guṇe anogāhetvā .

166. Bhūtaṃ tacchan ti vijjamānato bhūtaṃ , aviparītato tacchaṃ .

Kālenāti yuttapayuttakālena .

Tatra kālaññū hotīti yamidaṃP0.227 kālenāti vuttaṃ .

Tatra yo puggalo kālaññū hoti , kālaṃ jānāti , tassa pañhassa veyyākaraṇatthāya ‘‘ imasmiṃ kāle pucchitenāpi mayāV0.75 na kathetabbā , imasmiṃ kāle kathetabbā ’’ ti – ayaṃ kālena bhaṇati nāma .

Upekkhako viharatīti majjhattabhūtāya upekkhāya ṭhito hutvā viharati .

Sesaṃ sabbattha uttānatthameva .

167. Uṭṭhānaphalūpajīvītiādīsu – yo uṭṭhānavīriyeneva divasaṃ vītināmetvā tassa nissandaphalamattaṃ kiñcideva labhitvā jīvikaṃ kappeti , taṃ pana uṭṭhānaṃ āgamma kiñci puññaphalaṃ na paṭilabhati , taṃ sandhāya yassa puggalassa uṭṭhahatotiādi vuttaṃ .

Tatūpari devāti tato upari brahmakāyikādayo devā .

Tesañhi uṭṭhānavīriyena kiccaṃ nāma natthi .

Puññaphalameva upajīvanti .

Puññavato cāti idaṃ puññavante khattiyabrāhmaṇādayo ceva bhummadeve ādiṃ katvā nimmānaratipariyosāne deve ca sandhāyaM0.78 vuttaṃ .

Sabbepi hete vāyāmaphalañceva puññaphalañca anubhavanti .

Nerayikā pana neva uṭṭhānena ājīvaṃ uppādetuṃ sakkonti , nāpi nesaṃ puññaphalena koci ājīvo uppajjati .

168. Tamādīsu –

‘‘ nīce kule paccājāto ’’ tiādikena tamena yuttoti tamo .

Kāyaduccaritādīhi puna nirayatamūpagamanato tamaparāyaṇo .

Nesādakuleti migaluddakādīnaṃ kule .

Venakuleti vilīvakārakule .

Rathakārakuleti cammakārakule .

Pukkusakuleti pupphachaḍḍakakule .

Kasiravuttiketi dukkhavuttike .

Dubbaṇṇoti paṃsupisācako viya jhāmakhāṇuvaṇṇo .

Duddasikoti vijātamātuyāpi amanāpadassano .

Okoṭimakoti lakuṇḍako .

Kāṇoti ekakkhikāṇo vā ubhayakkhikāṇo vā .

Kuṇīti ekahatthakuṇī vā ubhayahatthakuṇī vā .

Khañjoti ekapādakhañjo vā ubhayapādakhañjo vā .

Pakkhahatoti hatapakkho pīṭhasappī .

Padīpeyyassāti telakapallakādino padīpūpakaraṇassa .

Evaṃ puggalo tamo hoti tamaparāyaṇoti ettha eko puggalo bahiddhā ālokaṃ adisvā mātukucchismiññeva kālaṃ katvā apāyesu nibbattanto sakalepi kappe saṃsarati .

Sopi tamo tamaparāyaṇova .

So pana kuhakapuggalo bhaveyya .

Kuhakassa hi evarūpā nibbatti hotīti vuttaṃ .

Ettha ca nīce kule paccājātoP0.228 hoti caṇḍālakule vātiādīhi āgamanavipatti ceva pubbuppannapaccayavipatti ca dassitā .

Daliddetiādīhi pavattipaccayavipatti .

Kasiravuttiketiādīhi ājīvupāyavipatti .

Dubbaṇṇotiādīhi rūpavipatti .

Bahvābādhotiādīhi dukkhakāraṇasamāyogo .

Na lābhītiādīhi sukhakāraṇavipatti ceva upabhogavipattiV0.76 ca .

Kāyena duccaritan tiādīhi tamaparāyaṇabhāvassa kāraṇasamāyogo .

Kāyassa bhedātiādīhi samparāyikatamūpagamo .

Sukkapakkho vuttapaṭipakkhanayena veditabbo .

Apicettha tividhāya kulasampattiyā paccājātiādikena jotinā yuttato joti , ālokabhūtoti vuttaṃ hoti .

Kāyasucaritādīhi pana saggūpapattijotibhāvūpagamanato jotiparāyaṇo .

Khattiyamahāsālakule vātiādīsu khattiyamahāsālāti khattiyā mahāsārāM0.79 mahāsārappattā khattiyā .

Yesañhi khattiyānaṃ heṭṭhimantena koṭisataṃ nidhānagataṃ hoti , tayo kahāpaṇakumbhā vaḷañjanatthāya gehamajjhe rāsiṃ katvā ṭhapitā honti , te khattiyamahāsālā nāma .

Yesaṃ brāhmaṇānaṃ asītikoṭidhanaṃ nihitaṃ hoti , diyaḍḍho kahāpaṇakumbho vaḷañjanatthāya gehamajjhe rāsiṃ katvā ṭhapito hoti , te brāhmaṇamahāsālā nāma .

Yesaṃ gahapatīnaṃ cattālīsakoṭidhanaṃ nihitaṃ hoti , kahāpaṇakumbho vaḷañjatthāya gehamajjhe rāsiṃ katvā ṭhapito hoti , te gahapatimahāsālā nāma .

Tesaṃ kuleti attho .

Aḍḍheti issare .

Nidhānagatadhanassa mahantatāya mahaddhane .

Suvaṇṇarajatabhājanādīnaṃ upabhogabhaṇḍānaṃ mahantatāya mahābhoge .

Nidhānagatassa jātarūparajatassa pahūtatāya pahūtajātarūparajate .

Vittūpakaraṇassa tuṭṭhikaraṇassa pahūtatāya pahūtavittūpakaraṇe .

Godhanādīnañca sattavidhadhaññānañca pahūtatāya pahūtadhanadhaññe .

Abhirūpoti sundararūpo .

Dassanīyoti aññaṃ kammaṃ pahāya divasampi passitabbayutto .

Pāsādikoti dassaneneva cittapasādāvaho .

Paramāyāti uttamāya .

Vaṇṇapokkharatāyāti pokkharavaṇṇatāya .

Pokkharaṃ vuccati sarīraṃ .

Tassa vaṇṇasampattiyāti attho .

Samannāgatoti upeto .

169. OṇatoṇatādīsuP0.229 – diṭṭhadhammikāya vā samparāyikāya vā sampattiyā virahito oṇato .

Nīco , lāmakoti attho .

Tabbipakkhato uṇṇato .

Ucco , uggatoti attho .

Sesamettha tamādīsu vuttanayeneva veditabbaṃ .

Apica – oṇatoṇatoti idāni nīco , āyatimpi nīcova bhavissati .

Oṇatuṇṇatoti idāni nīco , āyatiṃ ucco bhavissati .

Uṇṇatoṇatoti idāni ucco , āyatiṃ nīco bhavissati .

Uṇṇatuṇṇatoti idāni ucco , āyatimpi uccova bhavissatīti .

170. Rukkhūpamesu – rukkho tāva pheggusāraparivāroti vanajeṭṭhakarukkho sayaṃ pheggu hotiV0.77 , parivārarukkhā panassa sārā honti .

Iminā nayena sesā veditabbā .

Puggalesu pana sīlasāravirahato pheggutā , sīlācārasamannāgamena ca sāratā veditabbā .

171. RūpappamāṇādīsuM0.80 – sampattiyuttaṃ rūpaṃ pamāṇaṃ karotīti rūpappamāṇo .

Tattha pasādaṃ janetīti rūpappasanno .

Kittisaddabhūtaṃ ghosaṃ pamāṇaṃ karotīti ghosappamāṇo .

Ārohaṃ vātiādīsu pana – ārohan ti uccattanaṃ .

Pariṇāhan ti kisathūlabhāvāpagataṃ parikkhepasampattiṃ .

Saṇṭhānan ti aṅgapaccaṅgānaṃ dīgharassavaṭṭatādiyuttaṭṭhānesu tathābhāvaṃ .

Pāripūrin ti yathāvuttappakārānaṃ anūnataṃ , lakkhaṇaparipuṇṇabhāvaṃ vā .

Paravaṇṇanāyāti parehi parammukhā nicchāritāya guṇavaṇṇanāya .

Parathomanāyāti parehi thutivasena gāthādiupanibandhanena vuttāya thomanāya .

Parapasaṃsanāyāti parehi sammukhā vuttāya pasaṃsāya .

Paravaṇṇahārikāyāti paramparathutivasena parehi pavattitāya vaṇṇaharaṇāya .

172. Cīvaralūkhan ti cīvarassa dubbaṇṇādibhāvena lūkhataṃ .

Pattalūkhan ti bhājanassa vaṇṇasaṇṭhānavatthūhi lūkhataṃ .

Senāsanalūkhan ti nāṭakādisampattivirahena senāsanassa lūkhataṃ .

Vividhan ti acelakādibhāvena anekappakāraṃ .

Dukkarakārikan ti sarīratāpanaṃ .

Aparo nayo – imesu hi catūsu puggalesu rūpe pamāṇaṃ gahetvā pasanno rūpappamāṇo nāma .

Rūpappasannoti tasseva atthavacanaṃ .

Ghose pamāṇaṃ gahetvā pasanno ghosappamāṇoP0.230 nāma .

Cīvaralūkhapattalūkhesu pamāṇaṃ gahetvā pasanno lūkhappamāṇo nāma .

Dhamme pamāṇaṃ gahetvā pasanno dhammappamāṇo nāma .

Itarāni tesaṃyeva atthavacanāni .

Sabbasatte ca tayo koṭṭhāse katvā dve koṭṭhāsā rūpappamāṇā , eko na rūpappamāṇo .

Pañca koṭṭhāse katvā cattāro koṭṭhāsā ghosappamāṇā , eko na ghosappamāṇo .

Dasa koṭṭhāse katvā nava koṭṭhāsā lūkhappamāṇā , eko na lūkhappamāṇo .

Satasahassaṃ koṭṭhāse katvā pana eko koṭṭhāsova dhammappamāṇo , sesā na dhammappamāṇā .

Evamayaṃ catuppamāṇo lokasannivāso .

Etasmiṃ catuppamāṇe lokasannivāse buddhesu appasannā mandā , pasannāva bahukā .

Rūpappamāṇassa hi buddharūpato uttari pasādāvahaṃ rūpaṃ nāma natthi .

Ghosappamāṇassa buddhānaṃ kittighosato uttari pasādāvaho ghoso nāma natthi .

Lūkhappamāṇassa kāsikāni vatthāni mahārahāniV0.78M0.81 kañcanabhājanāni tiṇṇaṃ utūnaṃ anucchavike sabbasampattiyutte pāsādavare pahāya paṃsukūlacīvaraselamayapattarukkhamūlādisenāsanasevino buddhassa bhagavato lūkhato uttari pasādāvahaṃ aññaṃ lūkhaṃ nāma natthi .

Dhammappamāṇassa sadevake loke asādhāraṇasīlādiguṇassa tathāgatassa sīlādiguṇato uttari pasādāvaho añño sīlādiguṇo nāma natthi .

Iti bhagavā imaṃ catuppamāṇikaṃ lokasannivāsaṃ muṭṭhinā gahetvā viya ṭhitoti .

173. Attahitāya paṭipannādīsu – sīlasampannoti sīlena sampanno samannāgato .

Samādhisampannotiādīsupi eseva nayo .

Ettha ca sīlaṃ lokiyalokuttaraṃ kathitaṃ .

Tathā samādhipaññā ca .

Vimutti arahattaphalavimuttiyeva .

Ñāṇadassanaṃ ekūnavīsatividhaṃ paccavekkhaṇañāṇaṃ .

No paran tiādīsu – parapuggalaṃ ‘‘ tayāpi sīlasampannena bhavituṃ vaṭṭatī ’’ ti vatvā yathā sīlaṃ samādiyati , evaṃ na samādapeti , na gaṇhāpeti .

Eseva nayo sabbattha .

Etesu pana catūsu paṭhamo vakkalittherasadiso hoti .

Dutiyo upanandasakyaputtasadisoP0.231 .

Tatiyo sāriputtamoggallānattherasadiso .

Catuttho devadattasadisoti veditabbo .

174. Attantapādīsu – attānaṃ tapati dukkhāpetīti attantapo .

Attano paritāpanānuyogaṃ attaparitāpanānuyogaṃ .

Acelakoti niccelo , naggo .

Muttācāroti visaṭṭhācāro .

Uccārakammādīsu lokiyakulaputtācārena virahito ṭhitakova uccāraṃ karoti , passāvaṃ karoti , khādati , bhuñjati ca .

Hatthāpalekhanoti hatthe piṇḍamhi niṭṭhite jivhāya hatthaṃ apalekhati .

Uccāraṃ vā katvā hatthasmiññeva daṇḍakasaññī hutvā hatthena apalekhatīti dasseti .

Te kira daṇḍakaṃ sattoti paññapenti .

Tasmā tesaṃ paṭipadaṃ pūrento evaṃ karoti .

Bhikkhāgahaṇatthaṃ ‘ ehi bhaddante ’ ti vutto , na etīti naehibhaddantiko .

Tena hi ‘ tiṭṭha bhaddante ’ ti vuttopi na tiṭṭhatīti natiṭṭhabhaddantiko .

Tadubhayampi hetaṃ titthiyā ‘‘ etassa vacanaṃ kataṃ bhavissatī ’’ ti na karonti .

Abhihaṭan ti puretaraṃ gahetvā āhaṭaṃ bhikkhaṃ .

Uddissakatan ti ‘‘ imaṃ tumhe uddissa katan ’’ ti evaṃ ārocitabhikkhaṃ .

Na nimantanan ti ‘‘ asukaṃ nāma kulaṃ vā vīthiṃ vā gāmaṃ vā paviseyyāthā ’’ ti evaṃ nimantitabhikkhampi na sādiyati , na gaṇhāti .

NaM0.82 kumbhimukhāti kumbhito uddharitvā diyyamānaṃ bhikkhaṃ na gaṇhāti .

Na kaḷopimukhātiV0.79 kaḷopīti ukkhali , pacchi vā .

Tatopi na gaṇhāti .

Kasmā ?

Kumbhī kaḷopiyo kaṭacchunā pahāraṃ labhantīti .

Na eḷakamantaran ti ummāraṃ antaraṃ katvā diyyamānaṃ na gaṇhāti .

Kasmā ?

Ayaṃ maṃ nissāya antarakaraṇaṃ labhatīti .

Daṇḍamusalesu pi eseva nayo .

Dvinnan ti dvīsu bhuñjamānesu ekasmiṃ uṭṭhāya dente na gaṇhati .

Kasmā ?

Kabaḷantarāyo hotīti .

Na gabbhiniyātiādīsu pana gabbhiniyā kucchiyaṃ dārako kilamati .

Pāyantiyā dārakassa khīrantarāyo hoti .

Purisantaragatāya ratiantarāyo hotīti na gaṇhāti na saṅkittīsūti saṅkittetvā katabhattesu .

Dubbhikkhasamaye kira acelakasāvakā acelakānaṃ atthāya tato tato taṇḍulādīni samādapetvāP0.232 bhattaṃ pacanti , ukkaṭṭhācelako tato na paṭiggaṇhāti .

Na yattha sāti yattha sunakho ‘ piṇḍaṃ labhissāmī ’ ti upaṭṭhito hoti , tattha tassa adatvā āhaṭaṃ na gaṇhāti .

Kasmā ?

Etassa piṇḍantarāyo hotīti .

Saṇḍasaṇḍacārinīti samūhasamūhacārinī .

Sace hi acelakaṃ disvā ‘ imassa bhikkhaṃ dassāmā ’ ti mānussakā bhattagehaṃ pavisanti , tesu ca pavisantesu kaḷopimukhādīsu nilīnā makkhikā uppatitvā saṇḍasaṇḍā caranti , tato āhaṭaṃ bhikkhaṃ na gaṇhāti .

Kasmā ?

Maṃ nissāya makkhikānaṃ gocarantarāyo jātoti .

Thusodakan ti sabbasassasambhārehi kataṃ sovīrakaṃ .

Ettha ca surāpānameva sāvajjaṃ .

Ayaṃ pana etasmimpi sāvajjasaññī .

Ekāgārikoti yo ekasmiṃyeva gehe bhikkhaṃ labhitvā nivattati .

Ekālopikoti yo ekeneva ālopena yāpeti .

Dvāgārikā dīsupi eseva nayo .

Ekissāpi dattiyāti ekāya dattiyā .

Datti nāma ekā khuddakapāti hoti , yattha aggabhikkhaṃ pakkhipitvā ṭhapenti .

Ekāhikan ti ekadivasantarikaṃ .

Aḍḍhamāsikan ti aḍḍhamāsantarikaṃ .

Pariyāyabhattabhojanan ti vārabhattabhojanaṃ .

Ekāhavārena dvīhavārena sattāhavārena aḍḍhamāsavārenāti – evaṃ divasavārena ābhatabhattabhojanaṃ .

Sākabhakkhoti allasākabhakkho .

Sāmākabhakkhoti sāmākataṇḍulabhakkho .

Nīvārādīsu – nīvārā nāma tāva araññe sayaṃ jātā vīhijāti .

Daddulan ti cammakārehi cammaṃ vilikhitvā chaḍḍitakasaṭaṃ .

Haṭaṃ vuccatiM0.83 silesopi , sevālopi kaṇikārādirukkhaniyyāsopi .

Kaṇan ti kuṇḍakaṃ .

Ācāmoti bhattaukkhalikāya laggo jhāmodano .

Taṃ chaḍḍitaṭṭhāne gahetvā khādati .

‘‘ Odanakañjiyan ’’ tipi vadanti .

Piññākā dayo pākaṭā eva .

Pavattaphalabhojīti patitaphalabhojī .

SāṇānītiV0.80 sāṇavākacelāni .

Masāṇānīti missakacelāni .

Chavadussānīti matasarīrato chaḍḍitavatthāni .

Erakatiṇādīni vā ganthetvā katanivāsanāni .

Paṃsukūlānīti pathaviyaṃ chaḍḍitanantakāni .

Tirīṭānīti rukkhattacavatthāni .

Ajinan tiP0.233 ajinamigacammaṃ .

Ajinakkhipan ti tadeva majjhe phālitaṃ .

Sakhurakantipi vadanti .

Kusacīran ti kusatiṇāni ganthetvā katacīrakaṃ .

Vākacīraphalakacīresu pi eseva nayo .

Kesakambalan ti manussakesehi katakambalaṃ .

Yaṃ sandhāya vuttaṃ –

‘‘ seyyathāpi , bhikkhave , yāni kānici tantāvutānaṃ vatthānaṃ kesakambalo tesaṃ patikuṭṭho akkhāyatī ’’ ti ( a . ni .3.138).

Vāḷakambalan ti assavāḷādīhi katakambalaṃ .

Ulūkapakkhan ti ulūkapattāni ganthetvā katanivāsanaṃ .

Ubbhaṭṭhakoti uddhaṃ ṭhitako .

Ukkuṭikappadhānamanuyuttoti ukkuṭikavīriyaṃ anuyutto .

Gacchantopi ukkuṭikova hutvā uppatitvā uppatitvā gacchati .

Kaṇṭakāpassayikoti ayakaṇṭake vā pakatikaṇṭake vā bhūmiyaṃ koṭṭetvā tattha cammaṃ attharitvā ṭhānacaṅkamādīni karoti .

Seyyan ti sayantopi tattheva seyyaṃ kappeti .

Sāyaṃ tatiyamassāti sāyatatiyakaṃ .

‘‘ Pāto , majjhanhike , sāyanti divasassa tikkhattuṃ pāpaṃ pavāhessāmī ’’ ti udakorohanānuyogaṃ anuyutto viharati .

175. Paraṃ tapatīti parantapo .

Paresaṃ paritāpanānuyogaṃ paraparitāpanānuyogaṃ .

Orabbhikādīsu – urabbhā vuccanti eḷakā .

Urabbhe hanatīti orabbhiko .

Sūkarikā dīsupi – eseva nayo .

Luddoti dāruṇo kakkhaḷo .

Macchaghātakoti macchabandho kevaṭṭo .

Bandhanāgārikoti bandhanāgāragopako .

Kurūrakammantāti dāruṇakammantā .

176. Muddhāvasittoti khattiyābhisekena muddhani abhisitto .

Puratthimena nagarassāti nagarato puratthimadisāya .

Sandhāgāran ti yaññasālaṃM0.84 .

Kharājinaṃ nivāsetvāti sakhuraṃ ajinacammaṃ nivāsetvā .

Sappitelenāti sappinā ca telena ca .

Ṭhapetvā hi sappiṃ avaseso yo koci sneho telanti vuccati .

Kaṇḍuvamānoti nakhānaṃ chinnattā kaṇḍuvitabbakāle tena kaṇḍuvamāno .

Anantarahitāyāti asanthatāya .

Sarūpavacchāyāti sadisavacchāya .

Sace gāvī setā hoti , vacchopi setakova sace kabarā vā , rattā vā , vacchopi tādisovāti – evaṃ sarūpavacchāya .

So evamāhātiP0.234 so rājā evaṃ vadeti .

Vacchatarāti taruṇavacchakabhāvaṃ atikkantāV0.81 balavavacchā .

Vacchatarīsu pi eseva nayo .

Barihisatthāyāti parikkhepakaraṇatthāya ceva yaññabhūmiyaṃ attharaṇatthāya ca .

177. Diṭṭheva dhammeti imasmiṃyeva attabhāve .

Nicchātoti chātaṃ vuccati taṇhā , sā assa natthīti nicchāto .

Sabbakilesānaṃ nibbutattā nibbuto .

Anto tāpanakilesānaṃ abhāvā sītalo jātoti sītībhūto .

Jhānamaggaphalanibbānasukhāni paṭisaṃvedetīti sukhappaṭisaṃvedī .

Brahmabhūtena attanāti seṭṭhabhūtena attanā .

Imaṃ pana puggalaṃ buddhuppādato paṭṭhāya dassetuṃ – idha tathāgatotiādimāha .

Tattha tathāgatoti aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā tathāgato – tathā āgatoti tathāgato , tathā gatoti tathāgato , tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato , tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato , tathadassitāya tathāgato , tathāvāditāya tathāgato , tathākāritāya tathāgato , abhibhavanaṭṭhena tathāgatoti .

Arahaṃ sammāsambuddhotiādīni visuddhimagge vitthāritāneva .

Taṃ dhamman ti taṃ vuttappakārasampadaṃ dhammaṃ .

Suṇāti gahapati vāti kasmā paṭhamaṃ gahapatiṃ niddisati ?

Nihatamānattā ussannattā ca .

Yebhuyyena hi khattiyakulato pabbajitā jātiṃ nissāya mānaṃ karonti .

Brāhmaṇakulā pabbajitā mante nissāya mānaṃ karonti .

Hīnajaccakulā pabbajitā attano vijātitāya patiṭṭhātuṃ na sakkonti .

Gahapatidārakā pana kacchehi sedaṃ muñcantehi piṭṭhiyā loṇaṃ pupphamānāya bhūmiṃ kasitvā tādisassa mānassa abhāvato nihatamānadappā honti .

Te pabbajitvā mānaṃ vā dappaṃ vā akatvā yathābalaṃ buddhavacanaṃM0.85 uggahetvā vipassanāya kammaṃ karontā sakkonti arahatte patiṭṭhātuṃ .

Itarehi ca kulehi nikkhamitvā pabbajitā nāma na bahukā , gahapatikāva bahukā .

Iti nihatamānattā ussannattā ca paṭhamaṃ gahapatiṃ niddisatīti .

Aññatarasmiṃ vāti itaresaṃ vā kulānaṃ aññatarasmiṃ .

Paccājātoti patijāto .

Tathāgate saddhaṃ paṭilabhatīti parisuddhaṃP0.235 dhammaṃ sutvā dhammassāmimhi tathāgate ‘‘ sammāsambuddho vata so bhagavā ’’ ti saddhaṃ paṭilabhati .

Iti paṭisañcikkhatīti evaṃ paccavekkhati .

Sambādho gharāvāsoti sacepi saṭṭhihatthe ghare yojanasatantarepi vā dve jāyampatikā vasanti , tathāpi nesaṃ sakiñcanasapalibodhaṭṭhena gharāvāso sambādhoyeva .

Rajopathoti rāgarajādīnaṃ uṭṭhānaṭṭhānanti mahāaṭṭhakathāyaṃV0.82 vuttaṃ .

Āgamanapathotipi vattuṃ vaṭṭati .

Alagganaṭṭhena abbhokāso viyāti abbhokāso .

Pabbajito hi kūṭāgāraratanapāsāde ca devavimānādīsu ca supihitadvāravātapānesu paṭicchannesu vasantopi neva laggati , na sajjati , na bajjhati .

Tena vuttaṃ –

‘‘ abbhokāso pabbajjā ’’ ti .

Apica – sambādho gharāvāso kusalakiriyāya okāsābhāvato .

Rajopatho asaṃvutasaṅkāraṭṭhānaṃ viya rajānaṃ kilesarajānaṃ sannipātaṭṭhānato .

Abbhokāso pabbajjā kusalakiriyāya yathāsukhaṃ okāsasambhāvato .

Nayidaṃ sukaraṃ … pe … pabbajeyyan ti ettha ayaṃ saṅkhepakathā – yadetaṃ sikkhattayabrahmacariyaṃ ekampi divasaṃ akhaṇḍaṃ katvā carimakacittaṃ pāpetabbatāya ekantaparipuṇṇaṃ .

Ekadivasampi ca kilesamalena amalinaṃ katvā carimakacittaṃ pāpetabbatāya ekantaparisuddhaṃ .

Saṅkhalikhitaṃ likhitasaṅkhasadisaṃ dhotasaṅkhasappaṭibhāgaṃ caritabbaṃ .

Idaṃ na sukaraṃ agāraṃ ajjhāvasatā agāramajjhe vasantena ekantaparipuṇṇaṃ … pe … carituṃ –

‘‘ yaṃnūnāhaṃ kese ca massuñca ohāretvā kasāyarasapītatāya kāsāyāni brahmacariyaṃ carantānaṃ anucchavikāni vatthāni acchādetvā paridahitvā agārasmā nikkhamitvā anagāriyaṃ pabbajeyyan ’’ ti .

Ettha ca yasmā agārassa hitaṃ kasivāṇijjādikammaṃ ‘‘ agāriyan ’’ ti vuccati , tañca pabbajjāya natthi , tasmā pabbajjā ‘‘ anagāriyan ’’ ti ñātabbā .

Taṃ anagāriyaṃ .

Pabbajeyyan tiM0.86 paṭipajjeyyaṃ .

Appaṃ vāti sahassato heṭṭhā bhogakkhandho appo nāma hoti , sahassato paṭṭhāyaP0.236 mahā .

Abandhanaṭṭhena ñātiyeva ñātiparivaṭṭo .

Sopi vīsatiyā heṭṭhā appo hoti , vīsatiyā paṭṭhāya mahā .

178. Bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpannoti yā bhikkhūnaṃ adhisīlasaṅkhātā sikkhā , tañca .

Yattha cete saha jīvanti , ekajīvikā sabhāgavuttino honti , taṃ bhagavatā paññattasikkhāpadasaṅkhātaṃ sājīvañca .

Tattha sikkhanabhāvena samāpannoti bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpanno .

Samāpannoti sikkhaṃ paripūrento sājīvañca avītikkamanto hutvā tadubhayaṃ upagatoti attho .

Pāṇātipātaṃ pahāyātiādīsu pāṇātipātādikathā heṭṭhā vitthāritā eva .

Pahāyāti imaṃ pāṇātipātacetanāsaṅkhātaṃ dussīlyaṃ pajahitvā .

Paṭivirato hotīti pahīnakālato paṭṭhāya tato dussīlyato orato viratova hoti .

Nihitadaṇḍo nihitasatthoti parūpaghātatthāya daṇḍaṃ vā satthaṃ vā ādāya avattanato nikkhittadaṇḍo ceva nikkhittasattho cātiV0.83 attho .

Ettha ca ṭhapetvā daṇḍaṃ , sabbampi avasesaṃ upakaraṇaṃ sattānaṃ vināsanabhāvato ‘ satthan ’ ti veditabbaṃ .

Yaṃ pana bhikkhū kattaradaṇḍaṃ vā dantakaṭṭhavāsiṃ vā pipphalikaṃ vā gahetvā vicaranti , na taṃ parūpaghātatthāya .

Tasmā nihitadaṇḍā nihitasatthātveva saṅkhaṃ gacchanti .

Lajjīti pāpajigucchanalakkhaṇāya lajjāya samannāgato .

Dayāpannoti dayaṃ mettacittataṃ āpanno .

Sabbapāṇabhūtahitānukampīti sabbe pāṇabhūte hitena anukampako .

Tāya dayāpannatāya sabbesaṃ pāṇabhūtānaṃ hitacittakoti attho .

Viharatīti iriyati , pāleti .

Dinnameva ādiyatīti dinnādāyī .

Cittenapi dinnameva paṭikaṅkhatīti dinnapāṭikaṅkhī .

Thenetīti theno .

Na thenena athenena .

Athenattāyeva sucibhūtena .

Attanāti attabhāvena .

Athenaṃ sucibhūtaṃ attabhāvaṃ katvā viharatīti vuttaṃ hoti .

Abrahmacariyan tiM0.87 aseṭṭhacariyaṃ .

Brahmaṃ seṭṭhaṃ ācāraṃ caratīti brahmacārī .

Ārācārīti abrahmacariyato dūracārī .

Methunāti rāgapariyuṭṭhānavasena sadisattā methunakāti laddhavohārehi paṭisevitabbato methunāti saṅkhaṃ gatā asaddhammā .

Gāmadhammāti gāmavāsīnaṃ dhammā .

SaccaṃP0.237 vadatīti saccavādī .

Saccena saccaṃ sandahati ghaṭetīti saccasandho .

Na antarantarā musā vadatīti attho .

Yo hi puriso kadāci musā vadati , kadāci saccaṃ , tassa musāvādena antaritattā saccaṃ saccena na ghaṭīyati , tasmā na so saccasandho .

Ayaṃ pana na tādiso .

Jīvitahetupi musā avatvā saccena saccaṃ sandahatiyevāti saccasandho .

Thetoti thiro , thirakathoti attho .

Eko hi puggalo haliddirāgo viya , thusarāsimhi nikhātakhāṇuko viya , assapiṭṭhe ṭhapitakumbhaṇḍamiva ca , na thirakatho hoti .

Eko pāsāṇalekhā viya , indakhīlo viya ca thirakatho hoti .

Asinā sīse chindantepi dve kathā na katheti .

Ayaṃ vuccati theto .

Paccayikoti pattiyāyitabbako , saddhāyikoti attho .

Ekacco hi puggalo na paccayiko hoti .

‘ Idaṃ kena vuttaṃ ?

Asukenā ’ ti vutte ‘ mā tassa vacanaṃ saddahathā ’ ti vattabbataṃ āpajjati .

Eko paccayiko hoti .

‘ Idaṃ kena vuttaṃ ?

Asukenā ’ ti vutte ‘ yadi tena vuttaṃ , idameva pamāṇaṃ , idāni upaparikkhitabbaṃ natthi , evameva idan ’ ti vattabbataṃ āpajjati .

Ayaṃ vuccati paccayiko .

Avisaṃvādako lokassāti tāya saccavāditāya lokaṃ na visaṃvādetīti attho .

ImesaṃV0.84 bhedāyāti yesaṃ ito sutvāti vuttānaṃ santike sutaṃ , tesaṃ bhedāya .

Bhinnānaṃ vā sandhātāti dvinnaṃ mittānaṃ vā samānupajjhāyakādīnaṃ vā kenacideva kāraṇena bhinnānaṃ ekamekaṃ upasaṅkamitvā –

‘ tumhākaṃ īdise kule jātānaṃ , evaṃ bahussutānaṃ idaṃ na yuttan ’ tiādīni vatvā sandhānaṃ kattā .

Anuppadātāti sandhānānuppadātā .

Dve jane samagge disvā –

‘ tumhākaṃ evarūpe kule jātānaṃ , evarūpehi guṇehi samannāgatānaṃM0.88 anucchavikametan ’ tiādīni vatvā daḷhīkammaṃ kattāti attho .

Samaggo ārāmo assāti samaggārāmo .

Yattha samaggā natthi , tattha vasitumpi na icchatīti attho .

Samaggarāmotipi pāḷi .

Ayameva attho .

Samaggaratoti samaggesu rato .

Te pahāya aññatra gantumpi na icchatīti attho .

Samagge disvāpi sutvāpi nandatīti samagganandī .

Samaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitāti yā vācā satte samaggeyeva karoti , taṃ sāmaggīguṇaparidīpakamevaP0.238 vācaṃ bhāsati , na itaranti .

Kālena vadatīti kālavādī .

Vattabbayuttakālaṃ sallakkhetvā vadatīti attho .

Bhūtaṃ tathaṃ tacchaṃ sabhāvameva vadatīti bhūtavādī .

Diṭṭhadhammikasamparāyikatthasannissitameva katvā vadatīti atthavādī .

Navalokuttaradhammasannissitaṃ katvā vadatīti dhammavādī .

Saṃvaravinayapahānavinayasannissitaṃ katvā vadatīti vinayavādī .

Nidhānaṃ vuccati ṭhapanokāso .

Nidhānamassa atthīti nidhānavatī .

Hadaye nidhātabbayuttakaṃ vācaṃ bhāsitāti attho .

Kālenāti evarūpiṃ bhāsamānopi ca ‘‘ ahaṃ nidhānavatiṃ vācaṃ bhāsissāmī ’’ ti na akālena bhāsati .

Yuttakālaṃ pana sallakkhetvāva bhāsatīti attho .

Sāpadesan ti saupamaṃ , sakāraṇanti attho .

Pariyantavatin ti paricchedaṃ dassetvā .

Yathāssā paricchedo paññāyati , evaṃ bhāsatīti attho .

Atthasaṃhitan ti anekehipi nayehi vibhajantena pariyādātuṃ asakkuṇeyyatāya atthasampannaṃ bhāsati .

Yaṃ vā so atthavādī atthaṃ vadati , tena atthena saṃhitattā atthasaṃhitaṃ vācaṃ bhāsati .

Na aññaṃ nikkhipitvā aññaṃ bhāsatīti vuttaṃ hoti .

179. Bījagāmabhūtagāmasamārambhāti mūlabījaṃ , khandhabījaṃ , phaḷubījaṃ , aggabījaṃ bījabījanti pañcavidhassa bījagāmassa ceva yassa kassaci nīlatiṇarukkhādikassa bhūtagāmassa ca samārambhā .

Chedanabhedanapacanādibhāvena vikopanā paṭiviratoti attho .

Ekabhattikoti pātarāsabhattaṃ , sāyamāsabhattanti dve bhattāni .

Tesu pātarāsabhattaṃ antomajjhanhikena paricchinnaṃ .

Itaraṃ majjhanhikato uddhaṃ antoaruṇena .

Tasmā antomajjhanhikeV0.85 dasakkhattuṃM0.89 bhuñjamānopi ekabhattikova hoti .

Taṃ sandhāya vuttaṃ – ekabhattikoti .

Rattiyā bhojanaṃ ratti , tato uparatoti rattūparato .

Atikkante majjhanhike yāva sūriyasatthaṅgamanā bhojanaṃ vikālabhojanaṃ nāma , tato viratattā virato vikālabhojanā .

Sāsanassa ananulomattā visūkaṃ paṭāṇībhūtaṃ dassananti visūkadassanaṃ .

Attanā naccananaccāpanādivasena naccā ca gītā ca vāditā ca antamaso mayūranaccanāpanādivasenapi pavattānaṃ naccādīnaṃ visūkabhūtā dassanā cāti naccagītavāditavisūkadassanā .

NaccādīniP0.239 hi attanā payojetuṃ vā parehi payojāpetuṃ vā yuttāni passituṃ vā neva bhikkhūnaṃ na bhikkhunīnaṃ vaṭṭanti .

Mālādīsu – mālāti yaṃkiñci pupphaṃ .

Gandhan ti yaṃkiñci gandhajātaṃ .

Vilepanan ti chavirāgakaraṇaṃ .

Tattha piḷandhanto dhāreti nāma .

Ūnaṭṭhānaṃ pūrento maṇḍeti nāma .

Gandhavasena chavirāgavasena ca sādiyanto vibhūseti nāma .

Ṭhānaṃ vuccati kāraṇaṃ .

Tasmā yāya dussīlyacetanāya tāni mālādhāraṇādīni mahājano karoti , tato paṭiviratoti attho .

Uccāsayanaṃ vuccati pamāṇātikkantaṃ .

Mahāsayanaṃ akappiyasanthataṃ , tato paṭiviratoti attho .

Jātarūpan ti suvaṇṇaṃ .

Rajatan ti kahāpaṇo , lohamāsako , jatumāsako , dārumāsakoti ye vohāraṃ gacchanti .

Tassa ubhayassāpi paṭiggahaṇā paṭivirato , neva naṃ uggaṇhāti , na uggaṇhāpeti , na upanikkhittaṃ sādiyatīti attho .

Āmakadhaññapaṭiggahaṇāti sālivīhiyavagodhumakaṅguvarakakudrūsakasaṅkhātassa sattavidhassāpi āmakadhaññassa paṭiggahaṇā .

Na kevalañca etesaṃ paṭiggahaṇameva , āmasanampi bhikkhūnaṃ na vaṭṭatiyeva .

Āmakamaṃsapaṭiggahaṇāti ettha aññatra odissa anuññātā āmakamacchamaṃsānaṃ paṭiggahaṇameva bhikkhūnaṃ na vaṭṭati , no āmasanaṃ .

Itthikumārikapaṭiggahaṇāti ettha itthīti purisantaragatā .

Itarā kumārikā nāma .

Tāsaṃ paṭiggahaṇampi āmasanampi akappiyameva .

Dāsidāsapaṭiggahaṇāti ettha dāsidāsavaseneva tesaṃ paṭiggahaṇaṃ na vaṭṭati .

‘ Kappiyakārakaṃ dammi ’,‘ ārāmikaṃ dammī ’ ti evaṃ vutte pana vaṭṭati .

Ajeḷakā dīsupi khettavatthu pariyosānesu kappiyākappiyanayo vinayavasena upaparikkhitabbo .

Tattha khettaṃ nāma yasmiṃ pubbaṇṇaṃ ruhati .

Vatthu nāma yasmiṃ aparaṇṇaṃ ruhati .

Yattha vā ubhayampiM0.90 ruhati taṃ khettaṃ .

Tadatthāya akatabhūmibhāgo vatthu .

Khettavatthusīsena cettha vāpitaḷākādīnipi saṅgahitāneva .

Dūteyyaṃ vuccati dūtakammaṃ .

Gihīnaṃ pahitaṃ paṇṇaṃ vā sāsanaṃ vā gahetvā tattha tattha gamanaṃV0.86 .

Pahīṇagamanaṃ vuccati paragharaṃ pesitassa khuddakagamanaṃ .

Anuyogo nāma tadubhayakaraṇaṃ .

Tasmā dūteyyapahīṇagamanānaṃ anugotiP0.240 evamettha attho daṭṭhabbo .

Kayavikkayāti kayā ca vikkayā ca .

Tulākūṭādīsu – kūṭan ti vañcanaṃ .

Tattha tulākūṭaṃ nāma rūpakūṭaṃ , aṅgakūṭaṃ gahaṇakūṭaṃ , paṭicchannakūṭanti catubbidhaṃ hoti .

Tattha rūpakūṭaṃ nāma dve tulā samarūpā katvā gaṇhanto mahatiyā gaṇhāti , dadanto khuddikāya deti .

Aṅgakūṭaṃ nāma gaṇhanto pacchābhāge hatthena tulaṃ akkamati , dadanto pubbabhāge .

Gahaṇakūṭaṃ nāma gaṇhanto mūle rajjuṃ gaṇhāti , dadanto agge .

Paṭicchannakūṭaṃ nāma tulaṃ susiraṃ katvā anto ayacuṇṇaṃ pakkhipitvā gaṇhanto taṃ pacchābhāge karoti , dadanto aggabhāge .

Kaṃso vuccati suvaṇṇapāti .

Tāya vañcanaṃ kaṃsakūṭaṃ .

Kathaṃ ?

Ekaṃ suvaṇṇapātiṃ katvā aññā dve tisso lohapātiyo suvaṇṇavaṇṇā karonti , tato janapadaṃ gantvā kiñcideva aḍḍhakulaṃ pavisitvā suvaṇṇabhājanāni kiṇathā ’ ti vatvā agghe pucchite samagghataraṃ dātukāmā honti .

Tato tehi ‘ kathaṃ imesaṃ suvaṇṇabhāvo jānitabbo ’ ti vutte ‘ vīmaṃsitvā gaṇhathā ’ ti suvaṇṇapātiṃ pāsāṇe ghaṃsitvā sabbapātiyo datvā gacchanti .

Mānakūṭaṃ nāma hadayabhedasikhābhedarajjubhedavasena tividhaṃ hoti .

Tattha hadayabhedo sappitelādiminanakāle labbhati .

Tāni hi gaṇhanto heṭṭhā chiddena mānena ‘ saṇikaṃ āsiñcā ’ ti vatvā antobhājane bahuṃ paggharāpetvā gaṇhāti .

Dadanto chiddaṃ pidhāya sīghaṃ pūretvā deti .

Sikhābhedo tilataṇḍulādiminanakāle labbhati .

Tāni hi gaṇhanto saṇikaṃ sikhaṃ ussāpetvā gaṇhāti .

Dadanto vegena pūretvā sikhaṃ chindanto deti .

Rajjubhedo khettavatthuminanakāle labbhati .

Lañjaṃ alabhantā hi khettaṃ amahantampi mahantaṃ katvā minanti .

UkkoṭanādīsuM0.91 – ukkoṭanan ti assāmike sāmike kātuṃ lañjaggahaṇaṃ .

Vañcanan ti tehi tehi upāyehi paresaṃ vañcanaṃ .

Tatridamekaṃ vatthu – eko kira luddako migañca migapotakañca gahetvā āgacchati .

Tameko dhutto –

‘‘ kiṃ bho migo agghati , kiṃ migapotako ’’ ti āha .

‘‘ Migo dve kahāpaṇe , migapotako ekan ’’ ti ca vutte kahāpaṇaṃ datvā migapotakaṃ gahetvā thokaṃ gantvā nivattoP0.241 ,‘‘ na me bho migapotakena attho , migaṃ me dehī ’’ ti āha .

Tena hi ‘‘ dve kahāpaṇe dehī ’’ ti .

So āha –

‘‘ nanu te , bho , mayā paṭhamaṃV0.87 eko kahāpaṇo dinno ’’ ti ?

‘‘ Āma dinno ’’ ti .

Idampi migapotakaṃ gaṇha , evaṃ so ca kahāpaṇo ayañca kahāpaṇagghaṇako migapotakoti dve kahāpaṇā bhavissantīti .

So ‘‘ kāraṇaṃ vadatī ’’ ti sallakkhetvā migapotakaṃ gahetvā migaṃ adāsīti .

Nikatīti yogavasena vā māyāvasena vā apāmaṅgaṃ pāmaṅganti , amaṇiṃ maṇīti , asuvaṇṇaṃ suvaṇṇanti katvā patirūpakena vañcanaṃ .

Sāciyogoti kuṭilayogo .

Etesaṃyeva ukkoṭanādīnametaṃ nāmaṃ .

Tasmā ukkoṭanasāciyogo vañcanasāciyogo nikatisāciyogoti evamettha attho daṭṭhabbo .

Keci aññaṃ dassetvā aññassa parivattanaṃ ‘ sāciyogo ’ ti vadanti .

Taṃ pana vañcaneneva saṅgahitaṃ .

Chedanādīsu – chedanan ti hatthacchedanādi .

Vadhoti māraṇaṃ .

Bandhoti rajjubandhanādīhi bandhanaṃ .

Viparāmosoti himaviparāmoso , gumbaviparāmosoti duvidho .

Yañhi himapātasamaye himena paṭicchannā hutvā maggappaṭipannaṃ janaṃ musanti , ayaṃ himaviparāmoso .

Yaṃ gumbādīhi paṭicchannā musanti , ayaṃ gumbaviparāmoso .

Ālopo vuccati gāmanigamādīnaṃ vilopakaraṇaṃ .

Sahasākāroti sāhasikakiriyā .

Gehaṃ pavisitvā manussānaṃ ure satthaṃ ṭhapetvā icchitabhaṇḍaggahaṇaṃ .

Evametasmā chedana … pe … sahasākārā paṭivirato hoti .

180. So santuṭṭho hotīti so catūsu paccayesu dvādasavidhena itarītarapaccayasantosena samannāgato hoti .

Kāyaparihārikenāti kāyaṃ pariharaṇamattakena .

Kucchiparihārikenāti kucchipariharaṇamattakena .

Samādāyeva pakkamatīti aṭṭhavidhaṃ bhikkhu parikkhāramattakaṃ sabbaṃ gahetvāva kāyapaṭibaddhaṃ katvāva gacchati .

‘‘ MamaM0.92 vihāro pariveṇaṃ upaṭṭhāko ’’ ti saṅgo vā baddho vā na hoti .

So jiyā muttasaro viya yūthā pakkanto , mattahatthī viya icchiticchitaṃ senāsanaṃ vanasaṇḍaṃ rukkhamūlaṃ vanapatthaṃ pabbhāraṃ paribhuñjanto ekova tiṭṭhati , ekova nisīdati .

Sabbiriyāpathesu ekova adutiyo .

‘‘ CātuddisoP0.242 appaṭigho ca hoti ,

Santussamāno itarītarena ;

ParissayānaṃV0.88 sahitā achambhī ,

Eko care khaggavisāṇakappo ’’ ti .( su . ni .42);

Evaṃ vaṇṇitaṃ khaggavisāṇakappataṃ āpajjati .

Idāni tamatthaṃ upamāya sādhento ,‘‘ seyyathāpī ’’ tiādimāha .

Tattha pakkhī sakuṇoti pakkhayutto sakuṇo .

Ḍetīti uppatati .

Ayaṃ panettha saṅkhepattho – sakuṇo nāma ‘‘ asukasmiṃ padese rukkho paripakkaphalo ’’ ti ñatvā nānādisāhi āgantvā nakhapakkhatuṇḍādīhi tassa phalāni vijjhantā vidhunantā khādanti .

‘‘ Idaṃ ajjatanāya , idaṃ svātanāya bhavissatī ’’ ti tesaṃ na hoti .

Phale pana khīṇe neva rukkhassa ārakkhaṃ ṭhapenti , na tattha pattaṃ vā nakhaṃ vā tuṇḍaṃ vā ṭhapenti .

Atha kho tasmiṃ rukkhe anapekkho hutvā yo yaṃ disābhāgaṃ icchati , so tena sapattabhārova uppatitvā gacchati .

Evameva ayaṃ bhikkhu nissaṅgo nirapekkhoyeva pakkamati , tena vuttaṃ samādāyeva pakkamatīti .

Ariyenāti niddosena .

Ajjhattan ti sake attabhāve .

Anavajjasukhan ti niddosasukhaṃ .

181. So cakkhunā rūpaṃ disvāti so iminā ariyena sīlakkhandhena samannāgato bhikkhu cakkhuviññāṇena rūpaṃ passitvāti attho .

Sesapadesupi yaṃ vattabbaṃ , taṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttameva .

Abyāsekasukhan ti kilesehi anavasittasukhaṃ .

Avikiṇṇasukhantipi vuttaṃ .

Indriyasaṃvarasukhañhi diṭṭhādīsu diṭṭhamattādivasena pavattatāya avikiṇṇaṃ hoti .

182. SoM0.93 abhikkante paṭikkanteti so manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ saṃvarena samannāgato bhikkhu imesu abhikkantapaṭikkantādīsu sattasu ṭhānesu satisampajaññavasena sampajānakārī hoti .

Tattha yaṃ vattabbaṃ siyā , taṃ jhānavibhaṅge vuttameva .

So iminā cātiādinā kiṃ dasseti ?

Araññavāsassa paccayasampattiṃ dasseti .

Yassa hi ime cattāro paccayā natthiP0.243 , tassa araññavāso na ijjhati , tiracchānagatehi vā vanacarakehi vā saddhiṃ vattabbataṃ āpajjati .

Araññe adhivatthā devatā ‘‘ kiṃ evarūpassa pāpabhikkhuno araññavāsenā ’’ ti bheravaṃ saddaṃ sāventi .

Hatthehi sīsaṃ paharitvā palāyanākāraṃ karontiV0.89 .

‘‘ Asuko bhikkhu araññaṃ pavisitvā idañcidañca pāpakammaṃ akāsī ’’ ti ayaso pattharati .

Yassa panete cattāro paccayā atthi , tassa araññavāso ijjhati .

So hi attano sīlaṃ paccavekkhanto kiñci kāḷakaṃ vā tilakaṃ vā apassanto pītiṃ uppādetvā taṃ khayato vayato sammasanto ariyabhūmiṃ okkamati .

Araññe adhivatthā devatā attamanā vaṇṇaṃ bhāsanti .

Itissa udake pakkhittatelabindu viya yaso vitthāriko hoti .

Vivittan tiādīni heṭṭhā vuttatthāneva .

So evaṃ samāhite citte … pe … yathākammūpage satte pajānātīti ettake ṭhāne yaṃ vattabbaṃ siyā , taṃ sabbaṃ visuddhimagge vuttameva .

185. Tatiyavijjāya so evaṃ samāhite citteti vipassanāpādakaṃ catutthajjhānacittaṃ veditabbaṃ .

Āsavānaṃ khayañāṇāyāti arahattamaggañāṇatthāya .

Arahattamaggo hi āsavānaṃ vināsanato āsavānaṃ khayoti vuccati .

Tatra cetaṃ ñāṇaṃ tappariyāpannattāti .

Cittaṃ abhininnāmetīti vipassanācittaṃ abhinīharati .

So idaṃ dukkhan ti evamādīsu –

‘‘ ettakaṃ dukkhaṃ , na ito bhiyyo ’’ ti sabbampi dukkhasaccaṃ sarasalakkhaṇappaṭivedhena yathābhūtaṃ pajānāti , paṭivijjhati .

Tassa ca dukkhassa nibbattikaṃ taṇhaṃ – ayaṃ dukkhasamudayoti ;

tadubhayampi yaṃ ṭhānaṃ patvā nirujjhati , taṃ tesaṃ appavattiṃ nibbānaṃ – ayaṃ dukkhanirodhoti ;

tassa ca sampāpakaṃ ariyamaggaṃ – ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti sarasalakkhaṇapaṭivedhena yathābhūtaṃ pajānāti , paṭivijjhatīti – evamattho veditabbo .

EvaṃM0.94 sarūpato saccāni dassetvā idāni kilesavasena pariyāyato dassento ime āsavātiādimāha .

Tassa evaṃ jānato evaṃP0.244 passatoti tassa evaṃ jānantassa evaṃ passantassa saha vipassanāya koṭippattaṃ maggaṃ katheti .

Kāmāsavāti kāmāsavato .

Vimuccatīti iminā maggakkhaṇaṃ dasseti .

Vimuttasmin ti iminā phalakkhaṇaṃ dasseti .

Maggakkhaṇe hi cittaṃ vimuccati , phalakkhaṇe vimuttaṃ hoti .

Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇan ti iminā paccavekkhaṇañāṇaṃ dasseti .

Khīṇā jātītiādīhi tassa bhūmiṃ .

Tena hi ñāṇena so paccavekkhanto ‘ khīṇā jātī ’ tiādīni pajānāti .

Vusitan ti vuṭṭhaṃ parivuṭṭhaṃ kataṃ caritaṃ niṭṭhitanti attho .

Brahmacariyan ti maggabrahmacariyaṃ .

Puthujjanakalyāṇakena hi saddhiṃ satta sekkhā brahmacariyavāsaṃ vasanti nāma .

Khīṇāsavo vuṭṭhavāso .

Tasmā so attano brahmacariyavāsaṃ paccavekkhanto vusitaṃ brahmacariyan ti pajānāti .

Kataṃ karaṇīyan ti catūsu saccesu catūhi maggehiV0.90 pariññāpahānasacchikiriyābhāvanāvasena soḷasavidhampi kiccaṃ niṭṭhāpitanti attho .

Puthujjanakalyāṇakādayo hi taṃ kiccaṃ karonti ;

khīṇāsavo katakaraṇīyo .

Tasmā so attano karaṇīyaṃ paccavekkhanto .

‘‘ Kataṃ karaṇīyan ’’ ti pajānāti .

Nāparaṃ itthattāyāti ‘‘ idāni puna etthabhāvāya evaṃ soḷasakiccabhāvāya kilesakkhayāya vā maggabhāvanākiccaṃ natthī ’’ ti pajānāti .

186. Sarāgādīsu – appahīnoti vikkhambhanappahānena vā tadaṅgappahānena vā samucchedappahānena vā appahīno .

187. Lābhī hotītiādīsu – lābhīti lābhavā paṭilabhitvā ṭhito .

Ajjhattaṃ cetosamathassāti niyakajjhattasaṅkhāte attano citte uppannassa cetosamathassa .

Adhipaññādhammavipassanāyāti adhipaññāsaṅkhātāya khandhadhammesu aniccādivasena pavattāya vipassanāya .

Rūpasahagatānan ti rūpanimittārammaṇānaṃ rūpāvacarasamāpattīnaṃ .

Arūpasahagatānan ti na rūpanimittārammaṇānaṃ arūpasamāpattīnaṃ .

Ettha ca paṭhamo aṭṭhasamāpattilābhī puthujjano .

Dutiyo sukkhavipassakaariyasāvako .

Tatiyo aṭṭhasamāpattilābhīP0.245 ariyasāvako .

Catuttho lokiyamahājano veditabbo .

188. Anusotagāmīādīsu – anusotagāmīti vaṭṭasotaṃ anugato , vaṭṭasote nimuggo puthujjano veditabbo .

Paṭisotagāmīti paṭisotagamanoM0.95 .

Anusotaṃ agantvā paṭisotaṃ gacchantassetaṃ adhivacanaṃ .

Pāpañca kammaṃ na karotīti paññattaṃ vītikkamanto na karoti .

Sahāpi dukkhena sahāpi domanassenāti kilesapariyuṭṭhāne sati uppannena dukkhadomanassena saddhimpi .

Paripuṇṇan ti tissannaṃ sikkhānaṃ ekāyapi anūnaṃ .

Parisuddhan ti nirupakkilesaṃ .

Brahmacariyan ti seṭṭhacariyaṃ .

Iminā vārena sotāpannasakadāgāmino kathitā .

Kiṃ pana te rudantā brahmacariyaṃ carantīti ?

Āma .

Kilesarodanena rudantā caranti nāma .

Sīlasampanno puthujjanabhikkhupi ettheva saṅgahito .

Ṭhitattoti ṭhitasabhāvo .

Anāgāmīti kāmarāgabyāpādehi akampanīyacittatāya ca tamhā lokā anāvattidhammatāya ca ṭhitasabhāvo nāma .

Tiṇṇoti taṇhāsotaṃ uttiṇṇo .

Pāraṅgatoti nibbānapāraṃV0.91 gato .

Thale tiṭṭhatīti arahattaphalasamāpattithale tiṭṭhati .

Cetovimuttin ti phalasamādhiṃ .

Paññāvimuttin ti phalañāṇaṃ .

Ayaṃ vuccatīti ayaṃ khīṇāsavo ‘‘ tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇo ’’ ti vuccati .

Bāhitapāpatāya hi esa brāhmaṇo nāma .

189. Appassutādīsu – appakaṃ sutaṃ hotīti navaṅge satthusāsane kiñcideva thokaṃ sutaṃ hoti .

Na atthamaññāya , na dhammamaññāya dhammānudhammapaṭipanno hotīti aṭṭhakathañca pāḷiñca jānitvā lokuttaradhammassa anurūpadhammaṃ pubbabhāgapaṭipadaṃ paṭipanno na hoti .

Iminā nayena sabbattha attho veditabbo .

190. Samaṇamacalādīsu – samaṇamacaloti samaṇaacalo , makāro padasandhikaro .

Niccalasamaṇo , thirasamaṇoti atthoP0.246 .

Ayaṃ vuccatīti ayaṃ sotāpanno sāsane mūlajātāya saddhāya patiṭṭhitattā ‘ samaṇamacalo ’ ti vuccati .

Sakadāgāmī pana rajjanakilesassa atthitāya samaṇapadumoti vutto .

Rattaṭṭho hi idha padumaṭṭho nāmāti vuttaṃ .

Anāgāmī kāmarāgasaṅkhātassa rajjanakilesassa natthitāya samaṇapuṇḍarīkoti vutto .

Paṇḍaraṭṭho hi idha puṇḍarīkaṭṭho nāmāti vuttaṃM0.96 .

Khīṇāsavo ca thaddhabhāvakarānaṃ kilesānaṃ abhāvena samaṇesu samaṇasukhumālo nāmāti vutto .

Appadukkhaṭṭhenapi cesa samaṇasukhumāloyevāti .

Catukkaniddesavaṇṇanā .

5. Pañcakaniddesavaṇṇanā

191. Pañcake – tatrāti tesu ‘‘ ārabhati ca vippaṭisārī ca hotī ’’ tiādinā nayena heṭṭhā uddiṭṭhapuggalesu .

Yvāyan ti yo ayaṃ .

Ārabhatīti ettha ārambhasaddo kammakiriyāhiṃsanavīriyavikopanāpattivītikkamesu vattati .

Tathā hesa ‘‘ yaṃkiñci dukkhaṃ sambhoti , sabbaṃ ārambhapaccayā ’’ ti ( su . ni .748) kamme āgato .

‘‘ Mahāyaññā mahārambhā , na te honti mahapphalā ’’ ti ( a . ni .4.39) kiriyāyaṃ .

‘‘ Samaṇaṃ gotamaṃ uddissaV0.92 pāṇaṃ ārabhantī ’’ ti ( ma . ni .2.51-52) hiṃsane .

‘‘ Ārabhatha , nikkhamatha , yuñjatha buddhasāsane ’’ ti ( saṃ . ni .1.185) vīriye .

‘‘ Bījagāmabhūtagāmasamārambhā paṭivirato hotī ’’ ti ( dī . ni .1.10,194; ma . ni .1.293) vikopane .

‘‘ Ārabhati ca vippaṭisārī ca hotī ’’ ti ( a . ni .5.142) ayaṃ pana āpattivītikkame āgato .

Tasmā āpattivītikkamavasena ārabhati ceva tappaccayā vippaṭisārī ca hotīti ayamettha attho .

Yathābhūtaṃ nappajānātīti anadhigatattā yathāsabhāvato na jānāti .

Yatthassāti yasmiṃ assa , yaṃ ṭhānaṃ patvā etassa puggalassa uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhantīti attho .

Kiṃ pana patvā te nirujjhantīti ?

Arahattamaggaṃ .

Phalappattassa pana niruddhā nāma honti .

EvaṃP0.247 santepi idha maggakiccavasena phalameva vuttanti veditabbaṃ .

Ārambhajāti āpattivītikkamasambhavā .

Vippaṭisārajāti vippaṭisārato jātā .

Pavaḍḍhantīti punappunaṃ uppajjanena vaḍḍhanti .

Sādhūti āyācanasādhu .

Idaṃ vuttaṃ hoti – yāva aparaddhañca vata āyasmatā , evaṃ santepi mayaṃ āyasmantaṃ yācāma –

‘‘ desetabbayuttakassa desanāya , vuṭṭhātabbayuttakassa vuṭṭhānena , āvikātabbayuttakassa āvikiriyāya , ārambhaje āsaveM0.97 pahāya , suddhante ṭhitabhāvapaccavekkhaṇena vippaṭisāraje āsave paṭivinodetvā nīharitvā vipassanācittañceva vipassanāpaññañca bhāvetū ’’ ti .

Amunā pañcamena puggalenāti etena pañcamena khīṇāsavapuggalena .

Samasamo bhavissatīti lokuttaraguṇehi samabhāveneva samo bhavissatīti evaṃ khīṇāsavena ovaditabboti attho .

Ārabhati na vippaṭisārī hotīti āpattiṃ āpajjati .

Taṃ pana desetuṃ sabhāgapuggalaṃ pariyesati .

Tasmā na vippaṭisārī hoti .

Aṅguttaraṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ vuṭṭhitattā na vippaṭisārī hotī ’’ ti vuttaṃ .

Na ārabhati vippaṭisārī hotīti āpattiṃ nāpajjati , vinayapaññattiyaṃ pana akovidattā anāpattiyaṃ āpattisaññī hutvā vippaṭisārī hoti .

Aṅguttaraṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ sakiṃ āpattiṃ āpajjitvā tato vuṭṭhāya pacchā kiñcāpi nāpajjati , vippaṭisāraṃ pana vinodetuṃ na sakkotī ’’ ti vuttaṃ .

Na ārabhati na vippaṭisārī hotīti neva āpattiṃ āpajjati , na vippaṭisārī hoti .

Katamo panesa puggaloti ?

Ossaṭṭhavīriyapuggalo .

So hi ‘‘ kiṃ me imasmiṃ buddhakāle parinibbānena , anāgate metteyyasammāsambuddhakāle parinibbāyissāmī ’’ tiV0.93 visuddhasīlopi paṭipattiṃ na pūreti .

Sopi ‘‘ kimatthaṃ āyasmā pamatto viharati puthujjanassa nāma gati anibaddhā .

Āyasmā hi metteyyasammāsambuddhassa sammukhabhāvaṃ labheyyapi na labheyyāpīti arahattatthāya vipassanaṃ bhāvehī ’’ ti ovaditabbova .

Sesaṃ sabbattha vuttanayeneva veditabbaṃ .

192. DatvāP0.248 avajānātītiādīsu – eko bhikkhu mahāpuñño catupaccayalābhī hoti .

So cīvarādīni labhitvā aññaṃ appapuññaṃ āpucchati .

Sopi tasmiṃ punappunaṃ āpucchantepi gaṇhātiyeva .

Athassa itaro thokaṃ kupito hutvā maṅkubhāvaṃ uppādetukāmo vadati –

‘‘ ayaṃ attano dhammatāya cīvarādīni na labhati , amhe nissāya labhatī ’’ ti .

Evaṃ puggalo datvā avajānāti nāma .

Eko pana ekena saddhiṃ dve tīṇi vassāni vasanto pubbe taṃ puggalaṃ garuṃ katvā pacchā gacchante gacchante kāle cittīkāraṃ na karoti , āsanāpi na vuṭṭhāti , upaṭṭhānampi na gacchati .

Evaṃ puggalo saṃvāsena avajānāti nāma .

ĀdheyyamukhotiM0.98 ādito dheyyamukho .

Paṭhamavacanasmiṃyeva ṭhapitamukhoti attho .

Adhimuccitā hotīti saddhātā hoti .

Tatrāyaṃ nayo – eko puggalo sāruppaṃyeva bhikkhuṃ ‘ asāruppo eso ’ ti katheti , taṃ sutvā esa niṭṭhaṃ gacchati .

Puna aññena sabhāgena bhikkhunā ‘ sāruppo ayan ’ ti vuttepi tassa vacanaṃ na gaṇhāti ‘‘ asukena nāma ‘ asāruppo ayan ’ ti amhākaṃ kathitan ’’ ti purimabhikkhunova kathaṃ gaṇhāti .

Aparopissa dussīlaṃ ‘ sīlavā ’ ti katheti .

Tassa vacanaṃ saddahitvā puna aññena ‘‘ asāruppo esa bhikkhu , nāyaṃ tumhākaṃ santikaṃ upasaṅkamituṃ yutto ’’ ti vuttopi tassa vacanaṃ aggahetvā purimasseva kathaṃ gaṇhāti .

Aparo vaṇṇampi kathitaṃ gaṇhāti , avaṇṇampi kathitaṃ gaṇhātiyeva .

Ayampi ādheyyamukhoyeva nāma .

Ādhātabbamukho yaṃ yaṃ suṇāti , tattha tattha ṭhapitamukhoti attho .

Loloti saddhādīnaṃ ittarakālaṭṭhitikattā assaddhiyādīhi lulitabhāvena lolo .

Ittarasaddhoti parittasaddho , aparipuṇṇasaddho .

Sesesupi eseva nayo .

Ettha pana punappunaṃ bhajanavasena saddhāva bhatti .

Pemaṃ saddhāpemaṃ gehasitapemampi vaṭṭati .

Pasādo saddhāpasādova .

Evaṃ puggalo lolo hotīti evaṃ ittarasaddhāditāya puggalo lolo nāma hoti .

Haliddirāgo viyaV0.94 , thusarāsimhi koṭṭitakhāṇuko viya , assapiṭṭhiyaṃ ṭhapitakumbhaṇḍaṃP0.249 viya ca anibaddhaṭṭhāno muhuttena pasīdati , muhuttena kuppati .

Mando momūhoti aññāṇabhāvena mando avisadatāya momūho .

Mahāmūḷhoti attho .

193. Yodhājīvūpamesu – yodhājīvāti yuddhūpajīvino .

Rajaggan ti hatthiassādīnaṃ pādappahārabhinnāya bhūmiyā uggataṃ rajakkhandhaṃ .

Na santhambhatīti santhambhitvā ṭhātuṃ na sakkoti .

Sahati rajaggan ti rajakkhandhaṃ disvāpi adhivāseti .

Dhajaggan ti hatthiassādipiṭṭhesu vā rathesu vā ussāpitānaṃ dhajānaṃ aggaṃ .

Ussāraṇan ti hatthiassarathādīnañceva balakāyassa ca uccāsaddamahāsaddaṃ .

Sampahāreti samāgate appamattakepi pahāre .

Haññatīti vihaññati , vighātaṃ āpajjati .

Byāpajjatīti vipattiṃ āpajjati , pakatibhāvaṃ jahati .

Sahati sampahāran ti dve tayo pahāre patvāpi sahati , adhivāsetiM0.99 .

Tameva saṅgāmasīsan ti tameva jayakhandhāvāraṭṭhānaṃ .

Ajjhāvasatīti sattāhamattaṃ abhibhavitvā āvasati .

Kiṃ kāraṇā ?

Laddhappahārānaṃ pahārajagganatthañceva katakammānaṃ visesaṃ ñatvā ṭhānantaradānatthañca issariyasukhānubhavanatthañca .

194. Idāni yasmā satthu yodhājīvehi kiccaṃ natthi , imasmiṃ pana sāsane tathārūpe pañca puggale dassetuṃ idaṃ opammaṃ ābhataṃ , tasmā te puggale dassento evamevan tiādimāha .

Tattha saṃsīdatīti micchāvitakkasmiṃ visīdati , anupavisati .

Na sakkoti brahmacariyaṃ sandhāretun ti brahmacariyavāsaṃ anupacchijjamānaṃ gopetuṃ na sakkoti .

Sikkhādubbalyaṃ āvikatvāti sikkhāya dubbalabhāvaṃ pakāsetvā .

Kimassa rajaggasmin ti kiṃ tassa puggalassa rajaggaṃ nāmāti vadati .

Abhirūpāti abhirūpavatī .

Dassanīyāti dassanayoggā .

Pāsādikāti dassaneneva cittappasādāvahā .

Paramāyāti uttamāya .

Vaṇṇapokkharatāyāti sarīravaṇṇena ceva aṅgasaṇṭhānena ca .

196. Ūhasatīti avahasati .

Ullapatīti katheti .

Ujjagghatīti pāṇiṃ paharitvā mahāhasitaṃP0.250 hasati .

Uppaṇḍetīti uppaṇḍanakathaṃ katheti .

197. AbhinisīdatītiV0.95 abhibhavitvā santike vā ekāsane vā nisīdati .

Dutiyapadepi eseva nayo .

Ajjhottharatīti avattharati .

198. Viniveṭhetvā vinimocetvāti gahitaṭṭhānato tassa hatthaṃ viniveṭhetvā ceva , mocetvā ca .

Sesamettha uttānatthameva .

199. Piṇḍapātikesu – mandattā momūhattāti neva samādānaṃ jānāti , na ānisaṃsaṃ ;

attano pana mandattā momūhattā aññāṇeneva piṇḍapātiko hoti .

Pāpiccho icchāpakatoti piṇḍapātikassa me sato ‘‘ ayaṃ piṇḍapātiko ’’ ti catupaccayasakkāraṃ karissanti .

Lajjī , appicchotiādīhi ca guṇehi sambhāvessantīti .

Evaṃ pāpikāya icchāya ṭhatvā tāya pāpicchāya abhibhūto hutvā piṇḍapātiko hoti .

Ummādavasena piṇḍāya caranto pana ummādā cittavikkhepā piṇḍapātikoM0.100 nāma hoti .

Vaṇṇitan ti idaṃ piṇḍapātikaṅgaṃ nāma buddhehi ca buddhasāvakehi ca vaṇṇitaṃ pasatthanti piṇḍapātiko hoti .

Appicchataṃyeva nissāyātiādīsu –

‘‘ iti appiccho bhavissāmi , idaṃ me piṇḍapātikaṅgaṃ appicchatāya saṃvattissati ;

‘ iti santuṭṭho bhavissāmi idaṃ me piṇḍapātikaṅgaṃ santuṭṭhiyā saṃvattissati ’;

‘ iti kilese saṃlikhissāmi ’, idaṃ me piṇḍapātikaṅgaṃ kilesasallekhanatthāya saṃvattissatī ’’ ti piṇḍapātiko hoti .

Idamatthitan ti imāya kalyāṇāya paṭipattiyā atthikabhāvaṃ , iminā vā piṇḍapātamattena atthikabhāvaṃ .

Yaṃ yaṃ laddhaṃ tena teneva yāpanabhāvaṃ nissāyāti attho .

Aggoti jeṭṭhako .

Sesāni tasseva vevacanāni .

Gavā khīran ti gāvito khīraṃ nāma hoti , na vinā gāviyā .

Khīramhā dadhītiādīsupi eseva nayo .

Evamevan ti yathā etesu pañcasu gorasesu sappimaṇḍo aggo ;

evamevaṃ imesu pañcasu piṇḍapātikesu yvāyaṃ appicchatādīni nissāya piṇḍapātiko hoti .

Ayaṃ aggo ca seṭṭho ca pāmokkho ca uttamo ca pavaro ca .

Imesu pana pañcasu piṇḍapātikesu dveva janā piṇḍapātikāP0.251 , tayo na piṇḍapātikā .

Nāmamattena pana piṇḍapātikāti veditabbā .

Khalupacchābhattikā dīsupi eseva nayoti .

Pañcakaniddesavaṇṇanā .