1. Mātikāvaṇṇanā
1. Cha
V0.26 paññattiyo – khandhapaññatti … pe … puggalapaññattīti ayaṃ tāva puggalapaññattiyā uddeso .Tattha chāti gaṇanaparicchedo .
Tena ye dhamme idha paññapetukāmo tesaṃ gaṇanavasena saṃkhepato paññattiparicchedaṃ dasseti .
Paññattiyoti paricchinnadhammanidassanaṃ .
Tattha ‘‘ ācikkhati deseti paññapeti paṭṭhapetī ’’ ti ( saṃ . ni .2.20) āgataṭṭhāne paññāpanā dassanā pakāsanā paññatti nāma .
‘‘ Supaññattaṃ mañcapīṭhan ’’ ti ( pārā .269) āgataṭṭhāne ṭhapanā nikkhipanā paññatti nāma .
Idha ubhayampi vaṭṭati .
Cha paññattiyoti hi cha paññāpanā , cha dassanā pakāsanātipi ;
cha ṭhapanā nikkhipanātipi idha adhippetameva .
Nāmapaññatti hi te te dhamme dassetipi , tena tena koṭṭhāsena ṭhapetipi .
Khandhapaññattītiādi pana saṃkhepato tāsaṃ paññattīnaṃ sarūpadassanaṃ .
Tattha khandhānaṃ ‘ khandhā ’ ti paññāpanā dassanā pakāsanā ṭhapanā nikkhipanā khandhapaññatti nāma .
Āyatanānaṃ āyatanānīti , dhātūnaṃ dhātuyoti , saccānaṃ saccānīti , indriyānaṃ indriyānīti , puggalānaṃ puggalāti paññāpanā dassanā pakāsanā ṭhapanā nikkhipanā puggalapaññatti nāma .
Pāḷimuttakena
M0.26 pana aṭṭhakathānayena aparāpi cha paññattiyo – vijjamānapaññatti , avijjamānapaññatti , vijjamānenaP0.172 avijjamānapaññatti , avijjamānena vijjamānapaññatti , vijjamānena vijjamānapaññatti , avijjamānena avijjamānapaññattīti .Tattha kusalākusalasseva saccikaṭṭhaparamatthavasena vijjamānassa sato sambhūtassa dhammassa paññāpanā vijjamānapaññatti nāma .
Tathā avijjamānassa lokaniruttimattasiddhassa itthipurisādikassa paññāpanā avijjamānapaññatti nāma .
Sabbākārenapi anupalabbhaneyyassa vācāvatthumattasseva pañcamasaccādikassa titthiyānaṃ aṇupakatipurisādikassa vā paññāpanāpi avijjamānapaññattiyeva .
Sā pana sāsanāvacarā na hotīti idha na gahitā .
Iti imesaṃ vijjamānāvijjamānānaṃ vikappanavasena sesā veditabbā .
‘ Tevijjo ’,‘ chaḷabhiñño ’ tiādīsu hi tisso vijjā cha abhiññā ca vijjamānā , puggalo avijjamāno .
Tasmā tisso vijjā assāti tevijjo , cha abhiññā assāti chaḷabhiññoti evaṃ vijjamānena avijjamānassa paññāpanato evarūpā vijjamānena avijjamānapaññatti nāma .
‘ Itthirūpaṃ ’,‘ purisarūpan ’ tiādīsu
V0.27 pana itthipurisā avijjamānā , rūpaṃ vijjamānaṃ .Tasmā itthiyā rūpaṃ itthirūpaṃ , purisassa rūpaṃ purisarūpanti evaṃ avijjamānena vijjamānassa paññāpanato evarūpā avijjamānena vijjamānapaññatti nāma .
Cakkhusamphasso , sotasamphassotiādīsu cakkhusotādayopi phassopi vijjamānoyeva .
Tasmā cakkhumhi samphasso , cakkhuto jāto samphasso , cakkhussa vā phalabhūto samphasso cakkhusamphassoti evaṃ vijjamānena vijjamānassa paññāpanato evarūpā vijjamānena vijjamānapaññatti nāma .
Khattiyaputto , brāhmaṇaputto , seṭṭhiputtotiādīsu khattiyādayopi avijjamānā , puttopi .
Tasmā khattiyassa putto khattiyaputtoti evaṃ avijjamānena avijjamānassa paññāpanato evarūpā avijjamānena avijjamānapaññatti nāma .
Tāsu imasmiṃ pakaraṇe purimā tissova paññattiyo labbhanti .
‘‘ Khandhapaññatti … pe … indriyapaññattī ’’ ti imasmiñhi
P0.173 ṭhāne vijjamānasseva paññāpitattā vijjamānapaññatti labbhati .‘‘ Puggalapaññattī ’’ ti pade avijjamānapaññatti .
Parato pana ‘ tevijjo ’,‘ chaḷabhiñño ’ tiādīsu vijjamānena avijjamānapaññatti labbhatīti .
Aṭṭhakathāmuttakena pana ācariyanayena aparāpi cha paññattiyo – upādāpaññatti , upanidhāpaññatti , samodhānapaññatti , upanikkhittapaññatti , tajjāpaññatti , santatipaññattīti
M0.27 .Tattha yo rūpavedanādīhi ekattena vā aññattena vā rūpavedanādayo viya saccikaṭṭhaparamatthena anupalabbhasabhāvopi rūpavedanādibhede khandhe upādāya nissāya kāraṇaṃ katvā sammato satto .
Tāni tāni aṅgāni upādāya ratho gehaṃ muṭṭhi uddhananti ca ;
te teyeva rūpādayo upādāya ghaṭo paṭo ;
candasūriyaparivattādayo upādāya kālo , disā ;
taṃ taṃ bhūtanimittañceva bhāvanānisaṃsañca upādāya nissāya kāraṇaṃ katvā sammataṃ tena tenākārena upaṭṭhitaṃ uggahanimittaṃ paṭibhāganimittanti ayaṃ evarūpā upādāpaññatti nāma .
Paññapetabbaṭṭhena cesā paññatti nāma , na paññāpanaṭṭhena .
Yā pana tassatthassa paññāpanā , ayaṃ avijjamānapaññattiyeva .
Yā paṭhamadutiyādīni upanidhāya dutiyaṃ tatiyantiādikā , aññamaññañca upanidhāya dīghaṃ rassaṃ , dūraṃ , santikantiādikā paññāpanā ;
ayaṃ upanidhāpaññatti nāma .
Apicesā upanidhāpaññatti – tadaññāpekkhūpanidhā , hatthagatūpanidhā , sampayuttūpanidhā , samāropitūpanidhā , avidūragatūpanidhā
V0.28 , paṭibhāgūpanidhā , tabbahulūpanidhā , tabbisiṭṭhūpanidhātiādinā bhedena anekappakārā .Tattha dutiyaṃ tatiyantiādikāva tadaññaṃ apekkhitvā vuttatāya tadaññāpekkhūpanidhā nāma .
Chattapāṇi , satthapāṇītiādikā hatthagataṃ upanidhāya vuttatāya
P0.174 hatthagatūpanidhā nāma .Kuṇḍalī , sikharī , kiriṭītiādikā sampayuttaṃ upanidhāya vuttatāya sampayuttūpanidhā nāma .
Dhaññasakaṭaṃ , sappikumbhotiādikā samāropitaṃ upanidhāya vuttatāya samāropitūpanidhā nāma .
Indasālaguhā , piyaṅguguhā , serīsakantiādikā avidūragataṃ upanidhāya vuttatāya avidūragatūpanidhā nāma .
Suvaṇṇavaṇṇo , usabhagāmītiādikā paṭibhāgaṃ upanidhāya vuttatāya paṭibhāgūpanidhā nāma .
Padumassaro , brāhmaṇagāmotiādikā tabbahulaṃ upanidhāya vuttatāya tabbahulūpanidhā nāma .
Maṇikaṭakaṃ , vajirakaṭakantiādikā tabbisiṭṭhaṃ upanidhāya vuttatāya tabbisiṭṭhūpanidhā nāma .
Yā pana tesaṃ tesaṃ samodhānamapekkhitvā tidaṇḍaṃ , aṭṭhapadaṃ , dhaññarāsi , puppharāsītiādikā paññāpanā , ayaṃ samodhānapaññatti nāma .
Yā purimassa purimassa upanikkhipitvā dve , tīṇi , cattārītiādikā paññāpanā , ayaṃ
M0.28 upanikkhittapaññatti nāma .Yā taṃ taṃ dhammasabhāvaṃ apekkhitvā pathavī , tejo , kakkhaḷatā , uṇhatātiādikā paññāpanā , ayaṃ tajjāpaññatti nāma .
Yā pana santativicchedābhāvaṃ apekkhitvā āsītiko , nāvutikotiādikā paññāpanā , ayaṃ santatipaññatti nāma .
Etāsu pana tajjāpaññatti vijjamānapaññattiyeva .
Sesā avijjamānapakkhañceva , avijjamānena avijjamānapakkhañca bhajanti .
Aṭṭhakathāmuttakena ācariyanayeneva aparāpi cha paññattiyo – kiccapaññatti , saṇṭhānapaññatti , liṅgapaññatti , bhūmipaññatti , paccattapaññatti , asaṅkhatapaññattīti .
Tattha bhāṇako , dhammakathikotiādikā kiccavasena paññāpanā kiccapaññatti nāma .
Kiso , thūlo , parimaṇḍalo , caturassotiādikā saṇṭhānavasena paññāpanā saṇṭhānapaññatti
P0.175 nāma .Itthī , purisotiādikā liṅgavasena paññāpanā liṅgapaññati nāma .
Kāmāvacarā , rūpāvacarā , arūpāvacarā , kosalakā , mādhurātiādikā bhūmivasena paññāpanā bhūmipaññatti nāma .
Tisso
V0.29 , nāgo , sumanotiādikā paccattanāmakaraṇamattavasena paññāpanā paccattapaññatti nāma .Nirodho , nibbānantiādikā asaṅkhatadhammassa paññāpanā asaṅkhatapaññatti nāma .
Tattha ekaccā bhūmipaññatti asaṅkhatapaññatti ca vijjamānapaññattiyeva , kiccapaññatti vijjamānena avijjamānapakkhaṃ bhajati .
Sesā avijjamānapaññattiyo nāma .
2. Idāni yāsaṃ paññattīnaṃ uddesavāre saṅkhepato sarūpadassanaṃ kataṃ , saṅkhepatoyeva tāva tāsaṃ vatthuṃ vibhajitvā dassanavasena tā dassetuṃ kittāvatātiādimāha .
Tattha pucchāya tāva evamattho veditabbo – yā ayaṃ khandhānaṃ ‘ khandhā ’ ti paññāpanā , dassanā , ṭhapanā , sā kittakena hotīti kathetukamyatāpucchā .
Parato kittāvatā āyatanānan tiādīsupi eseva nayo .
Vissajjanepi evamattho veditabbo – yattakena paññāpanena saṅkhepato pañcakkhandhāti vā pabhedato ‘‘ rūpakkhandho … pe … viññāṇakkhandho ’’ ti vā ;
tatrāpi rūpakkhandho kāmāvacaro , sesā catubhūmikāti vā evarūpaṃ paññāpanaṃ hoti ;
ettakena khandhānaṃ ‘ khandhā ’ ti paññatti hoti .
3. Tathā yattakena paññāpanena saṅkhepato dvādasāyatanānīti vā , pabhedato ‘‘ cakkhāyatanaṃ … pe … dhammāyatanan ’’ ti vā ;
tatrāpi dasāyatanā kāmāvacarā
M0.29 , dvāyatanā catubhūmikāti vā , evarūpaṃ paññāpanaṃ hoti ;ettakena āyatanānaṃ āyatanānīti paññatti hoti .
4. Yattakena paññāpanena saṅkhepato aṭṭhārasa dhātuyoti vā
P0.176 , pabhedato ‘‘ cakkhudhātu … pe … manoviññāṇadhātū ’’ ti vā ;tatrāpi soḷasa dhātuyo kāmāvacarā , dve dhātuyo catubhūmikāti vā evarūpaṃ paññāpanaṃ hoti ;
ettakena dhātūnaṃ dhātūti paññatti hoti .
5. Yattakena paññāpanena saṅkhepato cattāri saccānīti vā , pabhedato ‘‘ dukkhasaccaṃ … pe … nirodhasaccan ’’ ti vā ;
tatrāpi dve saccā lokiyā , dve saccā lokuttarāti vā evarūpaṃ paññāpanaṃ hoti ;
ettakena saccānaṃ ‘ saccānī ’ ti paññatti hoti .
6. Yattakena paññāpanena saṅkhepato bāvīsatindriyānīti vā , pabhedato ‘‘ cakkhundriyaṃ … pe … aññātāvindriyan ’’ ti vā ;
tatrāpi dasindriyāni kāmāvacarāni , navindriyāni
V0.30 missakāni , tīṇi indriyāni lokuttarānīti vā evarūpaṃ paññāpanaṃ hoti ;ettakena indriyānaṃ indriyānīti paññatti hoti .
Ettāvatā saṅkhepato vatthuṃ vibhajitvā dassanavasena pañca paññattiyo dassitā honti .
7. Idāni vitthārato vatthuṃ vibhajitvā dassanavasena puggalapaññattiṃ dassetuṃ samayavimutto asamayavimuttotiādimāha .
Sammāsambuddhena hi tile visārayamānena viya , vāke hīrayamānena viya ca , heṭṭhā vibhaṅgappakaraṇe imāsaṃ pañcannaṃ paññattīnaṃ vatthubhūtā khandhādayo nippadesena kathitāti tena te idha ekadeseneva kathesi .
Chaṭṭhā puggalapaññatti heṭṭhā akathitāva .
Idhāpi uddesavāre ekadeseneva kathitā ;
tasmā taṃ vitthārato kathetukāmo samayavimutto asamayavimuttoti ekakato paṭṭhāya yāva dasakā mātikaṃ ṭhapesīti .
Mātikāvaṇṇanā .