2. Dukaniddesavaṇṇanā
45. Dukaniddese kodhanoti kujjhanasīlo mahākodho .
Evaṃ puggalaṃ pucchitvāpi dhammena puggalaṃ dassetuṃ tattha katamo kodhotiādimāha .
Upanāhī niddesādīsupi eseva nayo .
Kodho kujjhanātiādīni heṭṭhā vuttatthāneva .
Tathā upanāhīniddesādīsu pubbakālaṃ kodhotiādīni .
Ayaṃ kodho appahīnoti ayaṃ ettako kodho vikkhambhanappahānena vā tadaṅgappahānena vā samucchedappahānena vā appahīno .
Parato upanāhā dīsupi eseva nayo .
53. Ahirikaniddesādīsu – iminā ahirikenāti iminā evaṃpakārena ahirikadhammena samannāgato .
Iminā anottappenātiādīsupi eseva nayo .
63. Ajjhattasaṃyojanoti
M0.54V0.53 ajjhattabandhano .Bahiddhāsaṃyojanoti bahiddhābandhano .
Te ubhopi vacchakasālūpamāya dīpetabbā .
Vacchakasālāya hi anto baddho antoyeva
P0.204 sayitavacchako viya idhaṭṭhakasotāpannasakadāgāmino .Tesañhi bandhanampi idheva , sayampi idheva .
Anto baddho pana bahi sayitavacchako viya rūpārūpabhave sotāpannasakadāgāmino .
Tesañhi bandhanameva idha , sayaṃ pana brahmaloke ṭhitā .
Bahi baddho bahi sayitavacchako viya rūpārūpabhave anāgāmī .
Tassa hi bandhanampi bahiddhā , sayampi bahiddhāva .
Bahi baddho pana antosayitavacchako viya idhaṭṭhakaanāgāmī .
Tassa hi bandhanaṃ rūpārūpabhavesu , sayaṃ pana idha ṭhito .
65. Akkodhananiddesādīsu – pahīnoti vikkhambhanappahānena vā , tadaṅgappahānena vā , samucchedappahānena vā pahīno .
83. Dullabhaniddese – dullabhāti na sulabhā .
Pubbakārīti paṭhamameva kārako .
Katavedīti kataṃ vedeti , viditaṃ pākaṭaṃ karoti .
Te agāriyānagāriyehi dīpetabbā .
Agāriyesu hi mātāpitaro pubbakārino nāma .
Puttadhītaro pana mātāpitaro paṭijaggantā abhivādanādīni tesaṃ kurumānā katavedino nāma .
Anagāriyesu ācariyupajjhāyā pubbakārino nāma .
Antevāsikasaddhivihārikā ācariyupajjhāye paṭijaggantā abhivādanādīni tesaṃ kurumānā katavedino nāma .
Tesaṃ āvibhāvatthāya upajjhāyaposakasoṇattherādīnaṃ vatthūni kathetabbāni .
Aparo nayo – parena akateyeva upakāre attani kataṃ upakāraṃ anapekkhitvā kārako pubbakārī , seyyathāpi mātāpitaro ceva ācariyupajjhāyā ca .
So dullabho ;
sattānaṃ taṇhābhibhūtattā .
Parena katassa upakārassa anurūpappavattiṃ attani kataṃ upakāraṃ upakārato jānanto , vediyanto , kataññukatavedī .
Seyyathāpi mātāpituācariyupajjhāyesu sammā paṭipanno .
Sopi dullabho ;
sattānaṃ avijjābhibhūtattā .
Apica – akāraṇavacchalo pubbakārī , sakāraṇavacchalo kataññukatavedī .
‘ Karissati me ’ ti evamādikāraṇanirapekkhakiriyo
V0.54 pubbakārī .‘ Karissati
M0.55 me ’ ti evamādikāraṇasāpekkhakiriyo kataññukatavedī .Tamojotiparāyaṇo pubbakārī , jotijotiparāyaṇo kataññukatavedī .
Desetā pubbakārī , paṭipajjitā kataññukatavedī .
Sadevake loke arahaṃ sammāsambuddho
P0.205 pubbakārī , ariyasāvako kataññukatavedīti .Dukanipātaṭṭhakathāyaṃ ( a . ni . aṭṭha .2.2.120) pana –
‘‘‘ pubbakārī ’ ti paṭhamaṃ upakārassa kārako ,‘ kataññukatavedī ’ ti tena kataṃ ñatvā pacchā kārako .
Tesu pubbakārī iṇaṃ demīti saññaṃ karoti , pacchākārako ‘ iṇaṃ jīrāpemī ’ ti saññaṃ karotī ’’ ti ettakameva vuttaṃ .
84. Duttappayaniddese – duttappayāti atappayā , na sakkā kenaci tappetuṃ .
Yo hi upaṭṭhākakulaṃ vā ñātikulaṃ vā nissāya vasamāno cīvare jiṇṇe tehi dinnaṃ cīvaraṃ nikkhipati , na paribhuñjati .
Punappunaṃ dinnampi gahetvā nikkhipateva .
Yo ca teneva nayena laddhaṃ laddhaṃ vissajjeti parassa deti .
Punappunaṃ laddhampi tatheva karoti .
Ime dve puggalā sakaṭehipi paccaye upanentena tappetuṃ na sakkāti duttappayā nāma .
85. Sutappayaniddese – na vissajjetīti attano akatvā parassa na deti .
Atireke pana sati na nikkhipati parassa deti .
Idaṃ vuttaṃ hoti – yo pana bhikkhu upaṭṭhākakulā vā ñātikulā vā jiṇṇacīvaro sāṭakaṃ labhitvā cīvaraṃ katvā paribhuñjati , na nikkhipati ;
aggaḷaṃ datvā pārupantopi puna diyyamāne sahasā na paṭiggaṇhāti .
Yo ca laddhaṃ laddhaṃ attanā paribhuñjati , paresaṃ na deti .
Ime dvepi sukhena sakkā tappetunti sutappayā nāmāti .
86. Āsavāti kilesā .
Na kukkuccāyitabbaṃ kukkuccāyatīti na kukkuccāyitabbayuttakaṃ kukkuccāyati .
Sūkaramaṃsaṃ labhitvā acchamaṃsanti kukkuccāyati , migamaṃsaṃ , labhitvā dīpimaṃsanti kukkuccāyati .
Kāle santeyeva ‘ kālo natthī ’ ti , appavāretvāva ‘ pavāritosmī ’ ti , patte rajasmiṃ apatiteyeva ‘ patitan ’ ti , attānaṃ uddissa macchamaṃse akateyeva ‘ maṃ uddissa katan ’ ti kukkuccāyati .
Kukkuccāyitabbaṃ na kukkuccāyatīti kukkuccāyitabbayuttakaṃ na kukkuccāyati .
Acchamaṃsaṃ labhitvā sūkaramaṃsanti na
M0.56 kukkuccāyati … pe … attānaṃ uddissa macchamaṃse kate ‘ maṃ uddissa katan ’ ti na kukkuccāyatiV0.55 .Aṅguttaraṭṭhakathāyaṃ pana –
‘‘‘ na kukkuccāyitabban ’ ti saṅghabhogassa apaṭṭhapanaṃ avicāraṇaṃ na kukkuccāyitabbaṃ
P0.206 nāma , taṃ kukkuccāyati .‘ Kukkuccāyitabban ’ ti tasseva paṭṭhapanaṃ vicāraṇaṃ , taṃ na kukkuccāyatī ’’ ti ettakameva vuttaṃ .
Imesan ti imesaṃ dvinnaṃ puggalānaṃ subhūmiyaṃ tiṇalatādīni viya rattimpi divāpi āsavā vaḍḍhantiyeva .
Sukkapakkhe kappiyamaṃsaṃ labhitvā kappiyamaṃsantveva gaṇhanto na kukkuccāyitabbaṃ na kukkuccāyati nāmāti iminā nayena attho veditabbo .
88. Hīnādhimuttoti hīnajjhāsayo .
Dussīloti nissīlo .
Pāpadhammoti lāmakadhammo .
89. Paṇītādhimuttoti paṇītajjhāsayo .
Kalyāṇadhammoti bhaddakadhammo , sucidhammo , sundaradhammo .
90. Tittoti suhito pariyosito .
Tappetāti aññesampi tittikaro .
Paccekasambuddhā ye ca tathāgatasāvakāti ettha paccekabuddhā navahi lokuttaradhammehi sayaṃ tittā paripuṇṇā .
Aññe pana tappetuṃ na sakkonti .
Tesañhi dhammakathāya abhisamayo na hoti .
Sāvakānaṃ pana dhammakathāya aparimāṇānampi devamanussānaṃ abhisamayo hoti .
Evaṃ santepi yasmā pana te dhammaṃ desentā na attano vacanaṃ katvā kathenti , buddhānaṃ vacanaṃ katvā kathenti .
Sotuṃ nisinnaparisāpi ‘ ayaṃ bhikkhu na attanā paṭividdhadhammaṃ katheti , buddhehi paṭividdhadhammaṃ kathetī ’ ti cittīkāraṃ karoti .
Iti so cittīkāro buddhānaṃyeva hoti .
Evaṃ tattha sammāsambuddhova tappetā nāma .
Yathā hi ‘ asukassa nāma idañcidañca dethā ’ ti raññā āṇattā kiñcāpi ānetvā denti , atha kho rājāva tattha dāyako .
Yehipi laddhaṃ hoti , te ‘ raññā amhākaṃ ṭhānantaraṃ dinnaṃ , issariyavibhavo dinno ’ tveva gaṇhanti , na rājapurisehīti .
Evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ .
Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti .
Dukaniddesavaṇṇanā .