Anattalakkhaṇasuttavaṇṇanā
20. Āmantesīti āsāḷhīpuṇṇamadivase dhammacakkappavattanato paṭṭhāya anukkamena sotāpattiphale patiṭṭhite aññāsikoṇḍaññappamukhe pañcavaggiye ‘‘ idāni tesaṃ āsavakkhayāya dhammaṃ desessāmī ’’ ti pañcamiyā pakkhassa āmantesi .
Anattāti avasavattanaṭṭhena asāmikaṭṭhena suññataṭṭhena attapaṭikkhepaṭṭhenāti evaṃ catūhi kāraṇehi anattā .
Tattha ‘‘ uppannaṃ rūpaṃ ṭhitiṃ mā pāpuṇātu , ṭhānappattaṃ mā jīratu , jarappattaṃ mā bhijjatu , udayabbayehi mā kilamayatū ’’ ti na ettha kassaci vasībhāvo atthi , svāyamassa avasavattanaṭṭho .
Sāmibhūtassa kassaci abhāvo asāmikaṭṭho .
Nivāsīkārakavedakaadhiṭṭhāyakavirahena tato suññatā suññataṭṭho .
Paraparikappitaattasabhāvābhāvo eva attapaṭikkhepaṭṭho .
Idāni anattataṃyeva vibhāvetuṃ ‘‘ rūpañca hidaṃ bhikkhave ’’ tiādimāha .
Tattha attā abhavissāti kārako vedako sayaṃvasīti evaṃbhūto attā abhavissāti adhippāyo .
Evañhi sati rūpassa ābādhāya saṃvattanaṃ ayujjamānakaṃ siyā .
Kāmañcettha ‘‘ yasmā ca kho , bhikkhave , rūpaṃ anattā , tasmā rūpaṃ ābādhāya saṃvattatī ’’ ti rūpassa anattatāya dukkhatā vibhāvitā viya dissati , tathāpi ‘‘ yasmā rūpaṃ ābādhāya saṃvattati , tasmā anattā ’’ ti pākaṭāya sābādhatāya rūpassa attasārābhāvo vibhāvito , tato eva ca ‘‘ na ca labbhati rūpe ‘ evaṃ me rūpaṃ hotu , evaṃ me rūpaṃ mā ahosī ’ ti ’’ rūpe kassaci anissaratā tassa ca avasavattanākāro dassito .
Vedanā dīsupi eseva nayo .
21. Taṃ kiṃmaññatha bhikkhaveti idaṃ kasmā āraddhaṃ ?
Ettakena ṭhānena anattalakkhaṇameva kathitaṃ , na aniccadukkhalakkhaṇāni , idāni tāni dassetvā
M3.184 samodhānetvā tīṇipi lakkhaṇāni dassetuṃ idamāraddhanti veditabbaṃ .Aniccaṃ bhanteti bhante yasmā hutvā na hoti , tasmā aniccaṃ .
Yasmā pubbe asantaṃ paccayasamavāyena hutvā uppajjitvā puna bhaṅgupagamanena na hoti , tasmā na niccanti aniccaṃ , addhuvanti adhippāyo .
Atha vā uppādavayavantatāya tāvakālikatāya vipariṇāmakoṭiyā niccappaṭikkhepatoti imehipi kāraṇehi
V3.169 aniccaṃ .Ettha khaṇe khaṇe uppajjanavasena nirujjhanavasena ca pavattanato uppādavayavantatā .
Taṅkhaṇikatāya tāvakālikatā .
Vipariṇāmavantatāya vipariṇāmakoṭi .
Rūpañhi uppādādivikārāpajjanena vipariṇāmantaṃ vināsaṃ pāpuṇāti .
Niccasabhāvābhāvo eva niccapaṭikkhepo .
Aniccā hi dhammā , teneva attano aniccabhāvena atthato niccataṃ paṭikkhipanti nāma .
Dukkhaṃ bhanteti bhante paṭipīḷanākārena dukkhaṃ .
Uppādajarābhaṅgavasena hi rūpassa nirantaraṃ bādhati , paṭipīḷanākārenassa dukkhatā .
Atha vā santāpaṭṭhena dukkhamaṭṭhena dukkhavatthukaṭṭhena sukhapaṭikkhepaṭṭhena cāti catūhi kāraṇehi dukkhaṃ .
Ettha ca santāpo nāma dukkhadukkhatādivasena santāpanaṃ paridahanaṃ .
Tato evassa dussahatāya dukkhamatā .
Tissannaṃ dukkhatānaṃ saṃsāradukkhassa ca adhiṭṭhānatāya dukkhavatthukatā .
Sukhasabhāvābhāvo eva sukhapaṭikkhepo .
Vipariṇāmadhamman ti jarāya maraṇena ca vipariṇāmasabhāvaṃ .
Kallaṃ nūti yuttaṃ nu .
Tan ti evaṃ aniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ rūpaṃ .
Etaṃ mamāti taṇhāgāho mamaṅkārabhāvato .
Esohamasmīti mānagāho ahaṅkārabhāvato .
Eso me attāti diṭṭhigāho attabhāvavipallāsaggāhato .
Taṇhāgāho cettha aṭṭhasatataṇhāvicaritavasena , mānagāho navavidhamānavasena , diṭṭhigāho dvāsaṭṭhidiṭṭhivasena veditabbo .
Imesaṃ tiṇṇaṃ taṇhāmānadiṭṭhigāhānaṃ vasena yuttaṃ nu taṃ samanupassitunti vuttaṃ hoti .
Iti bhagavā aniccadukkhavasena anattalakkhaṇaṃyeva dassesi .
Bhagavā hi katthaci aniccavasena anattataṃ dasseti , katthaci dukkhavasena , katthaci ubhayavasena .
Tathā hi ‘‘ cakkhu attāti yo vadeyya , taṃ na upapajjati , cakkhussa uppādopi vayopi paññāyati .
Yassa kho pana uppādopi vayopi paññāyati ,‘ attā me uppajjati ceva veti cā ’ ti iccassa evamāgataṃ hoti , tasmā taṃ na upapajjati .
‘ Cakkhu attā ’ ti
M3.185 yo vadeyya , iti cakkhu anattā ’’ ti imasmiñca chachakkasutte ( ma . ni .3.422) aniccavasena anattataṃ dassesi .‘‘ Rūpañca hidaṃ , bhikkhave , attā abhavissa … pe … evaṃ me rūpaṃ mā ahosī ’’ ti imasmiṃyeva anattalakkhaṇasutte dukkhavasena anattataṃ dassesi .
‘‘ Rūpaṃ , bhikkhave , aniccaṃ , yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ , yaṃ dukkhaṃ tadanattā , yadanattā , taṃ ‘ netaṃ mama , nesohamasmi , na me so attā ’ ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabban ’’ ti imasmiṃ arahantasutte ( saṃ . ni .3.76-77) ubhayavasena anattataṃ dassesi .
Kasmā ?
Aniccaṃ dukkhañca pākaṭaṃ , anattā apākaṭaṃ .
Paribhogabhājanādīsu hi bhinnesu ‘‘ aho aniccan ’’ ti vadanti ,‘‘ aho anattā ’’ ti
V3.170 pana vattā nāma natthi .Sarīre gaṇḍapiḷakāsu vā uṭṭhitāsu kaṇṭakena vā viddhā ‘‘ aho dukkhan ’’ ti vadanti ,‘‘ aho anattā ’’ ti pana vattā nāma natthi .
Kasmā ?
Idañhi anattalakkhaṇaṃ nāma avibhūtaṃ duddasaṃ duppaññāpanaṃ .
Tathā hi sarabhaṅgādayopi satthāro nāddasaṃsu , kuto paññāpanā , tena naṃ bhagavā aniccavasena vā dukkhavasena vā ubhayavasena vā dassesi .
Tayidaṃ imasmimpi teparivaṭṭe aniccadukkhavaseneva dassitaṃ .
Vedanā dīsupi eseva nayo .
22. Tasmātihāti tasmā icceva vuttaṃ .
Ti -kāra ha -kārā nipātā , yasmā ime pañcakkhandhā aniccā dukkhā anattā , tasmāti attho .
Yaṃ kiñcīti anavasesapariyādānametaṃ .
Yan ti hi sāmaññena aniyamadassanaṃ , kiñcīti pakārato bhedaṃ āmasitvā aniyamadassanaṃ .
Ubhayenapi atītaṃ vā … pe … santike vā appaṃ vā bahuṃ vā yādisaṃ vā tādisaṃ vā napuṃsakaniddesārahaṃ sabbaṃ byāpetvā saṅgaṇhāti , tasmā anavasesapariyādānametaṃ ‘‘ yaṃ kiñcī ’’ ti .
Evañca sati aññesupi napuṃsakaniddesārahesu pasaṅgaṃ disvā tattha adhippetatthaṃ adhicca pavattanato atippasaṅgassa niyamanatthaṃ ‘‘ rūpan ’’ ti vuttaṃ .
Evaṃ padadvayenapi rūpassa asesapariggaho kato hoti .
Athassa atītādivibhāgaṃ ārabhati ‘‘ atītānāgatapaccuppannan ’’ tiādinā .
Tañhi kiñci atītaṃ kiñci anāgatādibhedanti .
Esa nayo vedanā dīsupi .
Tattha rūpaṃ tāva addhāsantatisamayakhaṇavasena catudhā atītaṃ nāma hoti , tathā anāgatapaccuppannaṃ .
Tattha addhāvasena tāva ekassa ekasmiṃ
M3.186 bhave paṭisandhito pubbe atītaṃ , cutito uddhamanāgataṃ , ubhinnamantare paccuppannaṃ .Santativasena sabhāgekautusamuṭṭhānaekāhārasamauṭṭhānañca pubbāpariyavasena vattamānampi paccuppannaṃ , tato pubbe visabhāgautuāhārasamuṭṭhānaṃ atītaṃ , pacchā anāgataṃ .
Cittajaṃ ekavīthiekajavanaekasamāpattisamuṭṭhānaṃ paccuppannaṃ , tato pubbe atītaṃ , pacchā anāgataṃ .
Kammasamuṭṭhānassa pāṭiyekkaṃ santativasena atītādibhedo natthi .
Tesaṃyeva pana utuāhāracittasamuṭṭhānānaṃ upatthambhakavasena tassa atītādibhāvo veditabbo .
Samayavasena ekamuhuttapubbaṇhasāyanharattidivādīsu samayesu santānavasena pavattamānaṃ taṃtaṃsamayavantaṃ rūpaṃ paccuppannaṃ nāma , tato pubbe atītaṃ , pacchā anāgataṃ .
Khaṇavasena uppādādikkhaṇattayapariyāpannaṃ paccuppannaṃ , tato pubbe atītaṃ , pacchā anāgataṃ , idamevettha nippariyāyaṃ , sesā pariyāyakathā .
Ajjhattaṃ
V3.171 vā bahiddhā vāti cakkhādipañcavidhaṃ rūpaṃ attabhāvaṃ adhikicca pavattattā ajjhattaṃ , sesaṃ tato bāhirattā bahiddhā .Apica niyakajjhattampi idha ajjhattaṃ , parapuggalikampi ca bahiddhāti veditabbaṃ .
Oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vāti cakkhādīni nava , āpodhātuvajjā tisso dhātuyo cāti dvādasavidhaṃ rūpaṃ ghaṭṭanavasena gahetabbato oḷārikaṃ , sesaṃ tato viparītattā sukhumaṃ .
Hīnaṃ vā paṇītaṃ vāti ettha hīnapaṇītabhāvo pariyāyato nippariyāyato ca .
Tattha akaniṭṭhānaṃ rūpato sudassīnaṃ rūpaṃ hīnaṃ , tadeva sudassānaṃ rūpato paṇītaṃ .
Evaṃ yāva narakasattānaṃ rūpaṃ , tāva pariyāyato hīnapaṇītatā veditabbā .
Nippariyāyato pana yaṃ ārammaṇaṃ katvā akusalavipākaviññāṇaṃ uppajjati , taṃ hīnaṃ aniṭṭhabhāvato .
Yaṃ pana ārammaṇaṃ katvā kusalavipākaviññāṇaṃ uppajjati , taṃ paṇītaṃ iṭṭhabhāvato .
Yathā hi akusalavipāko sayaṃ aniṭṭho aniṭṭhe eva uppajjati , na iṭṭhe , evaṃ kusalavipākopi sayaṃ iṭṭho iṭṭheyeva uppajjati , na aniṭṭhe .
Yaṃ dūre santike vāti yaṃ sukhumaṃ , tadeva duppaṭivijjhasabhāvattā dūre , itaraṃ suppaṭivijjhasabhāvattā santike .
Apicettha okāsatopi upādāyupādāya dūrasantikatā veditabbā .
Taṃ sabban ti taṃ atītādīhi padehi visuṃ niddiṭṭhaṃ sabbaṃ rūpaṃ .
Sammappaññāya daṭṭhabban ti sahavipassanāya maggapaññāya daṭṭhabbaṃ .
Yā
M3.187 kāci vedanātiādīsu pana santativasena ca khaṇavasena ca vedanāya atītānāgatapaccuppannabhāvo veditabbo .Tattha ( visuddhi .2.497 ādayo ) santativasena ekavīthiekajavanaekasamāpattipariyāpannā ekavidhavisayasamāyogappavattā ca divasampi buddharūpaṃ passantassa dhammaṃ suṇantassa pavattasaddhādisahitavedanā paccuppannā , tato pubbe atītā , pacchā anāgatā .
Khaṇavasena khaṇattayapariyāpannā paccuppannā , tato pubbe atītā , pacchā anāgatā .
Ajjhattabahiddhābhedo niyakajjhattavasena veditabbo .
Oḷārikasukhumabhedo ‘‘ akusalā vedanā oḷārikā , kusalābyākatā vedanā sukhumā ’’ tiādinā nayena vibhaṅge ( vibha .11) vuttena jātisabhāvapuggalalokiyalokuttaravasena veditabbo .
Jātivasena tāva akusalavedanā sāvajjakiriyahetuto kilesasantāpasabhāvato ca avūpasantavuttīti kusalavedanāya oḷārikā , sabyāpārato saussāhato savipākato kilesasantāpasabhāvato sāvajjato ca vipākābyākatāya oḷārikā , savipākato kilesasantāpasabhāvato sabyāpajjato sāvajjato ca kiriyābyākatāya oḷārikā , kusalābyākatā pana vuttavipariyāyato akusalāya sukhumā .
Dvepi kusalākusalavedanā sabyāpārato saussāhato savipākato ca yathāyogaṃ duvidhāyapi abyākatāya oḷārikā , vuttavipariyāyena duvidhāpi abyākatā tāhi sukhumā .
Evaṃ tāva jātivasena oḷārikasukhumatā veditabbā .
Sabhāvavasena
V3.172 pana dukkhavedanā nirassādato savipphārato ubbejanīyato abhibhavanato ca itarāhi dvīhi oḷārikā , itarā pana dve sātato santato paṇītato manāpato majjhattato ca yathāyogaṃ dukkhāya sukhumā .Ubho pana sukhadukkhā savipphārato khobhakaraṇato pākaṭato ca adukkhamasukhāya oḷārikā , sā vuttavipariyāyena tadubhayato sukhumā .
Evaṃ sabhāvavasena oḷārikasukhumatā veditabbā .
Puggalavasena pana asamāpannassa vedanā nānārammaṇavikkhittabhāvato samāpannassa vedanāya oḷārikā , vipariyāyena itarā sukhumā .
Evaṃ puggalavasena oḷārikasukhumatā veditabbā .
Lokiyalokuttaravasena pana sāsavā vedanā lokiyā .
Sā āsavuppattihetuto
M3.188 oghaniyato yoganiyato ganthaniyato nīvaraṇiyato upādāniyato saṃkilesikato puthujjanasādhāraṇato ca anāsavāya oḷārikā , sā vipariyāyena sāsavāya sukhumā .Evaṃ lokiyalokuttaravasena oḷārikasukhumatā veditabbā .
Tattha jātiādivasena sambhedo pariharitabbo .
Akusalavipākakāyaviññāṇasampayuttā hi vedanā jātivasena abyākatattā sukhumāpi samānā sabhāvādivasena oḷārikā hoti .
Vuttañhetaṃ ‘‘ abyākatā vedanā sukhumā , dukkhā vedanā oḷārikā .
Asamāpannassa vedanā oḷārikā , sāsavā vedanā oḷārikā ’’ ti ( vibha .11).
Yathā ca dukkhavedanā , evaṃ sukhādayopi jātivasena oḷārikā , sabhāvādivasena sukhumā honti .
Tasmā yathā jātiādivasena sambhedo na hoti , tathā vedanānaṃ oḷārikasukhumatā veditabbā .
Seyyathidaṃ – abyākatā jātivasena kusalākusalāhi sukhumā .
Na tattha ‘‘ katamā abyākatā , kiṃ dukkhā , kiṃ sukhā , kiṃ samāpannassa , kiṃ asamāpannassa , kiṃ sāsavā , kiṃ anāsavā ’’ ti evaṃ sabhāvādibhedo parāmasitabbo .
Esa nayo sabbattha .
Apica ‘‘ taṃ taṃ vā pana vedanaṃ upādāyupādāya vedanā oḷārikā sukhumā daṭṭhabbā ’’ ti vacanato akusalādīsupi lobhasahagatāya dosasahagatavedanā aggi viya attano nissayadahanato oḷārikā , lobhasahagatā sukhumā .
Dosasahagatāpi niyatā oḷārikā , aniyatā sukhumā .
Niyatāpi kappaṭṭhitikā oḷārikā , itarā sukhumā .
Kappaṭṭhitikāsupi asaṅkhārikā oḷārikā , itarā sukhumā .
Lobhasahagatā pana diṭṭhisampayuttā oḷārikā , itarā sukhumā .
Sāpi niyatā kappaṭṭhitikā asaṅkhārikā oḷārikā , itarā sukhumā , avisesena akusalā bahuvipākā oḷārikā , appavipākā sukhumā .
Kusalā pana appavipākā oḷārikā , bahuvipākā sukhumā .
Apica
V3.173 kāmāvacarakusalā oḷārikā , rūpāvacarā sukhumā , tato arūpāvacarā , tato lokuttarā .Kāmāvacarā ca dānamayā oḷārikā , sīlamayā sukhumā , tato bhāvanāmayā .
Bhāvanāmayāpi duhetukā oḷārikā
M3.189 , tihetukā sukhumā .Tihetukāpi sasaṅkhārikā oḷārikā , asaṅkhārikā sukhumā .
Rūpāvacarā paṭhamajjhānikā oḷārikā … pe … pañcamajjhānikā sukhumāva .
Arūpāvacarā ākāsānañcāyatanasampayuttā oḷārikā … pe … nevasaññānāsaññāyatanasampayuttā sukhumāva .
Lokuttarā ca sotāpattimaggasampayuttā oḷārikā … pe … arahattamaggasampayuttā sukhumāva .
Esa nayo taṃtaṃbhūmivipākakiriyavedanāsu dukkhādiasamāpannādisāsavādivasena vuttavedanāsu ca .
Okāsavasena cāpi niraye dukkhā oḷārikā , tiracchānayoniyaṃ sukhumā … pe … paranimmitavasavattī sukhumāva .
Yathā ca dukkhā , evaṃ sukhāpi sabbattha yathānurūpaṃ yojetabbā .
Vatthuvasena cāpi hīnavatthukā yā kāci vedanā oḷārikā , paṇītavatthukā sukhumā .
Hīnappaṇītabhede yā oḷārikā , sā hīnā .
Yā ca sukhumā , sā paṇītāti veditabbā .
Dūrapadaṃ pana akusalā vedanā kusalābyākatāhi vedanāhi dūre , santikapadaṃ akusalā vedanā akusalāya vedanāya santiketiādinā nayena vibhattaṃ .
Tasmā akusalā vedanā visabhāgato asaṃsaṭṭhato asarikkhato ca kusalābyākatāhi dūre , tathā kusalābyākatā akusalāya .
Esa nayo sabbavāresu .
Akusalā pana vedanā sabhāgato ca saṃsaṭṭhato ca sarikkhato ca akusalāya santiketi .
Taṃtaṃvedanāsampayuttānaṃ pana saññādīnampi evameva veditabbaṃ .
23. Sutavāti āgamādhigamasaṅkhātena bāhusaccena samannāgatattā sutavā .
Nibbindatīti ukkaṇṭhati .
Ettha ca nibbidāti vuṭṭhānagāminīvipassanā adhippetā .
Nibbindaṃ virajjatīti ettha virāgavasena cattāro maggā kathitā .
Virāgā vimuccatīti virāgena maggeneva hetubhūtena paṭippassaddhivimuttivasena vimuccati .
Iminā cattāri sāmaññaphalāni kathitāni .
Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hotīti iminā pana paccavekkhaṇañāṇaṃ kathitaṃ .
Khīṇā jātītiādīhi tassa bhūmi .
Tena hi ñāṇena ariyasāvako paccavekkhanto ‘‘ khīṇā jātī ’’ tiādīni pajānāti .
Katamā panassa jāti khīṇā , kathañca naṃ pajānātīti ?
Na tāvassa atītā jāti khīṇā pubbeva khīṇattā , na anāgatā anāgate vāyāmābhāvato , na paccuppannā .
Yā pana maggassa abhāvitattā uppajjeyya ekacatupañcavokārabhavesu ekacatupañcakkhandhappabhedā jāti , sā maggassa bhāvitattā anuppādadhammataṃ
M3.190 āpajjanena khīṇā , taṃ so maggabhāvanāya pahīnakileseV3.174 paccavekkhitvā kilesābhāve vijjamānampi kammaṃ āyatiṃ appaṭisandhikaṃ hotīti jānanto pajānāti .Vusitan ti vutthaṃ parivutthaṃ , kataṃ caritaṃ niṭṭhitanti attho .
Brahmacariyan ti maggabrahmacariyaṃ .
Puthujjanakalyāṇakena hi saddhiṃ satta sekkhā maggabrahmacariyaṃ vasanti nāma , khīṇāsavo vutthavāso , tasmā ariyasāvako attano brahmacariyavāsaṃ paccavekkhanto ‘‘ vusitaṃ brahmacariyan ’’ ti pajānāti .
Kataṃ karaṇīyan ti catūsu saccesu catūhi maggehi pariññāpahānasacchikiriyābhāvanāvasena soḷasavidhampi kiccaṃ niṭṭhāpitanti attho .
Puthujjanakalyāṇakādayo hi taṃ kiccaṃ karonti , khīṇāsavo katakaraṇīyo .
Tasmā ariyasāvako attano karaṇīyaṃ paccavekkhanto ‘‘ kataṃ karaṇīyan ’’ ti pajānāti .
Nāparaṃ itthattāyāti idāni puna itthabhāvāya evaṃsoḷasakiccabhāvāya , kilesakkhayāya vā maggabhāvanākiccaṃ me natthīti pajānāti .
Atha vā itthattāyāti itthabhāvā imasmā evaṃpakārā idāni vattamānakkhandhasantānā aparaṃ khandhasantānaṃ mayhaṃ natthi , ime pana pañcakkhandhā pariññātā tiṭṭhanti chinnamūlakā rukkhā viya .
Te carimakaviññāṇanirodhena anupādāno viya jātavedo nibbāyissantīti pajānāti .
24. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandun ti te bhikkhū sakamanā tuṭṭhamanā , pītisomanassehi vā samattamanā hutvā karavīkarutamañjunā kaṇṇasukhena paṇḍitajanahadayānaṃ amatābhisekasadisena brahmassarena bhāsato bhagavato vacanaṃ sukathitaṃ sulapitaṃ ‘‘ evametaṃ bhagavā , evametaṃ sugatā ’’ ti matthakena sampaṭicchantā anumodiṃsu ceva sampaṭicchiṃsu cāti attho .
Ayañhi abhinanda -saddo ‘‘ abhinandati abhivadatī ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .3.5;4.114,118) taṇhāyapi āgato .
‘‘ Annamevābhinandanti , ubhaye devamānusā ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .1.43) upagamanepi .
‘‘ Cirappavāsiṃ purisaṃ , dūrato sotthimāgataṃ ;
Ñātimittā suhajjā ca , abhinandanti āgatan ’’ ti .( dha . pa .219; vi . va .861)–
Ādīsu
M3.191 sampaṭicchanepi .‘‘ Abhinanditvā anumoditvā ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.205) anumodanepi .
Svāyamidha anumodanasampaṭicchanesu yujjati .
Tena vuttaṃ ‘‘ anumodiṃsu ceva sampaṭicchiṃsu
V3.175 cā ’’ ti .Anupādāya āsavehi cittāni vimucciṃsūti anuppādanirodhena nirujjhamānehi āsavehi anupādāya aggahetvā kañci dhammaṃ ‘‘ ahaṃ mamā ’’ ti anādiyitvāva cittāni vimucciṃsu .
Cha arahantoti bhagavatā saddhiṃ cha janā arahanto .
Aññesaṃ pana devabrahmānampi arahattappattisambhavato idaṃ manussaarahanteyeva sandhāya vuttanti āha ‘‘ cha manussā arahanto hontī ’’ ti .
Anattalakkhaṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
Pañcavaggiyakathā niṭṭhitā .