Rāhulavatthukathāvaṇṇanā

105. RāhulavatthumhiV3.222 tattheva vihariṃsūti sabbepi te arahattaṃ pattakālato paṭṭhāya ariyā nāma majjhattāva hontīti rañño pahitasāsanaṃ dasabalassa anārocetvāva tattha vihariṃsu .

Ekadivasaṃ jātaṃ kāḷudāyiṃ nāma amaccan ti ayaṃ kira ( a . ni . aṭṭha .1.1.225) padumuttarabuddhakāle haṃsavatīnagare kulagehe nibbatto satthu dhammadesanaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ kulappasādakānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi .

So yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu saṃsaranto amhākaṃ bodhisattassa mātukucchiyaṃ paṭisandhiggahaṇadivase kapilavatthusmiṃyeva amaccagehe paṭisandhiṃ gaṇhi .

Jātadivase bodhisattena saddhiṃyeva jātoti taṃ divasaṃyeva dukūlacumbaṭake nipajjāpetvā bodhisattassa upaṭṭhānatthāya nayiṃsu .

Bodhisattena hi saddhiṃ bodhirukkho rāhulamātā catasso nidhikumbhiyo ārohaniyahatthī kaṇḍako channo kāḷudāyīti ime satta ekadivase jātattā sahajātā nāma ahesuṃ .

Athassa nāmaggahaṇadivase sakalanagarassa udaggacittadivase jātoti udāyītveva nāmaṃ akaṃsu .

Thokaṃ kāḷadhātukattā pana kāḷudāyī nāma jāto .

So bodhisattena saddhiṃ kumārakīḷaṃ kīḷanto vuddhiṃ agamāsi .

SaṭṭhimattāhiM3.245 gāthāhīti –

‘‘ Aṅgārino dāni dumā bhadante ;

Phalesino chadanaṃ vippahāya ;

Te accimantova pabhāsayanti ;

Samayo mahāvīra bhāgīrasānaṃ .( theragā .527)

‘‘ Nātisītaṃ nātiuṇhaṃ , nātidubbhikkhachātakaṃ ;

Saddalā haritā bhūmi , esa kālo mahāmunī ’’ ti .

–

Ādikāhi saṭṭhimattāhi gāthāhi .

‘‘ Pokkharavassan ti pokkharapattavaṇṇamudakan ’’ ti gaṇṭhipadesu vuttaṃ .

Pokkharapattappamāṇaṃ majjhe uṭṭhahitvā anukkamena satapaṭalaṃ sahassapaṭalaṃ hutvā vassanakavassantipi vadanti .

Tasmiṃ kira vassante temetukāmāva tementi , na itare .

Ekopi rājā vā … pe … gato natthīti dhammadesanaṃ sutvā pakkantesu ñātīsu ekopi rājā vā rājamahāmattoV3.223 vā ‘‘ sve amhākaṃ bhikkhaṃ gaṇhathā ’’ ti nimantetvā gato natthi .

Pitāpissa suddhodanamahārājā ‘‘ mayhaṃ putto mama gehaṃ anāgantvā kahaṃ gamissatī ’’ ti animantetvāva agamāsi , gantvā pana gehe vīsatiyā bhikkhusahassānaṃ yāguādīni paṭiyādāpetvā āsanāni paññāpesi .

Kulanagareti ñātikulassa nagare .

Uṇhīsato paṭṭhāyāti sīsato paṭṭhāya .

Uṇhīsan ti hi uṇhīsasadisattā bhagavato paripuṇṇanalāṭassa paripuṇṇasīsassa ca etaṃ adhivacanaṃ .

Bhagavato hi dakkhiṇakaṇṇacūḷikato paṭṭhāya maṃsapaṭalaṃ uṭṭhahitvā sakalanalāṭaṃ chādayamānaṃ pūrayamānaṃ gantvā vāmakaṇṇacūḷikāya patiṭṭhitaṃ saṇhatamatāya suvaṇṇavaṇṇatāya pabhassaratāya paripuṇṇatāya ca rañño baddhauṇhīsapaṭṭo viya virocati .

Bhagavato kira imaṃ lakkhaṇaṃ disvā rājūnaṃ uṇhīsapaṭṭaṃ akaṃsu .

Aññe pana janā aparipuṇṇasīsā honti , keci kappasīsā , keci phalasīsā , keci aṭṭhisīsā , keci tumbasīsā , keci kumbhasīsā , keci pabbhārasīsā , bhagavato pana āraggena vaṭṭetvā ṭhapitaṃ viya suparipuṇṇaṃ udakapubbuḷasadisampi hoti .

Teneva uṇhīsaveṭhitasīsasadisattā uṇhīsaṃ viya sabbattha parimaṇḍalasīsattā ca uṇhīsasīsoti bhagavā vuccati .

NarasīhagāthāhiM3.246 nāma aṭṭhahi gāthāhīti –

‘‘ Siniddhanīlamudukuñcitakeso ;

Sūriyanimmalatalābhinalāṭo ;

Yuttatuṅgamudukāyatanāso ;

Raṃsijālavitato narasīho ’’ ti .( jā . aṭṭha .1. santikenidānakathā ; apa . aṭṭha .1. santikenidānakathā )–

Evamādikāhi aṭṭhahi gāthāhi .

Gaṇṭhipadesu pana –

‘‘ Cakkavaraṅkitarattasupādo ;

Lakkhaṇamaṇḍitaāyatapaṇhi ;

Cāmarachattavibhūsitapādo ;

Esa hi tuyha pitā narasīho .

‘‘ SakyakumāravaroV3.224 sukhumālo ;

Lakkhaṇacittikapuṇṇasarīro ;

Lokahitāya gato naravīro ;

Esa hi tuyha pitā narasīho .

‘‘ Puṇṇasasaṅkanibho mukhavaṇṇo ;

Devanarāna piyo naranāgo ;

Mattagajindavilāsitagāmī ;

Esa hi tuyha pitā narasīho .

‘‘ Khattiyasambhavaaggakulīno ;

Devamanussanamassitapādo ;

Sīlasamādhipatiṭṭhitacitto ;

Esa hi tuyha pitā narasīho .

‘‘ Āyatayuttasusaṇṭhitanāso ;

Gopakhumo abhinīlasunetto ;

Indadhanūabhinīlabhamūko ;

Esa hi tuyha pitā narasīho .

‘‘ VaṭṭasuvaṭṭasusaṇṭhitagīvoM3.247 ;

Sīhahanū migarājasarīro ;

Kañcanasucchaviuttamavaṇṇo ;

Esa hi tuyha pitā narasīho .

‘‘ Siniddhasugambhiramañjusaghoso ;

Hiṅgulabandhukarattasujivho ;

Vīsativīsatisetasudanto ;

Esa hi tuyha pitā narasīho .

‘‘ AñjanavaṇṇasunīlasukesoV3.225 ;

Kañcanapaṭṭavisuddhanalāṭo ;

Osadhipaṇḍarasuddhasuuṇṇo ;

Esa hi tuyha pitā narasīho .

‘‘ Gacchatinilapathe viya cando ;

Tāragaṇāpariveṭhitarūpo ;

Sāvakamajjhagato samaṇindo ;

Esa hi tuyha pitā narasīho ’’ ti .( jā . aṭṭha .1. santikenidānakathā )–

Imā nava gāthāyopi ettha dassitā , tā pana ‘‘ aṭṭhahi gāthāhī ’’ ti vacanena na samenti .

Uṇhīsato paṭṭhāya yāva pādatalāti vuttānukkamopi tattha na dissati .

Bhikkhāya caratīti bhikkhācāro .

Uttiṭṭheti uttiṭṭhitvā paresaṃ gharadvāre ṭhatvā gahetabbapiṇḍe .

Nappamajjheyyāti piṇḍacārikavattaṃ hāpetvā paṇītabhojanāni pariyesanto uttiṭṭhe pamajjati nāma , sapadānaṃ piṇḍāya caranto pana nappamajjati nāma , evaṃ karonto uttiṭṭhe nappamajjeyya .

Dhamman ti anesanaṃ pahāya sapadānaṃ caranto tameva bhikkhācariyadhammaṃ sucaritaṃ care .

Sukhaṃ setīti desanāmattametaṃ , evaṃ panetaṃ bhikkhāya cariyadhammaṃ caranto dhammacārī idhaloke ca paraloke ca catūhipi iriyāpathehi sukhaṃ viharatīti attho .

DutiyagāthāyaM3.248 na naṃ duccaritan ti vesiyādibhede agocare caranto naṃ bhikkhācariyadhammaṃ duccaritaṃ carati nāma , evaṃ acaritvā taṃ dhammaṃ care sucaritaṃ , na naṃ duccaritaṃ care .

Sesamettha vuttatthameva .

Imaṃ pana dutiyagāthaṃ pitu nivesanaṃ gantvā abhāsīti veditabbaṃ .

Teneva theragāthāsaṃvaṇṇanāyaṃ ( theragā . aṭṭha .1.156 nandattheragāthāvaṇṇanā ) ācariyadhammapālattherena vuttaṃ ‘‘ dutiyadivase piṇḍāya paviṭṭho ‘ uttiṭṭhe nappamajjeyyā ’ ti gāthāya pitaraṃ sotāpattiphale patiṭṭhāpetvā nivesanaṃ gantvā ‘ dhammaṃ care sucaritan ’ ti gāthāya mahāpajāpatiṃ sotāpattiphale rājānañca sakadāgāmiphale patiṭṭhāpesī ’’ ti .

Dhammapadaṭṭhakathāyampi ( dha . pa . aṭṭha .1.12 nandattheravatthu ) vuttaṃ ‘‘ punadivase piṇḍāya paviṭṭho ‘ uttiṭṭhe nappamajjeyyā ’ ti gāthāya pitaraṃ sotāpattiphaleV3.226 patiṭṭhāpetvā ‘ dhammaṃ care ’ ti gāthāya mahāpajāpatiṃ sotāpattiphale rājānañca sakadāgāmiphale patiṭṭhāpesī ’’ ti .

Dhammapālajātakaṃ sutvā anāgāmiphale patiṭṭhāsīti punekadivasaṃ rājanivesane katapātarāso ekamantaṃ nisinnena raññā ‘‘ bhante , tumhākaṃ dukkarakārikakāle ekā devatā maṃ upasaṅkamitvā ‘ putto te kālakato ’ ti āha .

Ahaṃ tassā vacanaṃ asaddahanto ‘ na mayhaṃ putto bodhiṃ appatvā kālaṃ karotī ’ ti paṭikkhipinti vutte idāni kathaṃ saddahissatha , pubbepi aṭṭhikāni dassetvā ‘ putto te mato ’ ti vutte na saddahitthā ’’ ti imissā aṭṭhuppattiyā mahādhammapālajātakaṃ kathesi .

Taṃ sutvā rājā anāgāmiphale patiṭṭhahi .

Kesavissajjanan ti kulamariyādavasena kesoropanaṃ .

Paṭṭabandhoti yuvarājapaṭṭabandho .

Abhinavagharappavesanamaho gharamaṅgalaṃ , vivāhakaraṇamaho āvāhamaṅgalaṃ .

Chattamaṅgalan ti yuvarājachattamaṅgalaṃ .

Janapadakalyāṇīti ( udā . aṭṭha .22) janapadamhi kalyāṇī uttamā chasarīradosarahitā pañcakalyāṇasamannāgatā .

Sā hi yasmā nātidīghā nātirassā nātikisā nātithūlā nātikāḷā nāccodātāti atikkantā mānusaṃ vaṇṇaṃ , appattā dibbaṃ vaṇṇaṃ , tasmā chasarīradosarahitā .

Chavikalyāṇaṃ maṃsakalyāṇaṃ nahārukalyāṇaṃ aṭṭhikalyāṇaṃ vayakalyāṇanti imehi pana pañcahi kalyāṇehi samannāgatattā pañcakalyāṇasamannāgatā nāma .

Tassā hi āgantukobhāsakiccaṃ natthi .

Attano sarīrobhāseneva dvādasahatthaṭṭhāneM3.249 ālokaṃ karoti , piyaṅgusāmā vā hoti suvaṇṇasāmā vā , ayamassā chavikalyāṇatā .

Cattāro panassā hatthapādā mukhapariyosānañca lākhārasaparikammakataṃ viya rattapavāḷarattakambalasadisaṃ hoti , ayamassā maṃsakalyāṇatā .

Vīsati pana nakhapattāni maṃsato amuttaṭṭhāne lākhārasapūritāni viya muttaṭṭhāne khīradhārāsadisāni honti , ayamassā nahārukalyāṇatā .

Dvattiṃsa dantā suphusitā sudhotavajirapanti viya khāyanti , ayamassā aṭṭhikalyāṇatā .

Vīsativassasatikāpi samānā soḷasavassuddesikā viya hoti nivalipalitā , ayamassā vayakalyāṇatā .

Iti imehi pañcahi kalyāṇehi samannāgatattā janapadakalyāṇīti vuccati .

Tuvaṭan ti sīghaṃ .

Sopi bhagavantaṃ ‘‘ pattaṃ gaṇhathā ’’ ti vattuṃ avisahamāno vihāraṃyeva agamāsīti .

So kira tathāgate gāravena ‘‘ pattaṃ vo bhante gaṇhathā ’’ ti vattuṃ nāsakkhi .

Evaṃ pana cintesi ‘‘ sopānasīse pattaṃ gaṇhissatī ’’ ti .

Satthā tasmimpi ṭhāne na gaṇhi .

Itaro ‘‘ sopānapādamūle gaṇhissatī ’’ ti cintesi .

Satthā tatthāpi na gaṇhi .

Itaro ‘‘ rājaṅgaṇe gaṇhissatī ’’ tiV3.227 cintesi .

Satthā tatthāpi na gaṇhi .

Kumāro nivattitukāmo aruciyā gacchanto satthu gāravena ‘‘ pattaṃ gaṇhathā ’’ ti vattumpi asakkonto ‘‘ idha gaṇhissati , ettha gaṇhissatī ’’ ti cintento gacchati .

Janapadakalyāṇiyā ca vuttavacanaṃ tassa hadaye tiriyaṃ patitvā viya ṭhitaṃ .

Nandakumārañhi abhisekamaṅgalaṃ na tathā pīḷesi , yathā janapadakalyāṇiyā vuttavacanaṃ , tenassa cittasantāpo balavā ahosi .

Atha naṃ ‘‘ imasmiṃ ṭhāne nivattissati , imasmiṃ ṭhāne nivattissatī ’’ ti cintentameva satthā vihāraṃ netvā ‘‘ pabbajissasi nandā ’’ ti āha .

So buddhagāravena ‘‘ na pabbajissāmī ’’ ti avatvā ‘‘ āma pabbajissāmī ’’ ti āha .

Satthā ‘‘ tena hi nandaṃ pabbājethā ’’ ti vatvā pabbājesi .

Tena vuttaṃ ‘‘ anicchamānaṃyeva bhagavā pabbājesī ’’ ti .

‘‘ Satthā kapilapuraṃ gantvā tatiyadivase nandaṃ pabbājesī ’’ ti dhammapadaṭṭhakathāyaṃ ( dha . pa . aṭṭha .1.12 nandattheravatthu ) vuttaṃ , aṅguttaranikāyaṭṭhakathāyaṃ ( a . ni . aṭṭha .1.1.230) pana –

‘‘ Mahāsattopi sabbaññutaṃ patvā pavattitavaradhammacakko lokānuggahaṃ karonto rājagahato kapilavatthuṃ gantvā paṭhamadassanenevaM3.250 pitaraṃ sotāpattiphale patiṭṭhāpesi , punadivase pitu nivesanaṃ gantvā rāhulamātāya ovādaṃ katvā sesajanassapi dhammaṃ kathesi , punadivase nandakumārassa abhisekagehappavesanaāvāhamaṅgalesu vattamānesu tassa nivesanaṃ gantvā kumāraṃ pattaṃ gāhāpetvā pabbājetuṃ vihārābhimukho pāyāsī ’’ ti –

Vuttaṃ , idha pana ‘‘ bhagavā kapilapuraṃ āgantvā dutiyadivase nandaṃ pabbājesī ’’ ti vuttaṃ , sabbampetaṃ ācariyena taṃtaṃbhāṇakānaṃ tathā tathā anussavavasena pariharitvā āgatabhāvato tattha tattha tathā tathā vuttanti natthettha ācariyavacane pubbāparavirodho .

Brahmarūpavaṇṇan ti brahmarūpasamānarūpaṃ .

Tyassāti te assa .

Vaṭṭānugatan ti vaṭṭapariyāpannaṃ .

Savighātan ti dukkhasahitattā savighātaṃ , sadukkhanti attho .

Sattavidhaṃ ariyadhanan ti –

‘‘ Saddhādhanaṃ sīladhanaṃ , hiriottappiyaṃ dhanaṃ ;

Sutadhanañca cāgo ca , paññā ve sattamaṃ dhanan ’’ ti .( a . ni .7.5-6)–

Evaṃ vuttaṃ sattavidhaṃ ariyadhanaṃ .

Uñchācariyāyāti bhikkhācariyāya .

Puttasineho uppajjamāno sakalasarīraṃV3.228 khobhetvā aṭṭhimiñjaṃ āhacca tiṭṭhatīti āha ‘‘ puttapemaṃ bhante … pe … aṭṭhimiñjaṃ āhacca tiṭṭhatī ’’ ti .

Puttasineho hi balavabhāvato sahajātapītivegassa savipphāratāya taṃsamuṭṭhānarūpadhammehi pharaṇavasena sakalasarīraṃ āloḷetvā aṭṭhimiñjaṃ āhacca tiṭṭhati .

Yatra hi nāmāti yo nāma .

Sesamettha uttānameva .

Rāhulavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā .

Issues

Mahāvagga-ṭīkā

Mahāvagga-ṭīkā