Pāṭaligāmavatthukathāvaṇṇanā

285. PāṭaligāmotiM3.306 ( udā . aṭṭha .76) evaṃnāmako magadharaṭṭhe eko gāmo .

Tassa kira gāmassa māpanadivase gāmaṅgaṇaṭṭhāne dve tayo pāṭalaṅkurā pathavito ubbhijjitvā nikkhamiṃsu .

Tena taṃ ‘‘ pāṭaligāmo ’’ tveva vohariṃsu .

Tadavasarīti taṃ pāṭaligāmaṃ avasari anupāpuṇi .

Pāṭaligāmikāti pāṭaligāmavāsino .

Upāsakāti te kira bhagavato paṭhamadassanena keci saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhitā .

Tena vuttaṃ ‘‘ upāsakā ’’ ti .

Yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsūti pāṭaligāme kira ajātasattuno licchavirājūnañca manussā kālena kālaṃ gantvā gehasāmike gehato nīharitvā māsampi aḍḍhamāsampi vasanti .

Tena pāṭaligāmavāsino manussā niccupaddutā ‘‘ etesañceva āgatakāle vasanaṭṭhānaṃ bhavissatīti ekapasse issarānaṃ bhaṇḍapaṭisāmanaṭṭhānaṃ , ekapasse vasanaṭṭhānaṃ , ekapasse āgantukānaṃ addhikamanussānaṃ , ekapasse daliddānaṃ kapaṇamanussānaṃ , ekapasse gilānānaṃ vasanaṭṭhānaṃ bhavissatī ’’ ti sabbesaṃ aññamaññaṃ aghaṭṭetvā vasanappahonakaṃ nagaramajjhe mahatiṃ sālaṃ kāresuṃ , tassa nāmaṃ āvasathāgāran ti .

Āgantvā vasanti ettha āgantukāti āvasatho , tadeva āgāraṃ āvasathāgāraṃ .

Taṃ divasañca taṃ niṭṭhānaṃ agamāsi .

Te tattha gantvā iṭṭhakakammasudhākammacittakammādivasena supariniṭṭhitaṃ susajjitaṃ devavimānasadisaṃ dvārakoṭṭhakato paṭṭhāya oloketvā ‘‘ idaṃ āvasathāgāraṃ ativiya manoramaṃ sassirikaṃ , kena nu kho paṭhamaṃ paribhuttaṃ amhākaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya assā ’’ ti cintesuṃ , tasmiṃyeva ca khaṇe ‘‘ bhagavā taṃ gāmaṃ anuppatto ’’ ti assosuṃ , tena te uppannapītisomanassā ‘‘ amhehi bhagavā gantvāpi ānetabbo siyā , so sayameva amhākaṃ vasanaṭṭhānaṃ sampatto , ajja mayaṃ bhagavantaṃ idha vasāpetvā paṭhamaṃ paribhuñjāpessāma , tathā bhikkhusaṅghaṃ , bhikkhusaṅghe āgate tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ āgatameva bhavissati , satthāraṃ maṅgalaṃ vadāpessāma , dhammaṃ kathāpessāma , iti tīhi ratanehi paribhutte pacchā amhākaṃ paresañca paribhogo bhavissati , evaṃ no dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissatī ’’ ti sanniṭṭhānaṃ katvā etadatthameva bhagavantaṃ upasaṅkamiṃsu .

Tasmā evamāhaṃsu ‘‘ adhivāsetu no , bhante , bhagavāM3.307 āvasathāgāran ’’ ti .

Tenupasaṅkamiṃsūti ( dī . ni . aṭṭha .3.297-298; ma . ni . aṭṭha .2.22) kiñcāpi taṃ divasameva pariniṭṭhitattā devavimānaṃV3.280 viya susajjitaṃ supaṭijaggitaṃ , buddhārahaṃ pana katvā na paññattaṃ .

Buddhā hi nāma araññajjhāsayā araññārāmā , antogāme vaseyyuṃ vā no vā , tasmā bhagavato ruciṃ jānitvāva paññapessāmāti cintetvā te bhagavantaṃ upasaṅkamiṃsu , idāni bhagavato ruciṃ jānitvā tathā paññāpetukāmā yenāvasathāgāraṃ tenupasaṅkamiṃsu .

Sabbasanthariṃ āvasathāgāraṃ santharitvāti ettha santharaṇaṃ santhari , sabbo sakalo santhari etthāti sabbasanthari .

Atha vā santhatanti santhari , sabbaṃ santhari sabbasanthari , taṃ sabbasanthariṃ .

Bhāvanapuṃsakaniddesovāyaṃ , yathā sabbameva santhataṃ hoti , evaṃ santharitvāti attho .

Sabbapaṭhamaṃ tāva ‘‘ gomayaṃ nāma sabbamaṅgalesu vaṭṭatī ’’ ti sudhāparikammakatampi bhūmiṃ allagomayena opuñjāpetvā parisukkhabhāvaṃ ñatvā yathā akkantaṭṭhāne padaṃ paññāyati , evaṃ cātujjātiyagandhehi limpetvā upari nānāvaṇṇakaṭasārake santharitvā tesaṃ upari mahāpiṭṭhikakojave ādiṃ katvā hatthattharaṇādīhi nānāvaṇṇehi attharaṇehi santharitabbayuttakaṃ sabbokāsaṃ santharāpesuṃ .

Tena vuttaṃ ‘‘ sabbasanthariṃ āvasathāgāraṃ santharitvā ’’ ti .

Āsanānīti majjhaṭṭhāne tāva maṅgalatthambhaṃ nissāya mahārahaṃ buddhāsanaṃ paññapetvā tattha yaṃ yaṃ mudukañca manoramañca paccattharaṇaṃ , taṃ taṃ attharitvā ubhatolohitakaṃ manuññadassanaṃ upadhānaṃ upadahitvā upari suvaṇṇarajatatārakavicittavitānaṃ bandhitvā gandhadāmapupphadāmapattādāmādīhi alaṅkaritvā samantā dvādasahatthe ṭhāne pupphajālaṃ kāretvā tiṃsahatthamattaṃ ṭhānaṃ paṭasāṇiyā parikkhipāpetvā pacchimabhittiṃ nissāya bhikkhusaṅghassa pallaṅkapīṭhaapassayapīṭhamuṇḍapīṭhādīni paññapāpetvā upari setapaccattharaṇehi paccattharāpetvā sālāya pācīnapassaṃ attano nisajjāyoggaṃ kāresuṃ .

Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ āsanāni paññapetvā ’’ ti .

Udakamaṇikan ti mahākucchikaṃ samekhalaṃ udakacāṭiṃ .

Evaṃ bhagavā bhikkhusaṅgho ca yathāruciyā hatthapāde dhovissanti , mukhaṃ vikkhālessantīti tesu tesu ṭhānesu maṇivaṇṇassa udakassa pūretvā vāsatthāya nānāpupphāniM3.308 ceva udakavāsacuṇṇāni ca pakkhipitvā kadalipaṇṇehi pidahitvā patiṭṭhapesuṃ .

Tena vuttaṃ ‘‘ udakamaṇikaṃ patiṭṭhāpetvā ’’ ti .

Telapadīpaṃ āropetvāti rajatasuvaṇṇādimayadaṇḍāsu daṇḍadīpikāsu yonakarūpakādīnaṃ hatthe ṭhapitasuvaṇṇarajatādimayakapallikāsu ca telapadīpe jalayitvā .

Yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsūti ettha pana te pāṭaligāmikaupāsakā na kevalaṃ āvasathāgārameva , atha kho sakalasmimpi gāme vīthiyo sajjāpetvā dhaje ussāpetvā gehadvāresu puṇṇaghaṭe ca kadaliādayo ca ṭhapāpetvāV3.281 sakalagāmaṃ dīpamālāhi vippakiṇṇatārakaṃ viya katvā ‘‘ khīrapake dārake khīraṃ pāyetha , daharakumāre lahuṃ lahuṃ bhojetvā sayāpetha , uccāsaddaṃ mā karittha , ajja ekarattiṃ satthā antogāme vasissati , buddhā nāma appasaddakāmā hontī ’’ ti bheriṃ carāpetvā sayaṃ daṇḍadīpikā ādāya yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu .

Atha kho bhagavā nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṃ bhikkhusaṅghena yena āvasathāgāraṃ tenupasaṅkamīti ‘‘ yassa dāni , bhante , bhagavā kālaṃ maññatī ’’ ti evaṃ kira tehi kāle ārocite bhagavā lākhārasena tintarattakoviḷārapupphavaṇṇaṃ surattaṃ dupaṭṭaṃ kattariyā padumaṃ kantento viya , saṃvidhāya timaṇḍalaṃ paṭicchādento nivāsetvā suvaṇṇapāmaṅgena padumakalāpaṃ parikkhipanto viya , vijjulatāsassirikaṃ kāyabandhanaṃ bandhitvā rattakambalena gajakumbhaṃ pariyonandhanto viya , ratanasatubbedhe suvaṇṇagghike pavāḷajālaṃ khipamāno viya , mahati suvaṇṇacetiye rattakambalakañcukaṃ paṭimuñcanto viya , gacchantaṃ puṇṇacandaṃ rattavalāhakena paṭicchādayamāno viya , kañcanagirimatthake supakkalākhārasaṃ parisiñcanto viya , cittakūṭapabbatamatthakaṃ vijjulatājālena parikkhipanto viya ca sacakkavāḷasineruyugandharamahāpathaviṃ cāletvā gahitanigrodhapallavasamānavaṇṇaṃ rattavarapaṃsukūlaṃ pārupitvā vanagahanato kesarasīho viya , udayapabbatakūṭato puṇṇacando viya , bālasūriyo viya ca attanā nisinnatarusaṇḍato nikkhami .

Athassa kāyato meghamukhato vijjukalāpā viya rasmiyo nikkhamitvā suvaṇṇarasadhārāparisekapiñjarapattapupphaphalasākhāviṭape viya samantatoM3.309 rukkhe kariṃsu .

Tāvadeva attano attano pattacīvaramādāya mahābhikkhusaṅgho bhagavantaṃ parivāresi .

Te ca naṃ parivāretvā ṭhitabhikkhū evarūpā ahesuṃ appicchā santuṭṭhā pavivittā asaṃsaṭṭhā āraddhavīriyā vattāro vacanakkhamā codakā pāpagarahino sīlasampannā samādhisampannā paññāsampannā vimuttisampannā vimuttiñāṇadassanasampannā .

Tehi parivārito bhagavā rattakambalaparikkhitto viya suvaṇṇakkhandho , rattapadumasaṇḍamajjhagatā viya suvaṇṇanāvā , pavāḷavedikāparikkhitto viya suvaṇṇapāsādo virocittha .

Mahākassapappamukhā pana mahātherā meghavaṇṇaṃ paṃsukūlacīvaraṃ pārupitvā maṇivammavammitā viya mahānāgā parivārayiṃsu vītarāgā bhinnakilesā vijaṭitajaṭā chinnabandhanā kule vā gaṇe vā alaggā .

Iti bhagavā sayaṃ vītarāgo vītarāgehi , vītadoso vītadosehi , vītamoho vītamohehiV3.282 , nittaṇho nittaṇhehi , nikkileso nikkilesehi , sayaṃ buddho anubuddhehi parivārito pattaparivāritaṃ viya kesaraṃ , kesaraparivāritā viya kaṇṇikā , aṭṭhanāgasahassaparivārito viya chaddanto nāgarājā , navutihaṃsasahassaparivārito viya dhataraṭṭho haṃsarājā , senaṅgaparivārito viya cakkavattī , marugaṇaparivārito viya sakko devarājā , brahmagaṇaparivārito viya hāritamahābrahmā , tārāgaṇaparivuto viya puṇṇacando asamena buddhavesena aparimāṇena buddhavilāsena pāṭaligāmīnaṃ maggaṃ paṭipajji .

Athassa puratthimakāyato suvaṇṇavaṇṇā ghanabuddharasmiyo uṭṭhahitvā asītihatthaṃ ṭhānaṃ aggahesuṃ , pacchimakāyato dakkhiṇapassato vāmapassato suvaṇṇavaṇṇā ghanarasmiyo uṭṭhahitvā asītihatthaṃ ṭhānaṃ aggahesuṃ , uparikesantato paṭṭhāya sabbakesāvattehi moragīvavaṇṇā ghanabuddharasmiyo uṭṭhahitvā gaganatale asītihatthaṃ ṭhānaṃ aggahesuṃ , heṭṭhāpādatalehi pavāḷavaṇṇā rasmiyo uṭṭhahitvā ghanapathaviyaṃ asītihatthaṃ ṭhānaṃ aggahesuṃ , dantato akkhīnaṃ setaṭṭhānato , nakhānañca maṃsavinimuttaṭṭhānato odātā ghanabuddharasmiyo uṭṭhahitvā asītihatthaṃ ṭhānaṃ aggahesuṃ , rattapītavaṇṇānaṃ sambhinnaṭṭhānato mañjiṭṭhavaṇṇā rasmiyo uṭṭhahitvā asītihatthaṃ ṭhānaṃ aggahesuṃ , sabbatthakameva pabhassarā rasmiyo uṭṭhahiṃsu .

Evaṃ samantā asītihatthamattaṃ ṭhānaṃ chabbaṇṇā buddharasmiyo vijjotamānā vipphandamānāM3.310 vidhāvamānā kañcanadaṇḍadīpikāhi niccharitvā ākāsaṃ pakkhandamānā mahāpadīpajālā viya , cātuddīpikamahāmeghato nikkhantavijjulatā viya ca disodisaṃ pakkhandiṃsu .

Yāhi sabbadisābhāgā suvaṇṇacampakapupphehi vikiriyamānā viya , suvaṇṇaghaṭato nikkhantasuvaṇṇarasadhārāhi āsiñciyamānā viya , pasāritasuvaṇṇapaṭṭaparikkhittā viya , verambhavātasamuddhatakiṃsukakaṇikārakikirātapupphacuṇṇasamokiṇṇā viya cīnapiṭṭhacuṇṇasamparirañjitā viya ca virociṃsu .

Bhagavatopi asītianubyañjanabyāmappabhāparikkhepasamujjalaṃ dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇapaṭimaṇḍitaṃ sarīraṃ abbhamahikādiupakkilesavimuttaṃ samujjalatārakapabhāsitaṃ viya gaganatalaṃ , vikasitaṃ viya padumavanaṃ , sabbapāliphullo viya yojanasatiko pāricchattako , paṭipāṭiyā ṭhapitānaṃ dvattiṃsacandānaṃ dvattiṃsasūriyānaṃ dvattiṃsacakkavattīnaṃ dvattiṃsadevarājānaṃ dvattiṃsamahābrahmānaṃ siriyā siriṃ abhibhavamānaṃ viya virocittha , yathā taṃ dasahi pāramīhi dasahi upapāramīhi dasahi paramatthapāramīhīti sammadeva paripūritāhi samatiṃsāya pāramīhi alaṅkataṃ kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni dinnena dānena rakkhitena sīlena katena kalyāṇakammena ekasmiṃ attabhāve samosaritvā vipākaṃ dātuṃ okāsaṃ alabhamānena sambādhappattenaV3.283 viya nibbattitaṃ nāvāsahassassa bhaṇḍaṃ ekaṃ nāvaṃ āropanakālo viya , sakaṭasahassassa bhaṇḍaṃ ekaṃ sakaṭaṃ āropanakālo viya , pañcavīsatiyā gaṅgānaṃ sambhijja mukhadvāre ekato rāsībhūtakālo viya ca ahosi .

Imāya buddharasmiyā obhāsamānassapi bhagavato purato anekāni daṇḍadīpikāsahassāni ukkhipiṃsu , tathā pacchato vāmapasse dakkhiṇapasse .

Jātisumanacampakavanamālikārattuppalanīluppalabakulasinduvārādipupphāni ceva nīlapītādivaṇṇasugandhagandhacuṇṇāni ca cātuddīpikamahaāmeghavissaṭṭhā salilavuṭṭhiyo viya vippakiriṃsu .

Pañcaṅgikatūriyanigghosā ceva buddhadhammasaṅghaguṇapaṭisaṃyuttā thutighosā ca sabbā disā pūrayamānā mukharā viya akaṃsu .

Devasupaṇṇanāgayakkhagandhabbamanussānaṃ akkhīni amatapānaṃ viya labhiṃsu .

Imasmiṃ pana ṭhāne ṭhatvā padasahassehi gamanavaṇṇaṃ vattuṃ vaṭṭati .

Tatridaṃ mukhamattaṃ ( ma . ni . aṭṭha .2.22; udā . aṭṭha .76)–

‘‘ EvaṃM3.311 sabbaṅgasampanno , kampayanto vasundharaṃ ;

Aheṭhayanto pāṇāni , yāti lokavināyako .

‘‘ Dakkhiṇaṃ paṭhamaṃ pādaṃ , uddharanto narāsabho ;

Gacchanto sirisampanno , sobhate dvipaduttamo .

‘‘ Gacchato buddhaseṭṭhassa , heṭṭhāpādatalaṃ mudu ;

Samaṃ samphusate bhūmiṃ , rajasānupalimpati .

‘‘ Ninnaṃ ṭhānaṃ unnamati , gacchante lokanāyake ;

Unnatañca samaṃ hoti , pathavī ca acetanā .

‘‘ Pāsāṇā sakkharā ceva , kathalā khāṇukaṇṭakā ;

Sabbe maggā vivajjanti , gacchante lokanāyake .

‘‘ Nātidūre uddharati , nāccāsanne ca nikkhipaṃ ;

Aghaṭṭayanto niyyāti , ubho jāṇū ca gopphake .

‘‘ NātisīghaṃV3.284 pakkamati , sampannacaraṇo muni ;

Na cātisaṇikaṃ yāti , gacchamāno samāhito .

‘‘ Uddhaṃ adho tiriyañca , disañca vidisaṃ tathā ;

Na pekkhamāno so yāti , yugamattañhi pekkhati .

‘‘ Nāgavikkantacāro so , gamane sobhate jino ;

Cāru gacchati lokaggo , hāsayanto sadevake .

‘‘ Usabharājāva sobhanto , cātucārīva kesarī ;

Tosayanto bahū satte , gāmaseṭṭhaṃ upāgamī ’’ ti .( ma . ni . aṭṭha .2.22; udā . aṭṭha .76);

Vaṇṇakālo nāma kiresa .

Evaṃvidhesu kālesu bhagavato sarīravaṇṇe vā guṇavaṇṇe vā dhammakathikassa thāmoyeva pamāṇaṃ .

Cuṇṇiyapadehi gāthābandhehi vā yattakaṃ sakkoti , tattakaṃ vattabbaṃ ,‘‘ dukkathitan ’’ ti vā ‘‘ atitthena pakkhando ’’ ti vā na vattabbo .

Aparimāṇavaṇṇā hi buddhā bhagavanto , tesaṃ buddhāpi anavasesato vaṇṇaṃ vattuṃ asamatthā .

Sakalampi hi kappaṃ vadantā pariyosāpetuṃ na sakkonti , pageva itarā pajāti .

Iminā sirivilāsena alaṅkatapaṭiyattaṃ pāṭaligāmaṃ pavisitvā bhagavā pasannacittena janena pupphagandhadhūmavāsacuṇṇādīhi pūjiyamāno āvasathāgāraṃM3.312 pāvisi .

Tena vuttaṃ ‘‘ atha kho bhagavā nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṃ bhikkhusaṅghena yena āvasathāgāraṃ tenupasaṅkamī ’’ ti .

Pāde pakkhāletvāti yadipi bhagavato pāde rajojallaṃ na upalimpati , tesaṃ pana upāsakānaṃ kusalābhivuddhiṃ ākaṅkhanto paresaṃ diṭṭhānugatiṃ āpajjanatthaṃ bhagavā pāde pakkhālesi .

Apica upādinnakasarīraṃ nāma sītikātabbampi hotīti tadatthampi bhagavā nahānapādadhovanāni karotiyeva .

Bhagavantaṃyeva purakkhatvāti bhagavantaṃ purato katvā .

Tattha bhagavā bhikkhūnañceva upāsakānañca majjhe nisinno gandhodakena nahāpetvā dukūlacumbaṭena vodakaṃ katvā jātihiṅgulakena majjitvā rattakambalapaliveṭhite pīṭhe ṭhapitā rattasuvaṇṇaghanapaṭimā viya ativiya virocittha .

Ayaṃ panettha porāṇānaṃ vaṇṇabhaṇanamaggo –

‘‘ GantvānaV3.285 maṇḍalamāḷaṃ , nāgavikkantacāraṇo ;

Obhāsayanto lokaggo , nisīdi varamāsane .

‘‘ Tahiṃ nisinno naradammasārathi ,

Devātidevo satapuññalakkhaṇo ;

Buddhāsane majjhagato virocati ,

Suvaṇṇanekkhaṃ viya paṇḍukambale .

‘‘ Nekkhaṃ jambonadasseva , nikkhittaṃ paṇḍukambale ;

Virocati vītamalo , maṇi verocano yathā .

‘‘ Mahāsālova samphullo , merurājāvalaṅkato ;

Suvaṇṇathūpasaṅkāso , padumo kosako yathā .

‘‘ Jalanto dīparukkhova , pabbatagge yathā sikhī ;

Devānaṃ pāricchattova , sabbaphullo virocathā ’’ ti .( ma . ni . aṭṭha .2.22; udā . aṭṭha .76);

Pāṭaligāmike upāsake āmantesīti yasmā tesu upāsakesu bahū janā sīle patiṭṭhitā , tasmā paṭhamaṃ tāva sīlavipattiyā ādīnavaṃ pakāsetvā pacchā sīlasampadāya ānisaṃsaṃ dassetuṃ ‘‘ pañcime gahapatayo ’’ tiādinā dhammadesanatthaṃ āmantesi .

Tattha dussīlotiM3.313 nissīlo ( dī . ni . aṭṭha .2.149; a . ni . aṭṭha .3.5.213; udā . aṭṭha .76).

Abhāvattho hettha du -saddo ‘‘ duppañño ’’ tiādīsu viya .

Sīlavipannoti vipannasīlo bhinnasaṃvaro .

Ettha ca ‘‘ dussīlo ’’ ti padena puggalassa sīlābhāvo vutto .

So panassa sīlābhāvo duvidho asamādānena vā samādinnassa bhedena vāti .

Tesu purimo na tathā sāvajjo , yathā dutiyo sāvajjataro .

Yathādhippetādīnavanimittaṃ sīlābhāvaṃ puggalādhiṭṭhānāya desanāya dassetuṃ ‘‘ sīlavipanno ’’ ti vuttaṃ , tena ‘‘ dussīlo ’’ ti padassa atthaṃ dasseti .

Pamādādhikaraṇan ti pamādakāraṇā .

Idañca suttaṃ gahaṭṭhānaṃ vasena āgataṃ , pabbajitānampi pana labbhateva .

Gahaṭṭho hi yena yena sippaṭṭhānena jīvikaṃ kappeti yadi kasiyā yadi vaṇijjāya yadi gorakkhena .

Pāṇātipātādivasena pamatto taṃ taṃ yathākālaṃ sampādetuṃ na sakkoti , athassaV3.286 kammaṃ vinassati .

Māghātakāle pāṇātipātaṃ pana adinnādānādīni ca karonto daṇḍavasena mahatiṃ bhogajāniṃ nigacchati .

Pabbajito dussīlo pamādakāraṇā sīlato buddhavacanato jhānato sattaariyadhanato ca jāniṃ nigacchati .

Pāpako kittisaddoti gahaṭṭhassa ‘‘ asuko asukakule jāto dussīlo pāpadhammo pariccattaidhalokaparaloko salākabhattamattampi na detī ’’ ti catuparisamajjhe pāpako kittisaddo abbhuggacchati .

Pabbajitassa ‘‘ asuko nāma satthusāsane pabbajitvā nāsakkhi sīlāni rakkhituṃ , na buddhavacanaṃ uggahetuṃ , vejjakammādīhi jīvati , chahi agāravehi samannāgato ’’ ti evaṃ pāpako kittisaddo abbhuggacchati .

Avisāradoti gahaṭṭho tāva ‘‘ avassaṃ bahūnaṃ sannipātaṭṭhāne koci mama kammaṃ jānissati , atha maṃ niggaṇhissantī ’’ ti vā ,‘‘ rājakulassa vā dassantī ’’ ti sabhayo upasaṅkamati , maṅkubhūto pattakkhandho adhomukho nisīdati , visārado hutvā kathetuṃ na sakkoti .

Pabbajitopi ‘‘ bahū bhikkhū sannipatitā , avassaṃ koci mama kammaṃ jānissati , atha me uposathampi pavāraṇampi ṭhapetvā sāmaññato cāvetvā nikkaḍḍhissantī ’’ ti sabhayo upasaṅkamati , visārado hutvā kathetuṃ na sakkoti .

Ekacco pana dussīlopi samāno dappito viya vadati , sopi ajjhāsayena maṅku hotiyeva vippaṭisārībhāvato .

SammūḷhoM3.314 kālaṃ karotīti dussīlassa hi maraṇamañce nipannassa dussīlyakammānaṃ samādāya vattitaṭṭhānāni āpāthamāgacchanti .

So ummīletvā attano puttadārādidassanavasena idhalokaṃ passati , nimīletvā gatinimittupaṭṭhānavasena paralokaṃ passati , tassa cattāro apāyā kammānurūpaṃ upaṭṭhahanti .

Sattisatena pahariyamāno viya aggijālāya āliṅgiyamāno viya ca hoti .

So ‘‘ vāretha vārethā ’’ ti viravantova marati .

Tena vuttaṃ ‘‘ sammūḷho kālaṃ karotī ’’ ti .

Kāyassa bhedāti upādinnakakkhandhapariccāgā .

Paraṃ maraṇāti tadanantaraṃ abhinibbattakkhandhaggahaṇe .

Atha vā kāyassa bhedāti jīvitindriyassa upacchedā .

Paraṃ maraṇāti cutito uddhaṃ .

Apāyan tiādi sabbaṃ nirayavevacanaṃ .

Nirayo hi saggamokkhahetubhūtā puññasaṅkhātā ayā apetattā , sukhānaṃ vā āyassa āgamanassa abhāvā apāyo .

Dukkhassa gati paṭisaraṇanti duggati , dosabahulatāya vā duṭṭhena kammunā nibbattā gatīti duggati .

VivasāV3.287 nipatanti ettha dukkaṭakārinoti vinipāto , vinassantā vā ettha nipatanti saṃbhijjamānaṅgapaccaṅgāti vinipāto .

Natthi ettha assādasaññito ayoti nirayo .

Atha vā apāyaggahaṇena tiracchānayoniṃ dīpeti .

Tiracchānayoni hi apāyo sugatito apetattā , na duggati mahesakkhānaṃ nāgarājādīnaṃ sambhavato .

Duggatiggahaṇena pettivisayaṃ dīpeti .

So hi apāyo ceva duggati ca sugatito apetattā dukkhassa ca gatibhūtattā , na tu vinipāto asurasadisaṃ avinipatitattā .

Petamahiddhikānaṃ vimānānipi nibbattanti .

Vinipātaggahaṇena asurakāyaṃ dīpeti .

So hi yathāvuttenatthena apāyo ceva duggati ca sabbasampattisamussayehi vinipātattā vinipātoti ca vuccati .

Nirayaggahaṇena pana avīciādikaṃ anekappakāraṃ nirayameva dīpeti .

Upapajjatīti nibbattati .

Ānisaṃsakathā vuttavipariyāyena veditabbā .

Ayaṃ pana viseso – sīlavāti samādānavasena sīlavā .

Sīlasampannoti parisuddhaṃ paripuṇṇañca katvā sīlassa sampādanena sīlasampanno .

Bhogakkhandhan ti bhogarāsiṃ .

Sugatiṃ saggaṃ lokan ti ettha sugatiggahaṇena manussagatipi saṅgayhati , saggaggahaṇena devagati eva .

Tattha sundarā gatīti sugati , rūpādīhiM3.315 visayehi suṭṭhu aggoti saggo , so sabbopi lujjanapalujjanaṭṭhena lokoti .

Pāṭaligāmike upāsake bahudeva rattiṃ dhammiyā kathāyāti aññāyapi pāḷimuttāya dhammakathāya ceva āvasathānumodanakathāya ca .

Tadā hi bhagavā yasmā ajātasattunā tattha pāṭaliputtanagaraṃ māpentena aññāsu gāmanigamarājadhānīsu ye sīlācārasampannā kuṭumbikā , te ānetvā dhanadhaññāni gharavatthukhettavatthādīni ceva parihārañca dāpetvā nivesiyanti , tasmā pāṭaligāmikā upāsakā ānisaṃsadassāvitāya visesato sīlagarukāti sabbaguṇānañca sīlassa adhiṭṭhānabhāvato tesaṃ paṭhamaṃ sīlānisaṃse pakāsetvā tato paraṃ ākāsagaṅgaṃ otārento viya pathavojaṃ ākaḍḍhanto viya mahājambuṃ matthake gahetvā cālento viya yojanappamāṇaṃ mahāmadhuṃ cakkayantena pīḷetvā sumadhurarasaṃ pāyamāno viya ca pāṭaligāmikānaṃ upāsakānaṃ hitasukhāvahaṃ pakiṇṇakakathaṃ kathentopi ‘‘ āvāsadānaṃ nāmetaṃ gahapatayo mahantaṃ puññaṃ , tumhākaṃ āvāso mayā paribhutto , bhikkhusaṅghena paribhutto , mayā ca bhikkhusaṅghena ca paribhutte dhammaratanenapi paribhuttoyeva hoti , evaṃ tīhi ratanehi paribhutte aparimeyyova vipāko , apica āvāsadānasmiṃ dinne sabbadānaṃ dinnameva hoti , bhūmaṭṭhakapaṇṇasālāya vā sākhāmaṇḍapassa vā saṅghaṃ uddissa katassa ānisaṃso paricchindituṃ na sakkā .

ĀvāsadānānubhāvenaV3.288 hi bhave nibbattamānassapi sampīḷitagabbhavāso nāma na hoti , dvādasahattho ovarako viyassa mātukucchi asambādhova hotī ’’ ti evaṃ nānānayavicittaṃ bahuṃ dhammakathaṃ kathetvā –

‘‘ Sītaṃ uṇhaṃ paṭihanti , tato vāḷamigāni ca ;

Sarīsape ca makase , sisire cāpi vuṭṭhiyo .

‘‘ Tato vātātapo ghoro , sañjāto paṭihaññati ;

Leṇatthañca sukhatthañca , jhāyituñca vipassituṃ .

‘‘ Vihāradānaṃ saṅghassa , aggaṃ buddhena vaṇṇitaṃ ;

Tasmā hi paṇḍito poso , sampassaṃ atthamattano .

‘‘ VihāreM3.316 kāraye ramme , vāsayettha bahussute ;

Tesaṃ annañca pānañca , vatthasenāsanāni ca .

‘‘ Dadeyya ujubhūtesu , vippasannena cetasā ;

Te tassa dhammaṃ desenti , sabbadukkhāpanūdanaṃ ;

Yaṃ so dhammaṃ idhaññāya , parinibbāti anāsavo ’’ ti .( cūḷava .295,315)–

Evaṃ ayampi āvāsadāne ānisaṃso ayampi āvāsadāne ānisaṃsoti bahudeva rattiṃ atirekadiyaḍḍhayāmaṃ āvāsadānānisaṃsaṃ kathesi .

Tattha imā gāthāva saṅgahaṃ āruḷhā , pakiṇṇakadhammadesanā pana saṅgahaṃ na ārohati .

Sandassetvātiādīni vuttatthāneva .

Abhikkantāti atikkantā dve yāmā gatā .

Yassadāni tumhe kālaṃ maññathāti yassa gamanassa tumhe kālaṃ maññatha , gamanakālo tumhākaṃ , gacchathāti vuttaṃ hoti .

Kasmā pana bhagavā te uyyojesīti ?

Anukampāya .

Tiyāmarattiñhi nisīditvā vītināmentānaṃ tesaṃ sarīre ābādho uppajjeyya , bhikkhusaṅghopi ca mahā , tassa sayananisajjānaṃ okāsaṃ laddhuṃ vaṭṭati , iti ubhayānukampāya uyyojesi .

Suññāgāran tiV3.289 pāṭiyekkaṃ suññāgāraṃ nāma tattha natthi .

Te kira gahapatayo tasseva āvasathāgārassa ekapasse paṭasāṇiṃ parikkhipāpetvā kappiyamañcaṃ paññapetvā tattha kappiyapaccattharaṇāni attharitvā upari suvaṇṇarajatatārakagandhamālādidāmapaṭimaṇḍitaṃ vitānaṃ bandhitvā gandhatelapadīpaṃ āropayiṃsu ‘‘ appeva nāma satthā dhammāsanato vuṭṭhāya thokaṃ vissametukāmo idha nipajjeyya , evaṃ no idaṃ āvasathāgāraṃ bhagavatā catūhi iriyāpathehi paribhuttaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissatī ’’ ti .

Satthāpi tadeva sandhāya tattha saṅghāṭiṃ paññapetvā sīhaseyyaṃ kappesi .

Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ suññāgāraṃ pāvisī ’’ ti .

Tattha pādadhovanaṭṭhānato paṭṭhāya yāva dhammāsanā agamāsi , ettake ṭhāne gamanaṃ nipphannaṃ .

Dhammāsanaṃ patvā thokaṃ aṭṭhāsi , idaṃ tattha ṭhānaṃ .

Dve yāme dhammāsane nisīdi , ettake ṭhāne nisajjā nipphannā .

Upāsake uyyojetvā dhammāsanato oruyha yathāvutte ṭhāne sīhaseyyaṃ kappesiM3.317 .

Etaṃ ṭhānaṃ bhagavatā catūhi iriyāpathehi paribhuttaṃ ahosīti .

Pāṭaligāmavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā .

Issues

Mahāvagga-ṭīkā

Mahāvagga-ṭīkā