Sunidhavassakāravatthukathāvaṇṇanā
286. Sunidhavassakārāti ( dī . ni .2.153; udā . aṭṭha .76) sunidho ca vassakāro ca dve brāhmaṇā .
Magadhamahāmattāti magadharañño mahāamaccā , magadharaṭṭhe vā mahāmattā , mahatiyā issariyamattāya samannāgatāti magadhamahāmattā .
Pāṭaligāme nagaraṃ māpentīti pāṭaligāmantasaṅkhāte bhūmippadese nagaraṃ māpenti , pubbe ‘‘ pāṭaligāmo ’’ ti laddhanāmaṃ ṭhānaṃ idāni nagaraṃ katvā māpentīti attho .
Vajjīnaṃ paṭibāhāyāti licchavirājūnaṃ āyamukhapacchindanatthaṃ .
Vatthūnīti gharavatthūni gharapatiṭṭhāpanaṭṭhānāni .
Cittāni namanti nivesanāni māpetun ti rañño rājamahāmattānañca nivesanāni māpetuṃ vatthuvijjāpāṭhakānaṃ cittāni namanti .
Te kira attano sippānubhāvena heṭṭhāpathaviyaṃ tiṃsahatthamatte ṭhāne ‘‘ idha nāgānaṃ nivāsapariggaho , idha yakkhānaṃ , idha bhūtānaṃ nivāsapariggaho , idha pāsāṇo vā khāṇuko vā atthī ’’ ti jānanti , te tadā sippaṃ jappitvā tādisaṃ sārambhaṭṭhānaṃ pariharitvā anārambhe ṭhāne tāhi vatthupariggāhikāhi devatāhi saddhiṃ mantayamānā viya taṃtaṃgehāni māpenti .
Atha vā nesaṃ sarīre devatā adhimuccitvā tattha tattha nivesanāni māpetuṃ cittaṃ nāmenti .
Tā catūsu koṇesu khāṇuke koṭṭetvā vatthumhi gahitamatte paṭivigacchanti .
Saddhānaṃ kulānaṃ
V3.290 saddhā devatā tathā karonti , assaddhānaṃ kulānaṃ assaddhā devatā ca .Kiṃ kāraṇā ?
Saddhānañhi evaṃ hoti ‘‘ idha manussā nivesanaṃ māpentā paṭhamaṃ bhikkhusaṅghaṃ nisīdāpetvā maṅgalaṃ vadāpessanti , atha mayaṃ sīlavantānaṃ dassanaṃ dhammakathaṃ pañhavissajjanaṃ anumodanañca sotuṃ labhissāma , manussādānaṃ datvā amhākaṃ pattiṃ dassantī ’’ ti .
Assaddhā devatāpi ‘‘ attano icchānurūpaṃ tesaṃ paṭipattiṃ passituṃ kathañca sotuṃ labhissāmā ’’ ti tathā karonti .
Tāvatiṃsehīti
M3.318 yathā hi ekasmiṃ kule ekaṃ paṇḍitaṃ manussaṃ , ekasmiñca vihāre ekaṃ bahussutaṃ bhikkhuṃ upādāya ‘‘ asukakule manussā paṇḍitā , asukavihāre bhikkhū bahussutā ’’ ti saddo abbhuggacchati , evamevaṃ sakkaṃ devarājānaṃ vissakammañca devaputtaṃ upādāya ‘‘ tāvatiṃsā paṇḍitā ’’ ti saddo abbhuggato .Tenāha ‘‘ tāvatiṃsehī ’’ ti .
Seyyathāpītiādinā devehi tāvatiṃsehi saddhiṃ mantetvā viya sunidhavassakārā nagaraṃ māpentīti dasseti .
Yāvatā ariyaṃ āyatanan ti yattakaṃ ariyamanussānaṃ osaraṇaṭṭhānaṃ nāma atthi .
Yāvatā vaṇippathoti yattakaṃ vāṇijānaṃ āhaṭabhaṇḍassa rāsivaseneva kayavikkayaṭṭhānaṃ nāma , vāṇijānaṃ vasanaṭṭhānaṃ vā atthi .
Idaṃ agganagaran ti tesaṃ ariyāyatanavaṇippathānaṃ idaṃ nagaraṃ aggaṃ bhavissati jeṭṭhakaṃ pāmokkhaṃ .
Puṭabhedanan ti bhaṇḍapuṭabhedanaṭṭhānaṃ , bhaṇḍaganthikānaṃ mocanaṭṭhānanti vuttaṃ hoti .
Sakalajambudīpe aladdhabhaṇḍampi hi idheva labhissati , aññattha vikkayaṃ agacchantampi idha vikkayaṃ gacchissati , tasmā idheva puṭaṃ bhindissatīti attho .
Āyanti yāni catūsu dvāresu cattāri , sabhāyaṃ ekanti evaṃ divase divase pañcasatasahassāni tattha uṭṭhahissanti , tānissa bhāvīni āyāni dasseti .
Aggito vātiādīsu ca-kārattho vā -saddo , agginā ca udakena ca mithubhedena ca nassissatīti attho .
Tassa hi eko koṭṭhāso agginā nassissati , nibbāpetumpi naṃ na sakkhissati , ekaṃ koṭṭhāsaṃ gaṅgā gahetvā gamissati , eko iminā akathitaṃ amussa , amunā akathitaṃ imassa vadantānaṃ pisuṇavācānaṃ vasena bhinnānaṃ manussānaṃ aññamaññabhedena vinassissati .
Evaṃ vatvā bhagavā paccūsakāle gaṅgātīraṃ gantvā katamukhadhovano bhikkhācārakālaṃ āgamayamāno nisīdi .
Sunidhavassakārāpi ‘‘ amhākaṃ rājā samaṇassa gotamassa upaṭṭhāko , so amhe upagate pucchissati ‘ satthā kira pāṭaligāmaṃ agamāsi , kiṃ tassa santikaṃ upasaṅkamittha , na upasaṅkamitthā ’ ti ,‘ upasaṅkamimhā ’ ti ca vutte ‘ nimantayittha , na nimantayitthā ’ ti
V3.291 pucchissati ,‘ na nimantayimhā ’ ti ca vutte amhākaṃ dosaṃ āropetvā niggaṇhissati , idañcāpi mayaṃ akataṭṭhāne nagaraṃ māpema , samaṇassa khoM3.319 pana gotamassa gatagataṭṭhāne kāḷakaṇṇisattā paṭikkamanti , taṃ mayaṃ nagaramaṅgalaṃ vācāpessāmā ’’ ti cintetvā satthāraṃ upasaṅkamitvā nimantayiṃsu .Tena vuttaṃ ‘‘ atha kho sunidhavassakārā ’’ tiādi .
Pubbaṇhasamayan ti pubbaṇhakāle .
Nivāsetvāti gāmappavesananīhārena nivāsanaṃ nivāsetvā kāyabandhanaṃ bandhitvā .
Pattacīvaramādāyāti pattañca cīvarañca ādiyitvā kāyapaṭibaddhaṃ katvā , cīvaraṃ pārupitvā pattaṃ hatthena gahetvāti attho .
Sīlavantetthāti sīlavante ettha attano vasanaṭṭhāne .
Saññateti kāyavācācittehi saññate .
Tāsaṃ dakkhiṇamādiseti saṅghassa dinne cattāro paccaye tāsaṃ gharadevatānaṃ ādiseyyapattiṃ dadeyya .
Pūjitā pūjayantīti ‘‘ ime manussā amhākaṃ ñātakāpi na honti , tathāpi no pattiṃ dentīti ārakkhaṃ susaṃvihitaṃ karothā ’’ ti suṭṭhu ārakkhaṃ karonti .
Mānitā mānayantīti kālānukālaṃ balikammakaraṇena mānitā ‘‘ ete manussā amhākaṃ ñātakāpi na honti , tathāpi catumāsachamāsantare no balikammaṃ karontī ’’ ti mānenti uppannaparissayaṃ haranti .
Tato nan ti tato naṃ paṇḍitajātikaṃ manussaṃ .
Orasan ti ure ṭhapetvā saṃvaḍḍhitaṃ , yathā mātā orasaṃ puttaṃ anukampati , uppannaparissayaharaṇatthamevassa vāyamati , evaṃ anukampantīti attho .
Bhadrāni passatīti sundarāni passati .
Anumoditvāti tehi tadā pasutapuññassa anumodanavasena tesaṃ dhammakathaṃ katvā .
Sunidhavassakārāpi ‘‘ yā tattha devatā āsuṃ , tāsaṃ dakkhiṇamādise ’’ ti bhagavato vacanaṃ sutvā devatānaṃ pattiṃ adaṃsu .
Taṃ gotamadvāraṃ nāma ahosīti tassa nagarassa yena dvārena bhagavā nikkhami , taṃ gotamadvāraṃ nāma ahosi .
Gaṅgāya pana uttaraṇatthaṃ anotiṇṇattā gotamatitthaṃ nāma nāhosi .
Pūrāti puṇṇā .
Samatittikāti tīrasamaṃ udakassa tittā bharitā .
Kākapeyyāti tīre ṭhitakākehi pātuṃ sakkuṇeyyaudakā .
Tīhipi padehi ubhatokūlasamaṃ paripuṇṇabhāvameva vadati .
Uḷumpan ti pāragamanatthāya lahuke dārudaṇḍe gahetvā kavāṭaphalake viya aññamaññasambandhe kātuṃ āṇiyo koṭṭetvā nāvāsaṅkhepena kataṃ .
Kullan ti veḷunaḷādike saṅgharitvā valliādīhi kalāpavasena bandhitvā kataṃ .
Etamatthaṃ
M3.320 viditvāti etaṃ mahājanassa gaṅgudakamattassapi kevalaṃ tarituṃ asamatthataṃ , attano pana bhikkhusaṅghassa ca atigambhīravitthataṃ saṃsāramahaṇṇavaṃ taritvā ṭhitabhāvañca sabbākāratoV3.292 viditvā tadatthaparidīpanaṃ imaṃ udānaṃ udānesi .Udānagāthāya attho pana aṭṭhakathāyaṃ dassitoyeva .
Tattha udakaṭṭhānassetaṃ adhivacanan ti yathāvuttassa yassa kassaci udakaṭṭhānassa etaṃ aṇṇavanti adhivacanaṃ , na samuddassevāti adhippāyo .
Saran ti idha nadī adhippetā sarati sandatīti katvā .
Gambhīraṃ vitthatan ti agādhaṭṭhena gambhīraṃ , sakalalokattayabyāpitāya vitthataṃ .
Visajjāti anāsajja appatvā eva pallalāni tesaṃ ataraṇato .
Kullañhi jano bandhatīti kullaṃ bandhituṃ āyāsaṃ āpajjati .
Vinā eva kullenāti īdisaṃ udakaṃ kullena īdisena vinā eva .
Tiṇṇā medhāvino janāti ariyamaggañāṇasaṅkhātāya medhāya samannāgatattā medhāvino buddhā ca buddhasāvakā ca tiṇṇā paratīre patiṭṭhitā .
Sunidhavassakāravatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā .