Issues
Cūḷaniddesa-aṭṭhakathā

3. Tatiyavaggavaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

3. Tatiyavaggavaṇṇanā

141. TatiyavaggassaP0.136 paṭhame diṭṭhīvisūkānīti dvāsaṭṭhidiṭṭhigatāni .
Tāni hi maggasammādiṭṭhiyā visūkaṭṭhena vijjhanaṭṭhena vilomaṭṭhena ca visūkāni .
Evaṃ diṭṭhiyā visūkānīti diṭṭhivisūkāni , diṭṭhiyo eva vā visūkāni diṭṭhivisūkāni .
UpātivattotiM0.125 dassanamaggena atikkanto .
Patto niyāman ti avinipātadhammatāya sambodhiparāyanatāya ca niyatabhāvaṃ adhigato , sammattaniyāmasaṅkhātaṃ vā paṭhamamagganti .
Ettāvatā paṭhamamaggakiccanipphatti ca tassa paṭilābho ca vutto .
Idāni paṭiladdhamaggoti iminā sesamaggapaṭilābhaṃ dasseti .
Uppannañāṇomhīti uppannapaccekabodhiñāṇo amhi .
Etena phalaṃ dasseti .
Anaññaneyyoti aññehi ‘‘ idaṃ saccaṃ idaṃ saccan ’’ ti nanetabbo .
Etena sayambhutaṃ dīpeti .
Patte vā paccekabodhiñāṇe aññaneyyatāya abhāvā sayaṃvasitaṃ .
Samathavipassanāya vā diṭṭhivisūkāni upātivatto , ādimaggena patto niyāmaṃ , sesehi paṭiladdhamaggo , phalañāṇenaV0.117 uppannañāṇo , taṃ sabbaṃ attanāva adhigatoti anaññaneyyo .
Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ ( su . ni . aṭṭha .1.54; apa . aṭṭha .1.1.111).
Na paraneyyoti na aññehi netabbo .
Na parappattiyoti paccakkhadhammattā na aññehi saddahāpetabbo .
Na parappaccayoti na assa paro paccayo , na parassa saddhāya vattatīti na parappaccayo .
Na parapaṭibaddhagūti na aññesaṃ paṭibaddhañāṇagamano .
Paṭhamaṃ .
142. Dutiye nillolupoti alolupo .
Yo hi rasataṇhābhibhūto hoti , so bhusaṃ luppati punappunañca luppati , tena ‘‘ lolupo ’’ ti vuccati .
Tasmā esa taṃ paṭikkhipanto āha ‘‘ nillolupo ’’ ti .
Nikkuhoti ettha kiñcāpi yassa tividhakuhanavatthu natthi , so ‘‘ nikkuho ’’ ti vuccati , imissā pana gāthāya manuññabhojanādīsuP0.137 vimhayamanāpajjanato nikkuhoti ayamadhippāyo .
Nippipāsoti ettha pātumicchā pipāsā , tassā abhāvena nippipāso , sādurasalobhena bhottukamyatāvirahitoti attho .
Nimmakkhoti ettha paraguṇavināsanalakkhaṇo makkho , tassa abhāvena nimmakkho .
Attano gahaṭṭhakāle sūdassa guṇamakkhanābhāvaṃ sandhāya āha .
Niddhantakasāvamohoti ettha rāgādayo tayo kāyaduccaritādīni ca tīṇīti cha dhammā yathāsambhavaṃM0.126 appasannaṭṭhena sakabhāvaṃ vijahāpetvā parabhāvaṃ gaṇhāpanaṭṭhena kasaṭaṭṭhena ca ‘‘ kasāvā ’’ ti veditabbā .
Yathāha –
‘‘ Tattha katame tayo kasāvā ?
Rāgakasāvo dosakasāvo mohakasāvo , ime tayo kasāvā .
Tattha katame aparepi tayo kasāvā ?
Kāyakasāvo vacīkasāvo manokasāvo ’’ ti ( vibha .924).
Tesu mohaṃ ṭhapetvā pañcannaṃ kasāvānaṃ tesañca sabbesaṃ mūlabhūtassa mohassa niddhantattā niddhantakasāvamoho , tiṇṇaṃ eva vā kāyavacīmanokasāvānaṃ mohassa ca niddhantattā niddhantakasāvamoho .
Itaresu nillolupatādīhi rāgakasāvassa , nimmakkhatāya dosakasāvassa niddhantabhāvo siddho eva .
Nirāsasoti nittaṇho .
Sabbaloketi sakalaloke , tīsu bhavesu dvādasasu vā āyatanesu bhavavibhavataṇhāvirahito hutvāti attho .
Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃV0.118 .
Atha vā tayopi pāde vatvā eko careti eko carituṃ sakkuṇeyyāti evampi ettha sambandho kātabbo ( su . ni . aṭṭha .1.96).
Dutiyaṃ .
143. Tatiye ayaṃ saṅkhepattho – yvāyaṃ dasavatthukāya pāpadiṭṭhiyā samannāgatattā pāpo .
Paresampi anatthaṃ dassetīti anatthadassī .
Kāyaduccaritādimhi ca visame niviṭṭho .
Taṃ atthakāmo kulaputto pāpaṃ sahāyaṃ parivajjayetha , anatthadassiṃ visame niviṭṭhaṃ .
Sayaṃ na seveti attano vasena taṃ na seveyya .
Yadi pana paravaso hoti , kiṃ sakkā kātunti vuttaṃP0.138 hoti .
Pasutan ti pasaṭaṃ , diṭṭhivasena tattha tattha lagganti attho .
Pamattan ti kāmaguṇesu vossaṭṭhacittaṃ , kusalabhāvanārahitaṃ vā .
Taṃ evarūpaṃ na seve na bhaje na payirupāse , aññadatthu eko care khaggavisāṇakappoti .
Niddese sayaṃ na seveyyāti sāmaṃ na upasaṅkameyya .
Sāmaṃ na seveyyāti cittenapi na upasaṅkameyya .
Na seveyyāti na bhajeyya .
NaM0.127 niseveyyāti samīpampi na gaccheyya .
Na saṃseveyyāti dūre bhaveyya .
Na parisaṃseveyyāti paṭikkameyya .
Tatiyaṃ .
144. Catutthe ayaṃ saṅkhepattho – bahussutan ti duvidho bahussuto tīsu piṭakesu atthato nikhilo pariyattibahussuto ca maggaphalavijjābhiññānaṃ paṭividdhattā paṭivedhabahussuto ca .
Āgatāgamo dhammadharo .
Uḷārehi pana kāyavacīmanokammehi samannāgato uḷāro .
Yuttapaṭibhāno ca muttapaṭibhāno ca yuttamuttapaṭibhāno ca paṭibhānavā .
Pariyattiparipucchādhigamavasena vā tidhā paṭibhānavā veditabbo .
Yassa hi pariyatti paṭibhāti , so pariyattipaṭibhānavā .
Yassa atthañca ñāyañca lakkhaṇañca ṭhānāṭṭhānañca paripucchantassa paripucchā paṭibhāti , so paripucchāpaṭibhānavā .
Yena maggādayo paṭividdhā honti , so adhigamapaṭibhānavā .
Taṃ evarūpaṃ bahussutaṃ dhammadharaṃ bhajetha , mittaṃ uḷāraṃ paṭibhānavantaṃ .
Tato tassānubhāvena attatthaparatthaubhayatthabhedato vā diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthabhedato vā anekappakārāni aññāya atthāni , tato ‘‘ ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhānan ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.18; saṃ . ni .2.20; mahāni .174) kaṅkhāṭṭhānesuV0.119 vineyya kaṅkhaṃ vicikicchaṃ vinetvā vināsetvā evaṃ katasabbakicco eko care khaggavisāṇakappoti ( su . ni . aṭṭha .1.58).
Catutthaṃ .
145. PañcameP0.139 khiḍḍā ca rati ca pubbe vuttāva .
Kāmasukhan ti vatthukāmasukhaṃ .
Vatthukāmāpi hi sukhassa visayādibhāvena sukhanti vuccanti .
Yathāha –
‘‘ atthi rūpaṃ sukhaṃ sukhānupatitan ’’ ti ( saṃ . ni .3.60).
Evametaṃ khiḍḍaṃ ratiṃ kāmasukhañca imasmiṃ okāsaloke analaṅkaritvā alanti akatvā ‘‘ etaṃ tappakan ’’ ti vā ‘‘ sārabhūtan ’’ ti vā evaṃ aggahetvā .
Anapekkhamānoti tena analaṅkaraṇena anapekkhanasīlo apihāluko nittaṇho .
Vibhūsaṭṭhānāvirato saccavādī eko careti .
Tattha vibhūsā duvidhā agārikavibhūsā ca anagārikavibhūsā ca .
Tattha agārikavibhūsā sākaṭaveṭhanamālāgandhādi ,M0.128 anagārikavibhūsā ca pattamaṇḍanādi .
Vibhūsā eva vibhūsaṭṭhānaṃ , tasmā vibhūsaṭṭhānā tividhāyapi viratiyā virato .
Avitathavacanato saccavādīti evamattho daṭṭhabbo ( su . ni . aṭṭha .1.59).
Pañcamaṃ .
146. Chaṭṭhe dhanānīti muttāmaṇiveḷuriyasaṅkhasilāpavāḷarajatajātarūpādīni ratanāni .
Dhaññānīti sālivīhiyavagodhumakaṅkuvarakakudrūsakappabhedāni satta sesāparaṇṇāni ca .
Bandhavānīti ñātibandhu , gottabandhu , mittabandhu , sippabandhuvasena catubbidhabandhave .
Yathodhikānīti sakasakaodhivasena ṭhitāniyeva .
Sesaṃ vuttanayamevāti ( su . ni . aṭṭha .1.60).
Chaṭṭhaṃ .
147. Sattame saṅgo esoti attano upabhogaṃ niddisati .
So hi sajjanti tattha pāṇino kaddame paviṭṭho hatthī viyāti saṅgo .
Parittamettha sokhyan ti ettha pañcakāmaguṇūpabhogakāle viparītasaññāya uppādetabbato kāmāvacaradhammapariyāpannato vā lāmakaṭṭhena sokhyaṃ parittaṃ , vijjuppabhāya obhāsitanaccadassanasukhaṃ viya ittaraṃ , tāvakālikanti vuttaṃ hoti .
Appassādo dukkhamettha bhiyyoti ettha ca yvāyaṃ ‘‘ yaṃ kho , bhikkhave , ime pañca kāmaguṇe paṭiccaP0.140 uppajjati sukhaṃ somanassaṃ , ayaṃ kāmānaṃ assādo ’’ tiV0.120 vutto , so yamidaṃ ‘‘ ko ca , bhikkhave , kāmānaṃ ādīnavo , idha , bhikkhave , kulaputto yena sippaṭṭhānena jīvikaṃ kappeti yadi muddāya yadi gaṇanāyā ’’ ti ( ma . ni .1.162) evamādinā nayenettha dukkhaṃ vuttaṃ , taṃ upanidhāya appodakabindumatto hoti , atha kho dukkhameva bhiyyo bahu , catūsu samuddesu udakasadiso hoti .
Tena vuttaṃ –
‘‘ appassādo dukkhamettha bhiyyo ’’ ti .
Gaḷo esoti assādaṃ dassetvā ākaḍḍhanavasena baḷiso viya eso , yadidaṃ pañca kāmaguṇā .
Iti ñatvā matimāti evaṃ ñatvā buddhimā paṇḍito puriso sabbampetaṃ pahāya eko care khaggavisāṇakappoti ( su . ni . aṭṭha .1.61).
Sattamaṃ .
148. AṭṭhamagāthāyaM0.129 dutiyapāde jālan ti suttamayaṃ vuccati .
Ambūti udakaṃ , tattha caratīti ambucārī , macchassetaṃ adhivacanaṃ .
Salile ambucārī salilambucārī .
Tasmiṃ nadīsalile jālaṃ bhetvā gataambucārīvāti vuttaṃ hoti .
Tatiyapāde daḍḍhan ti daḍḍhaṭṭhānaṃ vuccati .
Yathā aggi daḍḍhaṭṭhānaṃ puna na nivattati , na tattha bhiyyo āgacchati , evaṃ maggañāṇagginā daḍḍhaṃ kāmaguṇaṭṭhānaṃ anivattamāno , tattha bhiyyo anāgacchantoti vuttaṃ hoti .
Sesaṃ vuttanayamevāti .
Saṃyojanānīti yassa saṃvijjanti , taṃ puggalaṃ vaṭṭasmiṃ saṃyojenti bandhantīti saṃyojanāni .
Imāni pana saṃyojanāni kilesapaṭipāṭiyāpi āharituṃ vaṭṭati maggapaṭipāṭiyāpi .
Kāmarāgapaṭighasaṃyojanāni anāgāmimaggena pahīyanti , mānasaṃyojanaṃ arahattamaggena , diṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsā sotāpattimaggena , bhavarāgasaṃyojanaṃ arahattamaggena , issāmacchariyāni sotāpattimaggena , avijjā arahattamaggena .
Maggapaṭipāṭiyā diṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsaissāmacchariyā sotāpattimaggena pahīyanti , kāmarāgapaṭighā anāgāmimaggena , mānabhavarāgaavijjā arahattamaggenāti .
Bhinditvāti bhedaṃ pāpetvā .
PabhinditvātiP0.141 chindaṃ katvā .
Dālayitvāti phāletvā .
Padālayitvāti hīretvā .
Sampadālayitvāti upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ .
Aṭṭhamaṃ .
149. Navame okkhittacakkhūti heṭṭhākhittacakkhu , satta gīvaṭṭhīni paṭipāṭiyā ṭhapetvā parivajjanapahātabbadassanatthaṃV0.121 yugamattaṃ pekkhamānoti vuttaṃ hoti .
Na tu hanukaṭṭhinā hadayaṭṭhiṃ saṅghaṭṭento .
Evañhi okkhittacakkhutā na samaṇasārūppā hoti .
Na ca pādaloloti ekassa dutiyo dvinnaṃ tatiyoti evaṃ gaṇamajjhaṃ , pavisitukāmatāya kaṇḍūyamānapādo viya abhavanto , dīghacārikaanavaṭṭhitacārikavirato vā .
Guttindriyoti chasu indriyesu idha manindriyassa visuṃ vuttattā vuttāvasesavasena gopitindriyo .
Rakkhitamānasānoti mānasaṃyeva mānasānaṃ , taṃ rakkhitamassāti rakkhitamānasāno .
Yathā kileseti naM0.130 viluppati , evaṃ rakkhitacittoti vuttaṃ hoti .
Anavassutoti imāya paṭipattiyā tesu tesu ārammaṇesu kilesaanvāssavavirahito .
Apariḍayhamānoti evaṃ anvāssavavirahitā eva kilesaggīhi apariḍayhamāno , bahiddhā vā anavassuto , ajjhattaṃ apariḍayhamāno .
Sesaṃ vuttanayamevāti ( su . ni . aṭṭha .1.63).
Cakkhunā rūpaṃ disvāti kāraṇavasena ‘‘ cakkhū ’’ ti laddhavohārena rūpadassanasamatthena cakkhuviññāṇena rūpaṃ disvā .
Porāṇā panāhu –
‘‘ Cakkhu rūpaṃ na passati acittakattā , cittaṃ na passati acakkhukattā , dvārārammaṇasaṅghaṭṭane pana pasādavatthukena cittena passati .
Īdisī panesā ‘ dhanunā vijjhatī ’ tiādīsu viya sasambhārakathā nāma hoti , tasmā cakkhuviññāṇena rūpaṃ disvāti ayamevettha attho ’’ ti ( visuddhi .1.15; dha . sa . aṭṭha .1352).
Nimittaggāhīti itthipurisanimittaṃ vā subhanimittādikaṃ vā kilesavatthubhūtaṃ nimittaṃ chandarāgavasena gaṇhāti , diṭṭhamattavasena na saṇṭhāti .
Anubyañjanaggāhīti kilesānaṃ anubyañjanato pākaṭabhāvakaraṇato ‘‘ anubyañjanan ’’ ti laddhavohāraṃ hatthapādahasitalapitavilokitādibhedaṃ ākāraṃ gaṇhāti .
Yatvādhikaraṇamenan tiādimhiP0.142 yaṃkāraṇā yassa cakkhundriyāsaṃvarassa hetu .
Etaṃ puggalaṃ satikavāṭena cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ apihitacakkhudvāraṃ hutvā viharantaṃ ete abhijjhādayo dhammā anvāssaveyyuṃ .
Tassa saṃvarāya na paṭipajjatīti tassa cakkhundriyassa satikavāṭena pidahanatthāya na paṭipajjati .
Evaṃbhūtoyeva ca ‘‘ na rakkhati cakkhundriyaṃ .
Na cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjatī ’’ tipi vuccati .
TatthaV0.122 kiñcāpi cakkhundriye saṃvaro vā asaṃvaro vā natthi .
Na hi cakkhupasādaṃ nissāya sati vā muṭṭhassaccaṃ vā uppajjati , api ca yadā rūpārammaṇaṃ cakkhussa āpāthaṃ āgacchati , tadā bhavaṅge dvikkhattuṃ uppajjitvā niruddhe kiriyamanodhātu āvajjanakiccaṃ sādhayamānā uppajjitvā nirujjhati , tato cakkhuviññāṇaṃ dassanakiccaṃ tato vipākamanodhātu sampaṭicchanakiccaṃ tato vipākāhetukamanoviññāṇadhātu santīraṇakiccaṃ tato kiriyāhetukamanoviññāṇadhātuM0.131 voṭṭhapanakiccaṃ sādhayamānā uppajjitvā nirujjhati , tadanantaraṃ javanaṃ javati .
Tatrāpi neva bhavaṅgasamaye , na āvajjanādīnaṃ aññatarasamaye saṃvaro vā asaṃvaro vā atthi , javanakkhaṇe pana sace dussīlyaṃ vā muṭṭhassaccaṃ vā aññāṇaṃ vā akkhanti vā kosajjaṃ vā uppajjati , asaṃvaro hoti .
Evaṃ honto pana so cakkhundriye asaṃvaroti vuccati .
Kasmā ?
Yasmā tasmiṃ sati dvārampi aguttaṃ hoti bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipi .
Yathā kiṃ ?
Yathā nagare catūsu dvāresu asaṃvutesu kiñcāpi antogharadvārakoṭṭhakagabbhādayo susaṃvutā , tathāpi antonagare sabbaṃ bhaṇḍaṃ arakkhitaṃ agopitameva hoti .
Nagaradvārena hi pavisitvā corā yadicchanti , taṃ hareyyuṃ .
Evameva javane dussīlyādīsu uppannesu tasmiṃ asaṃvare sati dvārampi aguttaṃ hoti bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipīti .
Cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hotītiādīsu na nimittaggāhī hotīti chandarāgavasena vuttappakāraṃ nimittaṃ na gaṇhāti .
Evaṃ sesapadānipi vuttapaṭikkhepena veditabbāni .
Yathā ca heṭṭhā ‘‘ javane dussīlyādīsu uppannesu tasmiṃ asaṃvare sati dvārampi aguttaṃ hoti bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipī ’’ ti vuttaṃ , evamidha tasmiṃ sīlādīsu uppannesu dvārampi guttaṃP0.143 hoti bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipi .
Yathā kiṃ ?
Yathā nagaradvāresu saṃvutesu kiñcāpi antogharādayo asaṃvutā honti .
Tathāpi antonagare sabbaṃ bhaṇḍaṃ surakkhitaṃ sugopitameva hoti .
Nagaradvāresu pihitesu corānaṃ paveso natthi .
Evameva javane sīlādīsu uppannesu dvārampi guttaṃ hoti bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipi .
Tasmā javanakkhaṇe uppajjamānopi cakkhundriye saṃvaroti vutto ( dha . sa . aṭṭha .1352; visuddhi .1.15).
Avassutapariyāyañcāti kilesehi tintakāraṇañca .
Anavassutapariyāyañcāti kilesehi atintakāraṇañca .
PiyarūpeV0.123 rūpeti iṭṭhajātike rūpārammaṇe .
Appiyarūpe rūpeti aniṭṭhasabhāve rūpārammaṇe .
Byāpajjatīti dosavasena pūtibhāvamāpajjati .
Otāran ti chiddaṃ antaraṃ .
Ārammaṇan ti paccayaṃ .
AdhibhaṃsūtiM0.132 maddaṃsu .
Na adhibhosīti na maddi .
Bahalamattikāti punappunaṃ dānavasena uddhamāyikā bahalamattikā .
Addāvalepanāti asukkhamattikadānā .
Sesamettha uttānaṃ .
Navamaṃ .
150. Dasame kāsāyavattho abhinikkhamitvāti imassa pādassa gehā abhinikkhamitvā kāsāyavattho hutvāti evamattho veditabbo .
Sesaṃ vuttanayeneva sakkā jānitunti na vitthāritanti .
Dasamaṃ .
Tatiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .