14. Posālamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā

81. CuddasameP0.52 posālasutte – yo atītaṃ ādisatīti yo bhagavā attano ca paresañca ‘‘ ekampi jātin ’’ tiādibhedaṃ atītaṃ ādisati .

Ekampi jātin ti ekampi paṭisandhimūlakaṃ cutipariyosānaṃ ekabhavapariyāpannaṃ khandhasantānaṃ .

Esa nayo dvepi jātiyotiādīsu .

Anekepi saṃvaṭṭakappetiādīsu pana parihāyamāno kappo saṃvaṭṭakappo , tadā sabbesaṃ brahmaloke sannipatanato .

Vaḍḍhamāno kappo vivaṭṭakappo , tadā brahmalokato sattānaṃ vivaṭṭanato .

Tattha saṃvaṭṭena saṃvaṭṭaṭṭhāyī gahito hoti taṃmūlakattā , vivaṭṭena ca vivaṭṭaṭṭhāyī .

Evañhi sati yāni tāni ‘‘ cattārimāni , bhikkhave , kappassaV0.45 asaṅkhyeyyāni .

Katamāni cattāri ?

Saṃvaṭṭo saṃvaṭṭaṭṭhāyī vivaṭṭo vivaṭṭaṭṭhāyī ’’ ti vuttāni ( a . ni .4.156), tāni pariggahitāni honti .

Saṃvaṭṭakappe vivaṭṭakappeti ca kappassa addhaṃ gahetvā vuttaṃ .

Saṃvaṭṭavivaṭṭakappeti sakalaṃ kappaṃ gahetvā vuttaṃ .

Kathaṃ anussaratīti ce ?

Amutrāsin tiādinā nayena .

Tattha amutrāsin ti amumhi saṃvaṭṭakappe ahaṃ amumhi bhave vā yoniyā vā gatiyā vā viññāṇaṭṭhitiyā vā sattāvāse vā sattanikāye vā āsiṃ .

Evaṃnāmoti tisso vā phusso vā .

Evaṃgottoti kaccāno vā kassapo vāM0.47 .

Idamassa atītabhave attano nāmagottānussaraṇavasena vuttaṃ .

Sace pana tasmiṃ kāle attano vaṇṇasampattiṃ vā lūkhapaṇītajīvitabhāvaṃ vā sukhadukkhabahulataṃ vā appāyukadīghāyukabhāvaṃ vā anussaritukāmo , tampi anussaratiyeva .

Tenāha –

‘‘ evaṃvaṇṇo evamāyupariyanto ’’ ti .

Tattha evaṃvaṇṇoti odāto vā sāmo vā .

Evamāhāroti sālimaṃsodanāhāro vā pavattaphalabhojano vā .

Evaṃ sukhadukkhapaṭisaṃvedītiP0.53 anekappakārena kāyikacetasikānaṃ sāmisanirāmisādippabhedānaṃ vā sukhadukkhānaṃ paṭisaṃvedī .

Evamāyupariyantoti evaṃ vassasataparamāyupariyanto vā caturāsīti kappasahassaparamāyupariyanto vā .

So tato cuto amutra udapādin ti so ahaṃ tato bhavato yonito gatito viññāṇaṭṭhitito sattāvāsato sattanikāyato vā cuto puna amukasmiṃ nāma bhave yoniyā gatiyā viññāṇaṭṭhitiyā sattāvāse sattanikāye vā udapādiṃ .

Tatrāpāsin ti atha tatrāpi bhave yoniyā gatiyā viññāṇaṭṭhitiyā sattāvāse sattanikāye vā puna ahosiṃ .

Evaṃnāmotiādivuttanayameva .

Api ca – yasmā amutrāsin ti idaṃ anupubbena ārohantassa yāvadicchakaṃ anussaraṇaṃ .

So tato cutoti paṭinivattantassa paccavekkhaṇaṃ .

Tasmā idhūpapannoti imissā idhūpapattiyā anantaramevassa upapattiṭṭhānaṃ sandhāya amutra udapādinti idaṃ vuttanti veditabbaṃ .

Tatrāpāsin ti evamādi panassa tatrā imissā upapattiyā antare upapattiṭṭhāne nāmagottādīnaṃ anussaraṇadassanatthaṃ vuttaṃ .

So tato cuto idhūpapannoti svāhaṃ tato anantarūpapattiṭṭhānato cuto idha asukasmiṃ nāma khattiyakule vā brāhmaṇakule vā nibbatto .

Ititi evaṃ .

Sākāraṃ sauddesan ti nāmagottavasena sauddesaṃ , vaṇṇādivasena sākāraṃ .

Nāmagottena hi satto ‘‘ tisso kassapo ’’ ti uddisiyati , vaṇṇādīhi ‘‘ odāto sāmo ’’ ti nānattato paññāyati .

Tasmā nāmagottaṃ uddeso , itare ākārāti .

Pubbenivāsan tiM0.48 pubbe atītajātīsuV0.46 nivuṭṭhakkhandhā pubbenivāso .

Nivuṭṭhāti ajjhāvuṭṭhā anubhūtā attano santāne uppajjitvā niruddhā , nivuṭṭhadhammā vā .

Nivuṭṭhāti gocaranivāsena nivuṭṭhā , attano viññāṇena viññātā paricchinnā , paraviññāṇena viññātāpi vā chinnavaṭumakānussaraṇādīsu .

Te buddhānaṃyeva labbhanti .

Taṃ pubbenivāsaṃ ādisati katheti .

Paresaṃ atītan ti aññesaṃ parapuggalānaṃ pubbenivāsaṃ ekampi jātintiādinā nayena ādisati .

Mahāpadāniyasuttantan tiP0.54 mahāpurisānaṃ apadānaniyuttaṃ mahāpadānasuttaṃ ( dī . ni .2.1 ādayo ).

Mahāsudassaniyasuttantan ti mahāsudassanassa sampattiyuttaṃ mahāsudassanasuttaṃ ( dī . ni .2.241 ādayo ).

Mahāgovindiyasuttantan ti mahāgovindabrāhmaṇassa apadānaniyuttaṃ mahāgovindasuttaṃ ( dī . ni .2.293 ādayo ).

Māghadeviyasuttantan ti maghadevarañño apadānaniyuttaṃ maghadevasuttaṃ ( ma . ni .2.308 ādayo ).

Satānusāriññāṇaṃ hotīti pubbenivāsānussatisampayuttañāṇaṃ hoti .

Yāvatakaṃ ākaṅkhatīti yattakaṃ ñātuṃ icchati , tattakaṃ jānissāmīti ñāṇaṃ peseti .

Athassa dubbalapattapuṭe pakkhandanārādho viya appaṭihataṃ anivāritaṃ ñāṇaṃ gacchati .

Tena yāvatakaṃ ākaṅkhati , tāvatakaṃ anussarati .

Bodhijan ti bodhiyā mūle jātaṃ .

Ñāṇaṃ uppajjatīti catumaggañāṇaṃ uppajjati .

Ayamantimā jātīti tena ñāṇena jātimūlassa pahīnattā puna ‘‘ ayamantimā jāti , natthidāni punabbhavo ’’ ti ( dī . ni .2.31) aparampi ñāṇaṃ uppajjati .

Indriyaparopariyattañāṇan ti ettha upari ‘‘ sattānan ’’ ti padaṃ idheva āharitvā sattānaṃ indriyaparopariyattañāṇanti yojetabbaṃ .

Parāni ca aparāni ca ‘‘ parāparānī ’’ ti vattabbe sandhivasena ro -kāraṃ katvā ‘‘ paroparānī ’’ ti vuccati .

Paroparānaṃ bhāvo paropariyaṃ , paropariyameva paropariyattaṃ , veneyyasattānaṃ saddhādīnaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ paropariyattaṃ indriyaparopariyattaṃ , indriyaparopariyattassa ñāṇaṃ indriyaparopariyattañāṇaṃ , indriyānaṃ uttamānuttamabhāvañāṇanti attho .

‘‘ Indriyavarovariyattañāṇan ’’ tipi pāṭho , varāni ca avarāni ca varovariyāni , varovariyānaṃ bhāvo varovariyattanti yojetabbaṃ .

Avariyānīti ca uttamānīti attho .

Atha vā – parāni ca oparāniM0.49 ca paroparāni , tesaṃ bhāvo paropariyattanti yojetabbaṃ .

Oparānīti ca orānīti vuttaṃ hoti , lāmakānīti attho ‘‘ paroparāyassa samecca dhammā ’’ tiādīsu ( a . ni .4.5; su . ni .479) viya .

‘‘ Indriyaparopariyatte ñāṇan ’’ ti bhummavacanenapi pāṭho ( paṭi . ma . aṭṭha .1.1.68).

TathāgatassātiV0.47P0.55 yathā vipassiādayo pubbakā isayo āgatā , tathā āgatassa .

Yathā ca te gatā , tathā gatassa .

Tathāgatabalan ti aññehi asādhāraṇaṃ tathāgatasseva balaṃ .

Yathā vā pubbabuddhānaṃ balaṃ puññussayasampattiyā āgataṃ , tathā āgatabalantipi attho .

Tattha duvidhaṃ tathāgatassa balaṃ kāyabalañca ñāṇabalañca .

Tesu kāyabalaṃ hatthikulānusārena veditabbaṃ .

Vuttañhetaṃ porāṇehi –

‘‘ Kāḷāvakañca gaṅgeyyaṃ , paṇḍaraṃ tambapiṅgalaṃ ;

Gandhamaṅgalahemañca , uposathachaddantime dasā ’’ ti .( ma . ni . aṭṭha .1.148; saṃ . ni . aṭṭha .2.2.22; a . ni . aṭṭha .3.10.21; vibha . aṭṭha .760; udā . aṭṭha .75; paṭi . ma . aṭṭha .2.2.44);

Yadetaṃ pakatihatthiggaṇanāya hatthīnaṃ koṭisahassassa , purisagaṇanāya dasannaṃ purisakoṭisahassānaṃ balaṃ hoti , idaṃ tāva tathāgatassa kāyabalaṃ .

Ñāṇabalaṃ pana mahāsīhanāde ( ma . ni .1.146 ādayo ) āgataṃ dasabalañāṇaṃ catuvesārajjañāṇaṃ aṭṭhasu parisāsu akampanañāṇaṃ catuyoniparicchedakañāṇaṃ pañcagatiparicchedakañāṇaṃ saṃyuttake ( saṃ . ni .2.33-34) āgatāni tesattati ñāṇāni sattasattati ñāṇānīti evaṃ aññānipi anekāni ñāṇasahassāni , etaṃ ñāṇabalaṃ nāma .

Idhāpi ñāṇabalameva adhippetaṃ , ñāṇañhi akampiyaṭṭhena upathambhakaṭṭhena ca balanti ( paṭi . ma . aṭṭha .2.2.44) vuttaṃ .

Sattānaṃ āsayānusaye ñāṇan ti ettha rūpādīsu khandhesu chandarāgena sattā visattāti sattā .

Vuttañhetaṃ bhagavatā –

‘‘ Rūpe kho , rādha , yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā , tatra satto tatra visatto , tasmā ‘ satto ’ ti vuccatiM0.50 .

Vedanāya … saññāya … saṅkhāresu … viññāṇe yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā , tatra satto tatra visatto , tasmā ‘ satto ’ ti vuccatī ’’ ti ( saṃ . ni .3.161; mahāni .7).

Akkharacintakā pana atthaṃ avicāretvā ‘‘ nāmamattametan ’’ ti icchanti .

Yepi atthaṃ vicārenti , te satvayogena sattāti icchanti .

Tesaṃ sattānaṃ āsayanti nissayanti etthāti āsayoV0.48 , micchādiṭṭhiyā sammādiṭṭhiyā vā kāmādīhi nekkhammādīhi vā paribhāvitassa cittasantānassetaṃ adhivacanaṃ .

Sattasantāne anusenti anupavattantīti anusayā , thāmagatānaṃ kāmarāgādīnaṃ etaṃ adhivacanaṃ .

Āsayo ca anusayoP0.56 ca āsayānusayo .

Jātiggahaṇena ca dvandasamāsavasena ca ekavacanaṃ veditabbaṃ .

Yasmā caritādhimuttiyo āsayānusayasaṅgahitā , tasmā uddese caritādhimuttīsu ñāṇāni āsayānusayañāṇeneva saṅgahetvā ‘‘ āsayānusaye ñāṇan ’’ ti vuttaṃ .

Yamakapāṭihīre ñāṇan ti ettha aggikkhandhaudakadhārādīnaṃ apubbaṃ acarimaṃ sakiṃyeva pavattito yamakaṃ , assaddhiyādīnaṃ paṭipakkhadhammānaṃ haraṇato pāṭihīraṃ , yamakañca taṃ pāṭihīrañcāti yamakapāṭihīraṃ .

Mahākaruṇāsamāpattiyā ñāṇan ti ettha paradukkhe sati sādhūnaṃ hadayakampanaṃ karotīti karuṇā , kināti vā paradukkhaṃ hiṃsati vināsetīti karuṇā , kirīyati vā dukkhitesu pharaṇavasena pasārīyatīti karuṇā , pharaṇakammavasena kammaguṇavasena ca mahatī karuṇā mahākaruṇā , samāpajjanti etaṃ mahākāruṇikāti samāpatti , mahākaruṇā ca sā samāpatti cāti mahākaruṇāsamāpatti , tassaṃ mahākaruṇāsamāpattiyaṃ .

Taṃ sampayuttaṃ vā ñāṇaṃ .

Sabbaññutaññāṇaṃ anāvaraṇañāṇan ti ettha pañcaneyyapathappabhedaṃ sabbaṃ aññāsīti sabbaññū , sabbaññussa bhāvo sabbaññutā , sabbaññutā eva ñāṇaṃ sabbaññutāñāṇanti vattabbe sabbaññutaññāṇanti vuttaṃ .

Saṅkhatāsaṅkhatādibhedā sabbadhammā hi saṅkhāro vikāro lakkhaṇaṃ nibbānaṃ paññattīti pañceva neyyapathā honti .

Āvajjanapaṭibaddhattā eva hi natthi tassa āvaraṇanti tadeva anāvaraṇañāṇan ti vuccati ( paṭi . ma . aṭṭha .1.1.68).

SabbatthaM0.51 asaṅgamappaṭihatamanāvaraṇañāṇan ti ettha atītānāgatapaccuppannesu asaṅgaṃ saṅgavirahitaṃ appaṭihataṃ paṭipakkhavirahitaṃ hutvā pavattaṃ āvaraṇavirahitaṃ ñāṇaṃ .

Anāgatampi ādisatīti –

‘‘ Imasmiṃ bhaddake kappe , tayo āsiṃsu nāyakā ;

Ahametarahi sambuddho , metteyyo cāpi hessatī ’’ ti .

ca –

‘‘ AsītivassasahassāyukesuV0.49P0.57 , bhikkhave , manussesu metteyyo nāma bhagavā loke uppajjissati arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno ’’ ti ca ( dī . ni .3.107)–

‘‘ Atha kho , bhikkhave , saṅkho nāma rājā yo so yūpo raññā mahāpanādena kārāpito , taṃ yūpaṃ ussāpetvā ajjhāvasitvā taṃ datvā vissajjitvā samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikavaṇibbakayācakānaṃ dānaṃ datvā metteyyassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa santike kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajissatī ’’ ti ca ( dī . ni .3.108)–

‘‘ Anāgate aṭṭhissaro nāma paccekasambuddho bhavissatī ’’ ti ( mi . pa .4.1.3) ca ,‘‘ sumanissaro nāma paccekasambuddho bhavissatī ’’ ti ca –

Ādinā nayena devadattādīnaṃ anāgataṃ ācikkhati .

Paccuppannampi ādisatīti idaṃ pākaṭameva .

82. Vibhūtarūpasaññissāti samatikkantarūpasaññissa .

Sabbakāyappahāyinoti tadaṅgavikkhambhanavasena sabbarūpakāyapahāyino , pahīnarūpabhavapaṭisandhikassāti adhippāyo .

Natthi kiñcīti passatoti viññāṇābhāvadassanena ‘‘ natthi kiñcī ’’ ti passato , ākiñcaññāyatanalābhinoti vuttaṃ hoti .

Ñāṇaṃ sakkānupucchāmīti sakkāti bhagavantaṃ ālapanto āha .

Tassa puggalassa ñāṇaṃ pucchāmi , kīdisaṃ icchitabbanti .

Kathaṃ neyyāti kathañca so netabbo , kathamassa uttariñāṇaṃ uppādetabbanti .

KatamāM0.52 rūpasaññāti ettha rūpasaññāti saññāsīsena vuttarūpāvacarajhānañceva tadārammaṇañca .

Rūpāvacarajhānampi hi rūpanti vuccati ‘‘ rūpī rūpāni passatī ’’ tiādīsu ( dha . sa .248; paṭi . ma .1.209).

Tassa ārammaṇampi ‘‘ bahiddhā rūpāni passati suvaṇṇadubbaṇṇānī ’’ tiādīsu ( dha . sa .223).

Tasmā idha rūpe saññā rūpasaññāti evaṃ saññāsīsena rūpāvacarajhānassetaṃ adhivacanaṃ .

Rūpaṃ saññā assāti rūpasaññā , rūpamassa nāmanti vuttaṃ hoti .

Evaṃ pathavīkasiṇādibhedassa tadārammaṇassa cetaṃ adhivacananti veditabbaṃ .

Idha pana kusalavipākakiriyavasena pañcadasajhānasaṅkhātā rūpasaññā eva adhippetāV0.50 .

RūpāvacarasamāpattiṃP0.58 samāpannassa vāti rūpāvacarakusalajjhānasamāpattiṃ samāpannassa .

Upapannassa vāti vipākajjhānavasena tasmiṃ bhave upapannassa .

Diṭṭhadhammasukhavihārissa vāti imasmiṃyeva attabhāve kiriyājhānaṃ samāpajjitvā sukhaṃ uppādetvā viharantassa .

Arūpasamāpattiyoti ākāsānañcāyatanādīni .

Paṭiladdhassāti uppādetvā ṭhitassa .

Rūpasaññā vibhūtā hontīti rūpasaññā apagatā honti .

Vigatāti vināsitā .

‘‘ Abhāvitā ’’ tipi pāṭho , sundaro .

Tadaṅgasamatikkamāti tadaṅgappahānavasena atikkamena .

Vikkhambhanappahānena pahīnoti arūpajjhānapaṭilābhena vikkhambhanena pahīno .

Tassa rūpakāyoti tassa arūpasamāpattipaṭilābhino arūpapuggalassa rūpāvacarakāyo .

Ākiñcaññāyatanan ti ettha nāssa kiñcananti akiñcanaṃ , antamaso saṅgamattampi assa avasiṭṭhaṃ natthīti vuttaṃ hoti .

Akiñcanassa bhāvo ākiñcaññaṃ , ākāsānañcāyatanaviññāṇāpagamassetaṃ adhivacanaṃ , taṃ ākiñcaññaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena imissā saññāya āyatananti ākiñcaññāyatanaṃ , ākāse pavattitaviññāṇāpagamārammaṇassa jhānassetaṃ adhivacanaṃ .

Viññāṇañcāyatanasamāpattiṃ sato samāpajjitvāti taṃ viññāṇañcāyatanaṃ satokārī hutvā samāpajjitvā .

Tato vuṭṭhahitvāti satokārī hutvā tāya samāpattiyā vuṭṭhāya .

Taññeva viññāṇan ti taṃ ākāse pavattitaṃ mahaggataviññāṇaṃ .

Abhāvetīti vināseti .

Vibhāvetīti vividhā nāseti .

Antaradhāpetīti adassanaṃ gameti .

KathaṃM0.53 so netabboti so puggalo kenappakārena jānitabbo .

Vinetabboti nānāvidhena jānitabbo .

Anunetabboti punappunaṃ cittena kathaṃ gamayitabbo .

83.

Athassa bhagavā tādise puggale attano appaṭihatañāṇataṃ pakāsetvā taṃ ñāṇaṃ byākātuṃ gāthamāha .

Tattha viññāṇaṭṭhitiyo sabbā , abhijānaṃ tathāgatoti abhisaṅkhāravasena catasso paṭisandhivasena sattāti evaṃ sabbā viññāṇaṭṭhitiyo abhijānanto tathāgato .

Tiṭṭhantamenaṃ jānātīti kammābhisaṅkhāravasena tiṭṭhametaṃ puggalaṃ jānātiP0.59 –

‘‘ āyatiṃ ayaṃ evaṃgatiko bhavissatī ’’ ti .

Dhimuttan ti ākiñcaññāyatanādīsu adhimuttaṃ .

Tapparāyaṇan ti tammayaṃ .

ViññāṇaṭṭhitiyotiV0.51 paṭisandhiviññāṇassa ṭhānāni saviññāṇakā khandhā eva .

Tattha seyyathāpīti nidassanatthe nipāto yathā manussāti attho .

Aparimāṇesupi hi cakkavāḷesu aparimāṇānaṃ manussānaṃ vaṇṇasaṇṭhānādivasena dvepi ekasadisā natthi .

Yepi hi katthaci yamakabhātaro vaṇṇena vā saṇṭhānena vā sadisā honti .

Tepi ālokitavilokitādīhi visadisāva honti .

Tasmā ‘‘ nānattakāyā ’’ ti vuttā .

Paṭisandhisaññā pana nesaṃ tihetukāpi duhetukāpi ahetukāpi hoti .

Tasmā ‘‘ nānattasaññino ’’ ti vuttā .

Ekacce ca devāti cha kāmāvacaradevā .

Tesu hi kesañci kāyo nīlo hoti , kesañci pītakādivaṇṇo .

Saññā pana nesaṃ tihetukāpi duhetukāpi hoti , ahetukā na hoti .

Ekacce ca vinipātikāti catuapāyavinimuttā punabbasumātā yakkhinī piyaṅkaramātā phussamittā dhammaguttāti evamādayo aññe ca vemānikā petā .

Etesañhi odātakāḷamaṅguracchavisāmavaṇṇādivasena ceva kisathūlarassadīghavasena ca kāyo nānā hoti , manussānaṃ viya tihetukaduhetukāhetukavasena saññāpi .

Te pana devā viya na mahesakkhā , kapaṇamanussā viya appesakkhā dullabhaghāsacchādanā dukkhapīḷitā viharanti .

Ekacce kāḷapakkhe dukkhitā juṇhapakkhe sukhitā honti , tasmā sukhasamussayato vinipatitattā vinipātikāti vuttā .

Ye panettha tihetukā , tesaṃ dhammābhisamayopi hoti piyaṅkaramātādīnaṃ viya .

BrahmakāyikātiM0.54 brahmapārisajjabrahmapurohitamahābrahmāno .

Paṭhamābhinibbattāti te sabbepi paṭhamajjhānena nibbattā .

Brahmapārisajjā pana parittena , brahmapurohitā majjhimena , kāyova nesaṃ vipphārikataro hoti .

Mahābrahmāno paṇītena , kāyo pana nesaṃ ativipphārikataro hoti .

Iti te kāyassa nānattā , paṭhamajjhānavasena saññāya ekattā nānattakāyā ekattasaññinoti vuttā .

Yathā ca te , evaṃ catūsu apāyesu sattā .

Nirayesu hi kesañci gāvutaṃ , kesañci aḍḍhayojanaṃ , kesañci tigāvutaṃ attabhāvo hoti , devadattassaP0.60 pana yojanasatiko jāto .

Tiracchānesupi keci khuddakā honti , keci mahantā .

Pettivisayesupi keci saṭṭhihatthā , keci asītihatthā honti , keci suvaṇṇā , keci dubbaṇṇā .

Tathā kālakañcikā asurā .

Api cettha dīghapiṭṭhikapetā nāma saṭṭhiyojanikāpi honti .

Saññā pana sabbesampi akusalavipākāhetukāva hoti .

Iti āpāyikāpi nānattakāyā ekattasaññinoti saṅkhaṃ gacchanti .

Ābhassarāti daṇḍaukkāya acci viya etesaṃ sarīrato ābhā chijjitvā chijjitvā patantī viya sarati visaratīti ābhassarā .

Tesu pañcakanaye dutiyatatiyajjhānadvayaṃ parittaṃ bhāvetvāV0.52 upapannā parittābhā nāma honti .

Majjhimaṃ bhāvetvā upapannā appamāṇābhā nāma honti .

Paṇītaṃ bhāvetvā upapannā ābhassarā nāma honti .

Idha pana ukkaṭṭhaparicchedavasena sabbe gahitā .

Sabbesañhi tesaṃ kāyo ekavipphārova hoti , saññā pana avitakkavicāramattā ca avitakkaavicārā cāti nānā .

Subhakiṇhāti subhena vokiṇṇā , subhena sarīrappabhāvaṇṇena ekagghanāti attho .

Etesañhi na ābhassarānaṃ viya chijjitvā chijjitvā pabhā gacchatīti .

Catukkanaye tatiyassa pañcakanaye catukkassa parittamajjhimapaṇītassa jhānassa vasena parittasubhaappamāṇasubhasubhakiṇhā nāma hutvā nibbattanti .

Iti sabbepi te ekattakāyā ceva catutthajjhānasaññāya ekattasaññino cāti veditabbā .

Vehapphalā pi catutthaviññāṇaṭṭhitimeva bhajanti .

Asaññasattā viññāṇābhāvā ettha saṅgahaṃ na gacchanti , sattāvāsesu gacchanti .

SuddhāvāsāM0.55 vivaṭṭapakkhe ṭhitā , na sabbakālikā , kappasatasahassampi asaṅkhyeyyampi buddhasuññe loke na uppajjanti .

Soḷasakappasahassabbhantare buddhesu uppannesuyeva uppajjanti .

Dhammacakkapavattissa ( saṃ . ni .5.1081; mahāva .13; paṭi . ma .2.30) bhagavato khandhāvārasadisā honti .

Tasmā neva viññāṇaṭṭhitiṃ , na ca sattāvāsaṃ bhajanti .

Mahāsīvatthero pana ‘‘ na kho pana so , sāriputta , āvāso sulabharūpo , yo mayā anāvuṭṭhapubbo iminā dīghena addhunā aññatra suddhāvāsehi devehīti imināP0.61 suttena ( ma . ni .1.160) suddhāvāsāpi catutthaviññāṇaṭṭhitiṃ catutthasattāvāsañca bhajantī ’’ ti vadati , taṃ appaṭibāhitattā suttassa anuññātaṃ ( a . ni . aṭṭha .3.7.44-45; paṭi . ma . aṭṭha .1.1.21).

Sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamāti ettha sabbasoti sabbākārena , sabbāsaṃ vā anavasesānanti attho .

Rūpasaññānan ti saññāsīsena vuttarūpāvacarajjhānānañceva tadārammaṇānañca .

Rūpāvacarajjhānampi hi rūpanti vuccati ‘‘ rūpī rūpāni passatī ’’ tiādīsu ( dha . sa .248; paṭi . ma .1.209), tassa ārammaṇampi ‘‘ bahiddhā rūpāni passati suvaṇṇadubbaṇṇānī ’’ tiādīsu ( dha . sa .223).

Tasmā idha ‘‘ rūpe saññā rūpasaññā ’’ ti evaṃ saññāsīsena vuttarūpāvacarajjhānassetaṃ adhivacanaṃ .

Rūpaṃ saññā assāti rūpasaññā , rūpamassa nāmanti vuttaṃ hoti .

Evaṃ pathavīkasiṇādibhedassa tadārammaṇassa cetaṃ adhivacananti veditabbaṃ .

SamatikkamātiV0.53 virāgā nirodhā ca .

Kiṃ vuttaṃ hoti ?

Etāsaṃ kusalavipākakiriyavasena pañcadasannaṃ jhānasaṅkhātānaṃ rūpasaññānaṃ etesañca pathavīkasiṇādivasena aṭṭhannaṃ ārammaṇasaṅkhātānaṃ rūpasaññānaṃ sabbākārena anavasesānaṃ vā virāgā ca nirodhā ca virāgahetu ceva nirodhahetu ca ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati .

Na hi sakkā sabbaso anatikkantarūpasaññena etaṃ upasampajja viharitunti .

Tattha yasmā ārammaṇe avirattassa saññāsamatikkamo na hoti , samatikkantāsu ca saññāsu ārammaṇaṃ samatikkantameva hoti .

Tasmā ārammaṇasamatikkamaṃ avatvā –

‘‘ Tattha katamā rūpasaññā ?

Rūpāvacarasamāpattiṃ samāpannassa vā upapannassa vā diṭṭhadhammasukhavihārissa vā saññā sañjānanā sañjānitattaṃ ,M0.56 imā vuccanti rūpasaññāyo .

Imā rūpasaññāyo atikkanto hoti vītikkanto samatikkanto , tena vuccati sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā ’’ ti –

Evaṃ vibhaṅge ( vibha .602) saññānaṃyeva samatikkamo vutto .

Yasmā pana ārammaṇasamatikkamena pattabbā etā samāpattiyo , na ekasmiṃyeva ārammaṇe paṭhamajjhānādīni viya , tasmā ayaṃ ārammaṇasamatikkamavasenāpi atthavaṇṇanā katāti veditabbā .

PaṭighasaññānaṃP0.62 atthaṅgamāti cakkhādīnaṃ vatthūnaṃ rūpādīnaṃ ārammaṇānañca paṭighātena uppannā saññā paṭighasaññā , rūpasaññādīnaṃ etaṃ adhivacanaṃ .

Yathāha –

‘‘ tattha katamā paṭighasaññā ?

Rūpasaññā saddasaññā gandhasaññā rasasaññā phoṭṭhabbasaññā , imā vuccanti paṭighasaññāyo ’’ ti ( vibha .603).

Tāsaṃ kusalavipākānaṃ pañcannaṃ akusalavipākānaṃ pañcannanti sabbaso dasannaṃ paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā pahānā asamuppādā , appavattiṃ katvāti vuttaṃ hoti .

Kāmañcetā paṭhamajjhānādīni samāpannassāpi na santi , na hi tasmiṃ samaye pañcadvāravasena cittaṃ pavattati , evaṃ santepi aññattha pahīnānaṃ sukhadukkhānaṃ catutthajjhāne viya sakkāyadiṭṭhādīnaṃ tatiyamagge viya ca imasmiṃyeva jhāne ussāhajananatthaṃ imassa jhānassa pasaṃsāvasena etāsaṃ ettha vacanaṃ veditabbaṃ .

Atha vā – kiñcāpi tā rūpāvacaraṃ samāpannassa na santi , atha kho na pahīnattā na santi , na hi rūpavirāgāya rūpāvacarabhāvanā saṃvattati , rūpāyattā ca etāsaṃ pavatti , ayaṃ pana bhāvanā rūpavirāgāya saṃvattatiV0.54 .

Tasmā tā ettha ‘‘ pahīnā ’’ ti vattuṃ vaṭṭati .

Na kevalañca vattuṃ , ekaṃseneva evaṃ dhāretumpi vaṭṭati .

Tāsañhi ito pubbe appahīnattāyeva ‘‘ paṭhamajjhānaṃ samāpannassa saddo kaṇṭako ’’ ti ( a . ni .10.72) vutto bhagavatā .

Idha ca pahīnattāyeva arūpasamāpattīnaṃ āneñjatā santavimokkhatā ca vuttā –

‘‘ āḷāro ca kālāmo arūpaṃ samāpanno pañcamattāni sakaṭasatāni nissāya nissāya atikkantāni neva addasa , na pana saddaṃ assosī ’’ ti ( dī . ni .2.192).

Nānattasaññānaṃ amanasikārāti nānatte gocare pavattānaṃ saññānaṃ , nānattānaṃ vā saññānaṃ .

Yasmā hi etā –

‘‘ TatthaM0.57 katamā nānattasaññā ?

Asamāpannassa manodhātusamaṅgissa vā manoviññāṇadhātusamaṅgissa vā saññā sañjānanā sañjānitattaṃ , imā vuccanti nānattasaññāyo ’’ ti ( vibha .604)–

Evaṃ vibhaṅge vibhajitvā vuttāva idha adhippetā asamāpannassa manodhātumanoviññāṇadhātusaṅgahitā saññā rūpasaddādibhede nānatte nānāsabhāve gocare pavattanti .

Yasmā cetā aṭṭha kāmāvacarakusalasaññā dvādasa akusalasaññā ekādasaP0.63 kāmāvacarakusalavipākasaññā dve akusalavipākasaññā ekādasa kāmāvacarakiriyasaññāti evaṃ catucattālīsampi saññā nānattā nānāsabhāvā aññamaññaṃ asadisā , tasmā ‘‘ nānattasaññā ’’ ti vuttā .

Tāsaṃ sabbaso nānattasaññānaṃ amanasikārā anāvajjanā asamannāhārā apaccavekkhaṇā .

Yasmā tā nāvajjati na manasikaroti na paccavekkhati , tasmāti vuttaṃ hoti .

Yasmā cettha purimā rūpasaññā paṭighasaññā ca iminā jhānena nibbatte bhavepi na vijjanti , pageva tasmiṃ bhave imaṃ jhānaṃ upasampajja viharaṇakāle , tasmā tāsaṃ ‘‘ samatikkamā atthaṅgamā ’’ ti dvedhāpi abhāvoyeva vutto .

Nānattasaññāsu pana yasmā aṭṭha kāmāvacarakusalasaññā nava kiriyasaññā dasa akusalasaññāti , imā sattavīsati saññā iminā jhānena nibbatte bhave vijjanti , tasmā tāsaṃ ‘‘ amanasikārā ’’ ti vuttanti veditabbaṃ .

Tatrāpi hi imaṃ jhānaṃ upasampajja viharanto tāsaṃ amanasikārāyeva upasampajja viharati , tā pana manasikaronto asamāpanno hotīti .

Saṅkhepato cettha ‘‘ rūpasaññānaṃ samatikkamā ’’ ti iminā sabbarūpāvacaradhammānaṃ pahānaṃ vuttaṃ .

‘‘ Paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ’’ tiV0.55 iminā sabbesaṃ kāmāvacaracittacetasikānañca pahānaṃ amanasikāro ca vuttoti veditabbo ( paṭi . ma . aṭṭha .2.1.213).

Iti bhagavā pannarasannaṃ rūpasaññānaṃ samatikkamena dasannaṃ paṭighasaññānaṃ atthaṅgamena catucattālīsāya nānattasaññānaṃ amanasikārenāti tīhi padehi ākāsānañcāyatanasamāpattiyā vaṇṇaṃ kathesi .

Kiṃ kāraṇāti ce ?

Sotūnaṃ ussāhajananatthañceva palobhanatthañca .

Sace hi keciM0.58 apaṇḍitā vadeyyuṃ –

‘‘ satthā ākāsānañcāyatanasamāpattiṃ nibbattethāti vadati , ko nu kho etāya nibbattitāya attho , ko ānisaṃso ’’ ti .

‘‘ Te evaṃ vattuṃ mā labhantū ’’ ti imehi ākārehi samāpattiyā vaṇṇaṃ kathesi .

Tañhi nesaṃ sutvā evaṃ bhavissati –

‘‘ evaṃ santā kira ayaṃ samāpatti evaṃ paṇītā , nibbattessāma nan ’’ ti , athassā nibbattanatthāya ussāhaṃ karissantīti .

Palobhanatthañcāpi tesaṃ etissā vaṇṇaṃ kathesi visakaṇṭakavāṇijoviya , visakaṇṭakavāṇijo nāma guḷavāṇijo vuccati .

So kira guḷaphāṇitakhaṇḍasakkarādīniP0.64 sakaṭena ādāya paccantagāmaṃ gantvā ‘‘ visakaṇṭakaṃ gaṇhatha , visakaṇṭakaṃ gaṇhathā ’’ ti ugghosesi .

Taṃ sutvā gāmikā ‘‘ visaṃ nāma kakkhaḷaṃ , yo naṃ khādati , so marati , kaṇṭakopi vijjhitvā māreti , ubhopete kakkhaḷā , ko ettha ānisaṃso ’’ ti gehadvārāni thakesuṃ , dārake ca palāpesuṃ .

Taṃ disvā vāṇijo ‘‘ avohārakusalā ime gāmikā , handa ne upāyena gaṇhāpemī ’’ ti ‘‘ atimadhuraṃ gaṇhatha , atisāduṃ gaṇhatha , guḷaṃ phāṇitaṃ sakkaraṃ samagghaṃ labbhati , kūṭamāsakakūṭakahāpaṇādīhipi labbhatī ’’ ti ugghosesi .

Taṃ sutvā gāmikā haṭṭhapahaṭṭhā nikkhantā bahumpi mūlaṃ datvā gahesuṃ .

Tattha vāṇijassa ‘‘ visakaṇṭakaṃ gaṇhathā ’’ ti ugghosanaṃ viya bhagavato ‘‘ ākāsānañcāyatanasamāpattiṃ nibbattethā ’’ ti vacanaṃ .

‘‘ Ubhopete kakkhaḷā , ko ettha ānisaṃso ’’ ti gāmikānaṃ cintanaṃ viya ‘‘ bhagavā ‘ ākāsānañcāyatanaṃ nibbattethā ’ ti āha , ko nu kho ettha ānisaṃso , nāssa guṇaṃ jānāmā ’’ ti sotūnaṃ cintanaṃ .

Athassa vāṇijassa ‘‘ atimadhuraṃ gaṇhathā ’’ tiādivacanaṃ viya bhagavato rūpasaññāsamatikkamanādikaṃ ānisaṃsappakāsanaṃ .

Idañhi sutvā te bahumpi mūlaṃ datvā gāmikā viya guḷaṃ ‘‘ iminā ānisaṃsena palobhitacittā mahantampi ussāhaṃ katvā imaṃ samāpattiṃ nibbattessantī ’’ ti ussāhajananatthaṃ palobhanatthañca kathesi .

ĀkāsānañcāyatanūpagātiV0.56M0.59 ettha nāssa antoti anantaṃ , ākāsaṃ anantaṃ ākāsānantaṃ , ākāsānantaṃ eva ākāsānañcaṃ , taṃ ākāsānañcaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanamassa sasampayuttadhammassa jhānassa devānaṃ devāyatanamivāti ākāsānañcāyatanaṃ .

Kasiṇugghāṭimākāsassetaṃ adhivacanaṃ .

Tattha jhānaṃ nibbattetvā paṭisandhivasena ākāsānañcāyatanabhavaṃ upagatā ākāsānañcāyatanūpagā .

Ito paresu visesamattameva vaṇṇayissāma ( dha . sa . aṭṭha .265,1436-7).

Ākāsānañcāyatanaṃ samatikkammāti ettha tāva pubbe vuttanayena ākāsānañcaṃ āyatanamassa adhiṭṭhānaṭṭhenāti jhānampi ākāsānañcāyatanaṃ , vuttanayeneva ārammaṇampi .

Evametaṃ jhānañca ārammaṇañcāti ubhayampiP0.65 appavattikaraṇena ca amanasikaraṇena ca samatikkamitvāva yasmā idaṃ viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharitabbaṃ , tasmā ubhayampetaṃ ekajjhaṃ katvā ‘‘ ākāsānañcāyatanaṃ samatikkammā ’’ ti idaṃ vuttanti veditabbaṃ .

Viññāṇañcāyatanūpagāti ettha pana ‘‘ anantan ’’ ti manasikātabbavasena nāssa antoti anantaṃ , anantameva ānañcaṃ , viññāṇaṃ ānañcaṃ ‘‘ viññāṇānañcan ’’ ti avatvā ‘‘ viññāṇañcan ’’ ti vuttaṃ .

Ayañhettha ruḷhīsaddo .

Tadeva viññāṇañcaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena āyatananti viññāṇañcāyatanaṃ .

Tattha jhānaṃ nibbattetvā viññāṇañcāyatanabhavaṃ upagatā viññāṇañcāyatanūpagā .

Viññāṇañcāyatanaṃ samatikkammāti etthapi pubbe vuttanayeneva viññāṇañcaṃ āyatanamassa adhiṭṭhānaṭṭhenāti jhānampi viññāṇañcāyatanaṃ , vuttanayeneva ca ārammaṇampi .

Evametaṃ jhānañca ārammaṇañcāti ubhayampi appavattikaraṇena ca amanasikaraṇena ca samatikkamitvāva yasmā idaṃ ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharitabbaṃ , tasmā ubhayampetaṃ ekajjhaṃ katvā ‘‘ viññāṇañcāyatanaṃ samatikkammā ’’ ti idaṃ vuttanti veditabbaṃ .

Ākiñcaññāyatanūpagāti ettha pana nāssa kiñcananti akiñcanaṃ , antamaso bhaṅgamattampi assa avasiṭṭhaṃ natthīti vuttaṃ hoti .

Akiñcanassa bhāvo ākiñcaññaṃ , ākāsānañcāyatanaviññāṇāpagamassetaṃ adhivacanaṃ .

Taṃ ākiñcaññaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena āyatananti ākiñcaññāyatanaṃ .

Tattha jhānaṃ nibbattetvā ākiñcaññāyatanabhavaṃ upagatā ākiñcaññāyatanūpagā .

Ayaṃ sattamaviññāṇaṭṭhitītiM0.60 imaṃ sattamaṃ paṭisandhiviññāṇassa ṭhānaṃ jānātiV0.57 .

Nevasaññānāsaññāyatanaṃ yatheva saññāya , evaṃ viññāṇassāpi sukhumattā neva viññāṇaṃ nāviññāṇaṃ , tasmā viññāṇaṭṭhitīsu na vuttaṃ .

Abhūtan ti abhūtatthaṃ ‘‘ rūpaṃ attā ’’ tiādivacanaṃ .

Taṃ vipallāsabhāvato atacchaṃ .

Diṭṭhinissayato anatthasañhitaṃ .

Atha vā abhūtan ti asantaṃ avijjamānaṃ .

Acorasseva ‘‘ idaṃ te corikāya ābhataṃ , na idaṃ tuyhaṃ ghare dhanan ’’ tiādivacanaṃ .

Atacchan ti atathākāraṃ aññathā santaṃ .

Anatthasañhitan ti na idhalokatthaṃ vā paralokatthaṃP0.66 vā nissitaṃ .

Na taṃ tathāgato byākarotīti taṃ aniyyānikakathaṃ tathāgato na katheti .

Bhūtaṃ tacchaṃ anatthasañhitan ti rājakathāditiracchānakathaṃ .

Bhūtaṃ tacchaṃ atthasañhitan ti ariyasaccasannissitaṃ .

Tatra kālaññū tathāgato hotīti tasmiṃ tatiyabyākaraṇe tassa pañhassa byākaraṇatthāya tathāgato kālaññū hoti .

Mahājanassa ādānakālaṃ gahaṇakālaṃ jānitvā sahetukaṃ sakāraṇaṃ katvā yuttapattakāleyeva byākarotīti attho .

Yuttapattakāle vadatīti kālavādī .

Bhūtaṃ sabhāvaṃ vadatīti bhūtavādī .

Paramatthaṃ nibbānaṃ vadatīti atthavādī .

Maggaphaladhammaṃ vadatīti dhammavādī .

Saṃvarādivinayaṃ vadatīti vinayavādī .

Tattha diṭṭhanti aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sattānaṃ cakkhudvāresu āpāthaṃ āgacchantaṃ rūpārammaṇaṃ nāma atthi , taṃ sabbākārato jānāti passati .

Evaṃ jānatā passatā ca tena taṃ iṭṭhāniṭṭhādivasena vā diṭṭhasutamutaviññātesu labbhamānakapadavasena vā ‘‘ katamaṃ taṃ rūpaṃ rūpāyatanaṃ ?

Yaṃ rūpaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya vaṇṇanibhā sanidassanaṃ sappaṭighaṃ nīlaṃ pītakan ’’ tiādinā ( dha . sa .617-618) nayena anekehi nāmehi terasahi vārehi dvipaññāsāya nayehi vibhajjamānaṃ tathameva hoti vitathaṃ natthi .

Esa nayo sotadvārādīsupi .

Āpāthamāgacchantesu saddādīsu tesaṃ vividhaṃ dassetuṃ ‘‘ diṭṭhaṃ sutan ’’ ti āha .

Tattha diṭṭhan ti rūpāyatanaṃ .

Sutan ti saddāyatanaṃ .

Mutan ti patvā gahetabbato gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ .

Viññātan ti sukhadukkhādidhammārammaṇaṃ .

Pattan ti pariyesitvā vā apariyesitvā vā pattaṃ .

Pariyesitan tiM0.61 pattaṃ vā apattaṃ vā pariyesitaṃ .

Anuvicaritaṃ manasāti cittena anusañcaritaṃ .

Tathāgatena abhisambuddhan ti iminā etaṃ dasseti – yañhi aparimāṇāsu lokadhātūsu imassa sadevakassa lokassa nīlaṃ pītakantiādi rūpārammaṇaṃ cakkhudvāre āpāthaṃ āgacchati ,‘‘ ayaṃ satto imasmiṃ khaṇe imaṃ nāma rūpārammaṇaṃ disvā sumanoP0.67 vā dummano vā majjhatto vāV0.58 jāto ’’ ti sabbaṃ taṃ tathāgatassa evaṃ abhisambuddhaṃ .

Tathā yaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu imassa sadevakassa lokassa bherisaddo mudiṅgasaddotiādi saddārammaṇaṃ sotadvāre āpāthaṃ āgacchati , mūlagandho tacagandhotiādi gandhārammaṇaṃ ghānadvāre āpāthaṃ āgacchati , mūlaraso khandharasotiādi rasārammaṇaṃ jivhādvāre āpāthaṃ āgacchati , kakkhaḷaṃ mudukantiādi pathavīdhātutejodhātuvāyodhātubhedaṃ phoṭṭhabbārammaṇaṃ kāyadvāre āpāthaṃ āgacchati ,‘‘ ayaṃ satto imasmiṃ khaṇe imaṃ nāma phoṭṭhabbārammaṇaṃ phusitvā sumano vā dummano vā majjhatto vā jāto ’’ ti sabbaṃ taṃ tathāgatassa evaṃ abhisambuddhaṃ .

Tathā yaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu imassa sadevakassa lokassa sukhadukkhādibhedaṃ dhammārammaṇaṃ manodvārassa āpāthaṃ āgacchati ,‘‘ ayaṃ satto imasmiṃ khaṇe imaṃ nāma dhammārammaṇaṃ vijānitvā sumano vā dummano vā majjhatto vā jāto ’’ ti sabbaṃ taṃ tathāgatassa evaṃ abhisambuddhaṃ .

Yañhi , cunda , imesaṃ sattānaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ , tattha tathāgatena adiṭṭhaṃ vā asutaṃ vā amutaṃ vā aviññātaṃ vā natthi , imassa pana mahājanassa pariyesitvā apattampi atthi , apariyesitvā apattampi atthi , pariyesitvā pattampi atthi , apariyesitvā pattampi atthi , sabbampi tathāgatassa asampattaṃ nāma natthi ñāṇena asacchikataṃ .

Tasmā tathāgatoti vuccatīti yaṃ tathā lokena gataṃ , tassa tatheva gatattā tathāgatoti vuccatīti .

Pāḷiyaṃ pana ‘‘ abhisambuddhan ’’ ti vuttaṃ , taṃ gatasaddena ekatthaṃ .

Iminā nayena sabbavāresu tathāgatoti nigamassa attho veditabbo ( dī . ni . aṭṭha .3.188; a . ni . aṭṭha .2.4.23).

‘‘ Yañca , cunda , rattiṃ tathāgato anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhati , yañca rattiṃ anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati , yaṃM0.62 etasmiṃ antare bhāsati lapati niddisati , sabbaṃ taṃ tatheva hoti , no aññathā , tasmā tathāgatoti vuccatī ’’ ti –

Ettha yaṃ rattiṃ bhagavā bodhimaṇḍe apparājitapallaṅke nisinno tiṇṇaṃP0.68 mārānaṃ matthakaṃ madditvā anuttarasammāsambodhiṃ abhisambuddho , yañca rattiṃ yamakasālānamantare anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi , etthantare pañcacattālīsavassaparimāṇe kāle paṭhamabodhiyāpi majjhimabodhiyāpi pacchimabodhiyāpi yaṃ bhagavatā bhāsitaṃ suttaṃ geyyaṃ … pe … vedallaṃ , taṃ sabbaṃ atthato ca byañjanato ca anupavajjaṃ anūnamanadhikaṃ sabbākāraparipuṇṇaṃ rāgamadanimmadanaṃ dosamohamadanimmadanaṃ natthi , tattha vāḷaggamattampi avakkhalitaṃ , sabbaṃ taṃ ekamuddikāya lañchitaṃ viya , ekanāḷiyā mitaṃ viya , ekatulāya tulitaṃ viya ca tathameva hotiV0.59 vitathaṃ natthi .

Tenāha –

‘‘ yañca , cunda , rattiṃ tathāgato … pe … sabbaṃ taṃ tathameva hoti , no aññathā tasmā tathāgatoti vuccatī ’’ ti .

Gadaattho hi ettha gatasaddo .

Api ca – āgadanaṃ āgado , vacananti attho .

Tatho aviparīto āgado assāti da-kārassa ta-kāraṃ katvā gatoti evametasmiṃ atthe padasiddhi veditabbā .

‘‘ Yathāvādī , cunda … pe … vuccatī ’’ ti ettha bhagavato vācāya kāyo anulometi kāyassapi vācā , tasmā bhagavā yathāvādī tathākārī , yathākārī tathāvādī ca hoti , evaṃbhūtassa cassa yathā vācā , kāyopi tathā gato pavattoti attho .

Yathā ca kāyo , vācāpi tathā gatā pavattāti tathāgatoti evamettha padasiddhi veditabbā .

Abhibhū anabhibhūtoti upari bhavaggaṃ heṭṭhā avīcipariyantaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu sabbasatte abhibhavati sīlenapi samādhināpi paññāyapi vimuttiyāpi na tassa tulā vā pamāṇaṃ vā atthi .

Atulo appameyyo anuttaro rājarājā devadevo sakkānaṃ atisakko brahmānaṃ atibrahmā .

Aññadatthūti ekaṃsatthe nipāto .

Dakkhatīti daso .

Vasaṃ vattetīti vasavattī .

TatrāyaṃM0.63 padasiddhi veditabbā – agado viya agado , ko panesa ?

Desanāvilāso ceva puññussayo ca .

Tena hesa mahānubhāvo bhisakko dibbāgadena sappe viya sabbaparappavādinoP0.69 sadevakañca lokaṃ abhibhavati .

Iti sabbalokābhibhavane tatho aviparīto desanāvilāsamayo ceva puññussayo ca agado assāti da-kārassa ta-kāraṃ katvā tathāgatoti veditabbo ( dī . ni . aṭṭha .1.7).

Idhatthaññeva jānāti kammābhisaṅkhāravasenāti apuññābhisaṅkhāravasena idhatthaññeva jānāti .

Kāyassa bhedā paraṃ maraṇāti upādinnakhandhabhedā maraṇato paraṃ .

Apāyan tiādīsu vuḍḍhisaṅkhātasukhasātato ayā apetattā apāyo .

Dukkhassa gati paṭisaraṇanti duggati .

Dukkarakārino ettha vinipatantīti vinipāto .

Niratiaṭṭhena nirassādaṭṭhena nirayo .

Taṃ apāyaṃ … pe … nirayaṃ .

Upapajjissatīti paṭisandhivasena uppajjissati .

Tiracchānayonin ti tiriyaṃ añcantīti tiracchānā , tesaṃ yoni tiracchānayoni , taṃ tiracchānayoniṃ .

Pettivisayan ti paccabhāvaṃ pattānaṃ visayoti pettivisayo , taṃ pettivisayaṃ .

Manaso ussannatāya manussāV0.60 , tesu manussesu .

Ito paraṃ kammābhisaṅkhāravasenāti ettha puññābhisaṅkhāravasena attho gahetabbo .

Āsavānaṃ khayāti āsavānaṃ vināsena .

Anāsavaṃ cetovimuttin ti āsavavirahitaṃ arahattaphalasamādhiṃ .

Paññāvimuttin ti arahattaphalapaññaṃ .

Arahattaphalasamādhi rāgavirāgā cetovimutti , arahattaphalapaññā avijjāvirāgā paññāvimuttīti veditabbā .

Taṇhācaritena vā appanājhānabalena kilese vikkhambhetvā adhigataṃ arahattaphalaṃ rāgavirāgā cetovimutti , diṭṭhicaritena upacārajjhānamattaṃ nibbattetvā vipassitvā adhigataṃ arahattaphalaṃ avijjāvirāgā paññāvimutti .

Anāgāmiphalaṃ vā kāmarāgaṃ sandhāya rāgavirāgā cetovimutti , arahattaphalaṃ sabbappakārato avijjāvirāgā paññāvimutti .

Ākiñcaññāyatanaṃ dhimuttanti vimokkhenāti kenaṭṭhena vimokkho veditabboti ?

Adhimuccanaṭṭhena .

Ko ayaṃ adhimuccanaṭṭhoP0.70 nāma ?

Paccanīkadhammehi ca suṭṭhu vimuccanaṭṭho , ārammaṇe ca abhirativasena suṭṭhu vimuccanaṭṭho , pituM0.64 aṅke vissaṭṭhaaṅgapaccaṅgassa dārakassa sayanaṃ viya aniggahitabhāvena nirāsaṅkatāya ārammaṇe pavattīti vuttaṃ hoti .

Evarūpena vimokkhena dhimuttan ti .

Viññāṇañcāyatanaṃ muñcitvā ākiñcaññāyatane nirāsaṅkavasena dhimuttaṃ allīnaṃ .

Tatrādhimuttan ti tasmiṃ samādhimhi allīnaṃ .

Tadadhimuttan ti tasmiṃ jhāne adhimuttaṃ .

Tadādhipateyyan ti taṃ jhānaṃ jeṭṭhakaṃ .

Rūpādhimuttotiādīni pañca kāmaguṇagarukavasena vuttāni .

Kulādhimuttotiādīni tīṇi khattiyādikulagarukavasena vuttāni .

Lābhādhimuttotiādīni aṭṭha lokadhammavasena vuttāni .

Dhīvarādhimuttotiādīni cattāri paccayavasena vuttāni .

Suttantādhimuttotiādīni piṭakattayavasena vuttāni .

Āraññakaṅgādhimuttotiādīni dhutaṅgasamādānavasena vuttāni .

Paṭhamajjhānādhimuttotiādīni paṭilābhavasena vuttāni .

Kammaparāyaṇan ti abhisaṅkhāravasena .

Vipākaparāyaṇan ti pavattivasena .

Kammagarukan ti cetanāgarukaṃ .

Paṭisandhigarukan ti upapattigarukaṃ .

84. Ākiñcaññāsambhavaṃ ñatvāti ākiñcaññāyatanasamāpattito vuṭṭhahitvā ākiñcaññāyatanajanakakammābhisaṅkhāraṃ ñatvā ‘‘ kinti palibodho ayan ’’ ti .

Nandisaṃyojanaṃ itīti yā catutthaarūparāgasaṅkhātā nandī tañca saṃyojanaṃ ñatvā .

Tato tattha vipassatīti athaV0.61 tattha ākiñcaññāyatanasamāpattito vuṭṭhahitvā taṃ samāpattiṃ aniccādivasena vipassati .

Etaṃ ñāṇaṃ tathaṃ tassāti etaṃ tassa puggalassa evaṃ vipassato anukkamena uppannaṃ arahattañāṇaṃ aviparītaṃ .

Vusīmatoti vusitavantassa .

Sesaṃ sabbattha pākaṭameva .

Evaṃ bhagavā idampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi , desanāpariyosāne ca pubbasadiso eva dhammābhisamayo ahosīti .

Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya

Posālamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

15. Mogharājamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā

85. PannarasameP0.71M0.65 mogharājasutte – dvāhan ti dve vāre ahaṃ .

So hi pubbe ajitasuttassa ( su . ni .1038 ādayo ) ca tissametteyyasuttassa ( su . ni .1046 ādayo ) ca avasāne dvikkhattuṃ bhagavantaṃ pucchi , bhagavā panassa indriyaparipākaṃ āgamayamāno na byākāsi .

Tenāha –

‘‘ dvāhaṃ sakkaṃ apucchissan ’’ ti .

Yāvatatiyañca devīsi , byākarotīti me sutan ti yāvatatiyañca sahadhammikaṃ puṭṭho visuddhidevabhūto isi bhagavā sammāsambuddho byākarotīti evaṃ me sutaṃ .

Godhāvarītīreyeva kira so evamassosi .

Tenāha –

‘‘ byākarotīti me sutan ’’ ti .

Imissā gāthāya niddese yaṃ vattabbaṃ siyā , taṃ heṭṭhā vuttanayaṃ eva .

86. Ayaṃ lokoti manussaloko .

Paro lokoti taṃ ṭhapetvā avaseso .

Sadevakoti brahmalokaṃ ṭhapetvā avaseso upapattidevasammutidevayutto .

‘‘ Brahmaloko sadevako ’’ ti etaṃ vā ‘‘ sadevako loko ’’ tiādinayanidassanamattaṃ .

Tena sabbopi tathāvuttappakāraloko veditabbo .

87. Evaṃ abhikkantadassāvin ti evaṃ aggadassāviṃ , sadevakassa lokassa ajjhāsayādhimuttigatiparāyaṇādīni passituṃ samatthanti dasseti .

88. Suññato lokaṃ avekkhassūti avasiyapavattasallakkhaṇavasena vā tucchasaṅkhārasamanupassanāvasenaV0.62 vāti dvīhākārehi suññato lokaṃ passa .

Attānudiṭṭhiṃ ūhaccāti sakkāyadiṭṭhiṃ uddharitvā .

Lujjatīti bhijjati .

Cakkhatīti cakkhu .

Tadetaṃ sasambhāracakkhuno setamaṇḍalaparikkhittassa kaṇhamaṇḍalassa majjhe abhimukhe ṭhitānaṃ sarīrasaṇṭhānuppattidesabhūte diṭṭhamaṇḍale cakkhuviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati .

Rūpayantīti rūpā , vaṇṇavikāramāpajjantā hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsentīti attho .

Cakkhuto pavattaṃ viññāṇaṃP0.72 , cakkhussa vā cakkhusannissitaṃ vā viññāṇaṃ cakkhuviññāṇaṃ .

Cakkhuto pavatto samphasso cakkhusamphasso .

Cakkhusamphassapaccayāti cakkhuviññāṇasampayuttaphassapaccayā .

Vedayitan tiM0.66 vindanaṃ , vedanāti attho .

Tadeva sukhayatīti sukhaṃ , yassa uppajjati , taṃ sukhitaṃ karotīti attho .

Suṭṭhu vā khādati , khanati ca kāyacittābādhanti sukhaṃ .

Dukkhayatīti dukkhaṃ .

Yassa uppajjati , taṃ dukkhitaṃ karotīti attho .

Na dukkhaṃ na sukhanti adukkhamasukhaṃ .

Ma -kāro sandhipadavasena vutto .

So pana cakkhusamphasse attanā sampayuttāya vedanāya sahajātaaññamaññanissayavipākaāhārasampayuttaatthiavigatavasena aṭṭhadhā paccayo hoti , sampaṭicchanasampayuttāya anantarasamanantarūpanissayanatthivigatavasena pañcadhā , santīraṇādisampayuttānaṃ upanissayavaseneva paccayo hoti .

Suṇātīti sotaṃ , taṃ sasambhārasotabilassa anto tanutambalomācite aṅgulivedhakasaṇṭhāne padese sotaviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati .

Saddīyantīti saddā , udāharīyantīti attho .

Ghāyatīti ghānaṃ , taṃ sasambhāraghānabilassa anto ajapadasaṇṭhāne padese ghānaviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati .

Gandhiyantīti gandhā , attano vatthuṃ sūciyantīti attho .

Jīvitaṃ avhāyatīti jivhā , sāyanaṭṭhena vā jivhā .

Sā sasambhārajivhāya atiaggamūlapassāni vajjetvā uparimatalamajjhe bhinnauppaladalaggasaṇṭhāne padese jivhāviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānā tiṭṭhati .

Rasanti te sattāti rasā , assādentīti attho .

Kucchitānaṃ āsavadhammānaṃ āyoti kāyo .

Āyoti uppattideso .

So yāvatā imasmiṃ kāye upādinnapavatti nāma atthi , tattha yebhuyyena kāyappasādo kāyaviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamāno tiṭṭhati .

Phusiyantīti phoṭṭhabbā .

Manatīti mano , vijānātīti attho .

Attano lakkhaṇaṃ dhārentīti dhammā .

Manoti sahāvajjanabhavaṅgaṃ .

Dhammāti nibbānaṃ muñcitvāV0.63 avasesā dhammārammaṇadhammā .

Manoviññāṇan tiP0.73 javanamanoviññāṇaṃ .

Manosamphassoti taṃsampayutto phasso , so sampayuttāya vedanāya vipākapaccayavajjehi sesehi sattahi paccayehi paccayo hoti .

Anantarāya teheva sesānaṃ upanissayeneva paccayo hoti .

Avasiyapavattasallakkhaṇavasena vāti avaso hutvā pavattasaṅkhāre passanavasena olokanavasenāti attho .

Rūpe vaso na labbhatīti rūpasmiṃM0.67 vasavattibhāvo issarabhāvo na labbhati .

Vedanā dīsupi eseva nayo .

Nāyaṃ , bhikkhave , kāyo tumhākan ti attani sati attaniyaṃ nāma hoti , attāyeva ca natthi .

Tasmā ‘‘ nāyaṃ , bhikkhave , kāyo tumhākan ’’ ti āha .

Nāpi aññesan ti añño nāma paresaṃ attā .

Tasmiṃ sati aññesaṃ nāma siyā , sopi natthi .

Tasmā ‘‘ nāpi aññesan ’’ ti āha .

Purāṇamidaṃ , bhikkhave , kamman ti nayidaṃ purāṇakammameva , purāṇakammanibbatto panesa kāyo .

Tasmā paccayavohārena evaṃ vutto .

Abhisaṅkhatan tiādi kammavohārasseva vasena purimaliṅgasabhāvatāya vuttaṃ .

Ayaṃ panettha attho – abhisaṅkhatan ti paccayehi katoti daṭṭhabbo .

Abhisañcetayitan ti cetanāvatthuko , cetanāmūlakoti daṭṭhabbo .

Vedaniyan ti vedanāya vatthūti daṭṭhabbo .

Rūpe sāro na labbhatīti rūpasmiṃ niccādisāro na labbhati .

Vedanā dīsupi eseva nayo .

Rūpaṃ assāraṃ nissāran ti rūpaṃ assāraṃ sāravirahitañca .

Sārāpagatan ti sārato apagataṃ .

Niccasārasārena vāti bhaṅgaṃ atikkamitvā pavattamānena niccasārena vā .

Kassaci niccasārassa abhāvato niccasārena sāro natthi .

Sukhasārasārena vāti ṭhitisukhaṃ atikkamitvā pavattamānassa kassaci sukhasārassa abhāvato sukhasārasārena vā .

Attasārasārena vāti attattaniyasārasārena vā .

Niccena vāti bhaṅgaṃ atikkamitvā pavattamānassa kassaci niccassa abhāvato niccena vā .

Dhuvena vāti vijjamānakālepi paccayāyattavuttitāya thirassa kassaci abhāvato dhuvena vā .

Sassatena vāti abbocchinnassa sabbakāle vijjamānassa kassaci abhāvato sassatena vā .

Avipariṇāmadhammena vāti jarābhaṅgavasena avipariṇāmapakatikassa kassaci abhāvato avipariṇāmadhammena vā .

CakkhuP0.74 suññaṃ attena vā attaniyena vāti ‘‘ kārako vedako sayaṃvasī ’’ ti evaṃ parikappikena attanā vā attābhāvatoyeva attano santakena parikkhārena ca suññaṃ .

Sabbaṃ cakkhādilokiyadhammajātaṃV0.64 yasmā attā ca ettha natthi , attaniyañca ettha natthi , tasmā ‘‘ suññan ’’ ti vuccatīti atthoM0.68 .

Lokuttarāpi dhammā attattaniyehi suññāyeva , suññātītadhammā natthīti vuttaṃ hoti .

Tasmiṃ dhamme attattaniyasārassa natthibhāvo vutto hoti .

Loke ca ‘‘ suññaṃ gharaṃ suñño ghaṭo ’’ ti vutto gharassa ghaṭassa ca natthibhāvo na hoti , tasmiṃ ghaṭe ca aññassa natthibhāvo vutto hoti .

Bhagavatā ca iti yampi koci tattha na hoti , tena taṃ suññaṃ .

Yaṃ pana tattha avasiṭṭhaṃ hoti , taṃ santaṃ idamatthīti pajānātīti ayamevattho vutto .

Tathā ñāyaganthe saddaganthe ca ayamevattho .

Iti imasmiṃ sutte anattalakkhaṇameva kathitaṃ .

Anissariyatoti attano issariye avasavattanato .

Akāmakāriyatoti attano akāmaṃ arucikaraṇavasena .

Apāpuṇiyatoti ṭhātuṃ patiṭṭhābhāvato .

Avasavattanatoti attano vase avattanato .

Paratoti aniccato paccayāyattavuttito .

Vivittatoti nissarato .

Suddhan ti kevalaṃ issarakālapakatīhi vinā kevalaṃ paccayāyattapavattivasena pavattamānaṃ suddhaṃ nāma .

Attaniyavirahito suddhadhammapuñjoti ca .

Suddhaṃ dhammasamuppādaṃ , suddhaṃ saṅkhārasantatin ti suddhaṃ passantassa jānantassa saṅkhārānaṃ santatiṃ abbocchinnasaṅkhārasantatiṃ .

Tatheva suddhaṃ passantassa saṅkhārādīni , ekaṭṭhāni ādarena dvattikkhattuṃ vuttāni .

Evaṃ passantassa maraṇamukhe bhayaṃ na hoti .

Gāmaṇīti ālapanaṃ .

Tiṇakaṭṭhasamaṃ lokan ti imaṃ upādinnakkhandhasaṅkhātaṃ lokaṃ .

Yadā tiṇakaṭṭhasamaṃ paññāya passati .

Yathā araññe tiṇakaṭṭhādīsu gaṇhantesu attānaṃ vā attaniyaṃ vā gaṇhātīti na hoti , tesu vā tiṇakaṭṭhādīsu sayameva nassantesupiP0.75 vinassantesupi attā nassati , attaniyo nassatīti na hoti .

Evaṃ imasmiṃ kāyepi nassante vā vinassante vā attā vā attaniyaṃ vā bhijjatīti apassanto paññāya tiṇakaṭṭhasamaṃ passatīti vuccati .

Nāññaṃ patthayate kiñci , aññatrappaṭisandhiyāti paṭisandhivirahitaṃ nibbānaṃ ṭhapetvā aññaṃ bhavaṃ vā attabhāvaṃ vā na pattheti .

Rūpaṃ samannesatīti rūpassa sāraṃ pariyesati .

Ahanti vāti diṭṭhivasena .

Mamanti vāti taṇhāvasena .

Asmīti vāti mānavasena .

Tampi tassa na hotīti taṃ tividhampi tassa puggalassa na hoti .

IdhātiM0.69 desāpadese nipāto , svāyaṃ katthaci lokaṃ upādāya vuccati .

Yathāha –

‘‘ idha tathāgato loke uppajjatī ’’ ti ( saṃ . ni .3.78; a . ni .4.33).

Katthaci sāsanaṃV0.65 .

Yathāha –

‘‘ idheva , bhikkhave , samaṇo , idha dutiyo samaṇo ’’ ti ( ma . ni .1.139; dī . ni .2.214).

Katthaci okāsaṃ .

Yathāha –

‘‘ Idheva tiṭṭhamānassa , devabhūtassa me sato ;

Punarāyu ca me laddho , evaṃ jānāhi mārisā ’’ ti .( dī . ni .2.369);

Katthaci padapūraṇamattameva .

Yathāha –

‘‘ idhāhaṃ , bhikkhave , bhuttāvī assaṃ pavārito ’’ ti ( ma . ni .1.30).

Idha pana lokaṃ upādāya vuttoti veditabbo .

Assutavā puthujjanoti ettha pana āgamādhigamābhāvā ñeyyo ‘‘ assutavā ’’ iti .

Yassa hi khandhadhātuāyatanapaccayākārasatipaṭṭhānādīsu uggahaparipucchāvinicchayarahitattā diṭṭhipaṭisedhako neva āgamo , paṭipattiyā adhigantabbassa anadhigatattā neva adhigamo atthi , so āgamādhigamābhāvā ñeyyo ‘‘ assutavā ’’ iti .

Svāyaṃ –

Puthūnaṃ jananādīhi , kāraṇehi puthujjano ;

Puthujjanantogadhattā , puthuvāyaṃ jano iti .( dī . ni . aṭṭha .1.7; ma . ni . aṭṭha .1.2; a . ni . aṭṭha .1.1.51; paṭi . ma . aṭṭha .2.1.130);

So hi puthūnaṃ nānappakārānaṃ kilesādīnaṃ jananādīhipi kāraṇehi puthujjano .

Yathāha – puthu kilese janentīti puthujjanāP0.76 , puthu avihatasakkāyadiṭṭhikāti puthujjanā , puthu satthārānaṃ mukhullokikāti puthujjanā , puthu sabbagatīhi avuṭṭhitāti puthujjanā , puthu nānābhisaṅkhāre abhisaṅkharontīti puthujjanā , puthu nānāoghehi vuyhantīti puthujjanā , puthu nānāsantāpehi santappentīti puthujjanā , puthu nānāpariḷāhehi pariḍayhantīti puthujjanā , puthu pañcasu kāmaguṇesu rattā giddhā gadhitā muñchitā ajjhosannā laggā laggitā palibuddhāti puthujjanā , puthu pañcahi nīvaraṇehi āvuṭā nivuṭā ovuṭā pihitā paṭicchannā paṭikujjitāti puthujjanā ( mahāni .51,94), puthūnaṃ vā gaṇanapathamatītānaṃ ariyadhammaparammukhānaṃ nīcadhammasamācārānaṃ janānaṃ antogadhattāpi puthujjanā , puthuva ayaṃ visuṃyeva saṅkhyaṃ gato , visaṃsaṭṭhoM0.70 sīlasutādiguṇayuttehi ariyehi janotipi puthujjano .

Evametehi ‘‘ assutavā puthujjano ’’ ti dvīhi padehi ye te –

‘‘ DuveV0.66 puthujjanā vuttā , buddhenādiccabandhunā ;

Andho puthujjano eko , kalyāṇeko puthujjano ’’ ti .( dī . ni . aṭṭha .1.7; ma . ni . aṭṭha .1.2; saṃ . ni . aṭṭha .2.2.61; a . ni . aṭṭha .1.1.51; paṭi . ma . aṭṭha .2.1.130; dha . sa . aṭṭha .1007)–

Dve puthujjanā vuttā , tesu andhaputhujjano vutto hotīti veditabbo .

Ariyānaṃ adassāvītiādīsu ariyāti ārakattā kilesehi , anaye na iriyanato , aye iriyanato , sadevakena ca lokena araṇīyato buddhā ca paccekabuddhā ca buddhasāvakā ca vuccanti , buddhā eva vā idha ariyā .

Yathāha –

‘‘ sadevake , bhikkhave , loke … pe … tathāgato ariyoti vuccatī ’’ ti ( saṃ . ni .5.1098).

Sappurisāti ettha pana paccekabuddhā tathāgatasāvakā ca ‘‘ sappurisā ’’ ti veditabbā .

Te hi lokuttaraguṇayogena sobhanā purisāti sappurisā .

Sabbeva vā ete dvidhāpi vuttā .

Buddhāpi hi ariyā ca sappurisā ca paccekabuddhāpi buddhasāvakāpi .

Yathāha –

‘‘ Yo ve kataññū katavedi dhīro , kalyāṇamitto daḷhabhatti ca hoti ;

Dukhitassa sakkacca karoti kiccaṃ , tathāvidhaṃ sappurisaṃ vadantī ’’ ti .( ma . ni . aṭṭha .1.2; paṭi . ma . aṭṭha .2.1.130; dha . sa . aṭṭha .1007);

‘‘ KalyāṇamittoP0.77 daḷhabhatti ca hotī ’’ ti ettāvatā hi buddhasāvako vutto .

Kataññutādīhi paccekabuddhā buddhāti , yo imesaṃ ariyānaṃ adassanasīlo , na ca dassane sādhukārī , so ariyānaṃ adassāvīti veditabbo .

So cakkhunā adassāvī , ñāṇena adassāvīti duvidho , tesu ñāṇena adassāvī idha adhippeto .

Maṃsacakkhunā hi dibbacakkhunā vā ariyā diṭṭhāpi adiṭṭhāva honti tesaṃ cakkhunā vaṇṇamattagahaṇato , na ariyabhāvagocarato .

Soṇasiṅgālādayopi cakkhunā ariye passanti , na ca te ariyānaṃ dassāvino .

TatridaṃM0.71 vatthu – cittalapabbatavāsino kira khīṇāsavattherassa upaṭṭhāko vuḍḍhapabbajito ekadivasaṃV0.67 therena saddhiṃ piṇḍāya caritvā therassa pattacīvaraṃ gahetvā piṭṭhito āgacchanto theraṃ pucchi –

‘‘ ariyā nāma , bhante , kīdisā ’’ ti ?

Thero āha –

‘‘ idhekacco mahallako ariyānaṃ pattacīvaraṃ gahetvā vattapaṭipattiṃ katvā saha carantopi neva ariye jānāti , evaṃ dujjānā , āvuso , ariyā ’’ ti .

Evaṃ vuttepi so neva aññāsi .

Tasmā cakkhunā dassanaṃ na dassanaṃ , ñāṇena dassanameva dassanaṃ .

Yathāha –

‘‘ alaṃ te , vakkali , kiṃ te iminā pūtikāyena diṭṭhena , yo kho , vakkali , dhammaṃ passati , so maṃ passatī ’’ ti ( saṃ . ni .3.87).

Tasmā cakkhunā passantopi ñāṇena ariyehi diṭṭhaṃ aniccādilakkhaṇaṃ apassanto , ariyānaṃ adhigatañca dhammaṃ anadhigacchanto , ariyakaradhammānaṃ ariyabhāvassa ca adiṭṭhattā ‘‘ ariyānaṃ adassāvī ’’ ti veditabbo .

Ariyadhammassa akovidoti satipaṭṭhānādibhede ariyadhamme akusalo .

Ariyadhamme avinītoti ettha pana –

Duvidho vinayo nāma , ekamekettha pañcadhā ;

Abhāvato tassa ayaṃ ,‘‘ avinīto ’’ ti vuccati .( ma . ni . aṭṭha .1.2; su . ni . aṭṭha .1. uragasuttavaṇṇanā ; paṭi . ma . aṭṭha .2.1.130; dha . sa . aṭṭha .1007);

AyañhiP0.78 saṃvaravinayo pahānavinayoti duvidho vinayo .

Ettha ca duvidhepi vinaye ekamekopi vinayo pañcadhā bhijjati .

Saṃvaravinayo pi hi sīlasaṃvaro satisaṃvaro ñāṇasaṃvaro khantisaṃvaro vīriyasaṃvaroti pañcavidho .

Pahānavinayo pi tadaṅgappahānaṃ vikkhambhanappahānaṃ samucchedappahānaṃ paṭippassaddhippahānaṃ nissaraṇappahānanti pañcavidho .

Tattha ‘‘ iminā pātimokkhasaṃvarena upeto hoti samupeto ’’ ti ( vibha .511) ayaṃ sīlasaṃvaro .

‘‘ Rakkhati cakkhundriyaṃ , cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjatī ’’ ti ( ma . ni .1.295; saṃ . ni .4.239; a . ni .3.16) ayaṃ satisaṃvaro .

‘‘ YāniM0.72 sotāni lokasmiṃ ,( ajitāti bhagavā ,)

Sati tesaṃ nivāraṇaṃ ;

Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi , paññāyete pidhiyyare ’’ ti .( su . ni .1041; cūḷani . ajitamāṇavapucchāniddesa 4; netti .11,45; dha . sa . aṭṭha .1007)–

AyaṃV0.68 ñāṇasaṃvaro .

‘‘ Khamo hoti sītassa uṇhassā ’’ ti ( ma . ni .1.24; a . ni .4.114;6.58) ayaṃ khantisaṃvaro .

‘‘ Uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetī ’’ ti ( ma . ni .1.26; a . ni .4.114;6.58) ayaṃ vīriyasaṃvaro .

Sabbopi cāyaṃ saṃvaro yathāsakaṃ saṃvaritabbānaṃ vinetabbānañca kāyaduccaritādīnaṃ saṃvaraṇato ‘‘ saṃvaro ’’, vinayanato ‘‘ vinayo ’’ ti vuccati .

Evaṃ tāva saṃvaravinayo pañcadhā bhijjatīti veditabbo .

Tathā yaṃ nāmarūpaparicchedādīsu vipassanāñāṇesu paṭipakkhabhāvato dīpālokeneva tamassa , tena tena vipassanāñāṇena tassa tassa anatthassa pahānaṃ .

Seyyathidaṃ – nāmarūpavavatthānena sakkāyadiṭṭhiyā , paccayapariggahena ahetuvisamahetudiṭṭhīnaṃ , tasseva aparabhāgena kaṅkhāvitaraṇena kathaṃkathībhāvassa , kalāpasammasanena ‘‘ ahaṃ mamā ’’ ti gāhassa , maggāmaggavavatthānena amagge maggasaññāya , udayadassanena ucchedadiṭṭhiyā , vayadassanena sassatadiṭṭhiyā , bhayadassanena sabhaye abhayasaññāya , ādīnavadassanena assādasaññāya , nibbidānupassanāya abhiratisaññāyaP0.79 , muñcitukamyatāñāṇena amuñcitukāmatāya , upekkhāñāṇena anupekkhāya , anulomena dhammaṭṭhitiyaṃ nibbāne ca paṭilomabhāvassa , gotrabhunā saṅkhāranimittaggāhassa pahānaṃ .

Etaṃ tadaṅgappahānaṃ nāma .

Yaṃ pana upacārappanābhedena samādhinā pavattibhāvanivāraṇato ghaṭappahāreneva udakapiṭṭhe sevālassa tesaṃ tesaṃ nīvaraṇādidhammānaṃ pahānaṃ , etaṃ vikkhambhanappahānaṃ nāma .

Yaṃ catunnaṃ ariyamaggānaṃ bhāvitattā taṃtaṃmaggavato attano attano santāne ‘‘ diṭṭhigatānaṃ pahānāyā ’’ tiādinā ( dha . sa .277; vibha .628) nayena vuttassa samudayapakkhiyassa kilesagaṇassa accantaappavattibhāvena pahānaṃ , idaṃ samucchedappahānaṃ nāma .

Yaṃ pana phalakkhaṇe paṭippassaddhattaṃ kilesānaṃ , etaṃ paṭippassaddhippahānaṃ nāma .

Yaṃ sabbasaṅkhatanissaṭattāM0.73 pahīnasabbasaṅkhataṃ nibbānaṃ , etaṃ nissaraṇappahānaṃ nāma .

Sabbampi cetaṃ pahānaṃ yasmā cāgaṭṭhena pahānaṃ , vinayanaṭṭhena vinayo , tasmā ‘‘ pahānavinayo ’’ ti vuccati .

Taṃ taṃ pahānavato vā tassa tassa vinayassa sambhavatopetaṃ ‘‘ pahānavinayo ’’ ti vuccati .

Evaṃ pahānavinayopi pañcadhā bhijjatīti veditabbo ( ma . ni . aṭṭha .1.2; su . ni . aṭṭha .1. uragasuttavaṇṇanā ; paṭi . ma . aṭṭha .2.1.130).

EvamayaṃV0.69 saṅkhepato duvidho bhedato ca dasavidho vinayo bhinnasaṃvarattā , pahātabbassa ca appahīnattā yasmā etassa assutavato puthujjanassa natthi , tasmā abhāvato tassa ayaṃ ‘‘ avinīto ’’ ti vuccatīti .

Eseva nayo sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido , sappurisadhamme avinītoti etthapi .

Ninnānākaraṇañhi etamatthato .

Yathāha –

‘‘ yeva te ariyā , teva te sappurisā .

Yeva te sappurisā , teva te ariyā .

Yo eva so ariyānaṃ dhammo , so eva so sappurisānaṃ dhammo .

Yo eva so sappurisānaṃ dhammo , so eva so ariyānaṃ dhammo .

Yeva te ariyavinayā , teva te sappurisavinayā .

Yeva te sappurisavinayā , teva te ariyavinayā .

Ariyeti vā , sappuriseti vā , ariyadhammetiP0.80 vā , sappurisadhammeti vā , ariyavinayeti vā , sappurisavinayeti vā esese eke ekaṭṭhe same samabhāge tajjāte taññevāti ( dha . sa . aṭṭha .1007; paṭi . ma . aṭṭha .2.1.130).

Rūpaṃ attato samanupassatīti idhekacco rūpaṃ attato samanupassati ,‘‘ yaṃ rūpaṃ , so ahaṃ , yo ahaṃ , taṃ rūpan ’’ ti rūpañca attānañca advayaṃ samanupassati .

Seyyathāpi telappadīpassa jhāyato ‘‘ yā acci , so vaṇṇo .

Yo vaṇṇo , sā accī ’’ ti acciñca vaṇṇañca advayaṃ samanupassati , evameva idhekacco rūpaṃ attato … pe … samanupassatīti ( paṭi . ma .1.130-131) evaṃ rūpaṃ ‘‘ attā ’’ ti diṭṭhipassanāya passati .

Rūpavantaṃ vā attānan ti arūpaṃ ‘‘ attā ’’ ti gahetvā chāyāvantaṃ rukkhaṃ viya taṃ rūpavantaṃ ‘‘ attā ’’ ti samanupassati .

Attani vā rūpan ti arūpameva ‘‘ attā ’’ ti gahetvā pupphasmiṃ gandhaṃ viya attani rūpaṃ samanupassati .

Rūpasmiṃ vā attānan ti arūpameva ‘‘ attā ’’ ti gahetvā karaṇḍake maṇiṃ viya taṃ attānaṃ rūpasmiṃ samanupassati .

Vedanā dīsupi eseva nayo .

TatthaM0.74 ‘‘ rūpaṃ attato samanupassatī ’’ ti suddharūpaṃyeva ‘‘ attā ’’ ti kathitaṃ .

‘‘ Rūpavantaṃ vā attānaṃ , attani vā rūpaṃ , rūpasmiṃ vā attānaṃ .

Vedanaṃ attato … saññaṃ … saṅkhāre … viññāṇaṃ attato samanupassatī ’’ ti ( paṭi . ma .1.131) imesu sattasu ṭhānesu arūpaṃ ‘‘ attā ’’ ti kathitaṃ ,‘‘ vedanāvantaṃ vā attānaṃ , attani vā vedanā , vedanāya vā attānan ’’ ti evaṃ catūsu khandhesu tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ vasena dvādasasu ṭhānesu rūpārūpamissako attā kathito .

Tattha rūpaṃ attato samanupassati .

Vedanaṃ … saññaṃ … saṅkhāre … viññāṇaṃ attato samanupassatīti pañcasu ṭhānesu ucchedadiṭṭhi kathitā .

Avasesesu sassatadiṭṭhi .

Evamettha pannarasa bhavadiṭṭhiyo pañca vibhavadiṭṭhiyo honti .

Tā sabbāpi maggāvaraṇā , na saggāvaraṇā , paṭhamamaggavajjhāti veditabbā .

ĀraññikotiV0.70 araññe nivāsaṃ .

Pavaneti mahante gambhīravane .

Caramānoti tahiṃ tahiṃ vicaramāno .

Vissattho gacchatīti nibbhayo nirāsaṅko carati .

Anāpāthagato luddassātiP0.81 migaluddassa parammukhagato .

Antamakāsi māran ti kilesamāraṃ vā devaputtamāraṃ vā antaṃ akāsi .

Apadaṃ vadhitvāti kilesapadaṃ hantvā nāsetvā .

Māracakkhuṃ adassanaṃ gatoti mārassa adassanavisayaṃ patto .

Anāpāthagatoti mārassa parammukhaṃ patto .

Sesaṃ sabbattha pākaṭameva .

Evaṃ bhagavā idampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi , desanāpariyosāne ca vuttasadisoyeva dhammābhisamayo ahosīti .

Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya

Mogharājamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .