11. Jatukaṇṇimāṇavasuttaniddesavaṇṇanā
65. Ekādasame
P0.38 jatukaṇṇisutte – sutvānahaṃ vīra akāmakāmin ti ahaṃ ‘‘ itipi so bhagavā ’’ tiādinā ( pārā .1; dī . ni .1.157,255,301; a . ni .6.10; saṃ . ni .5.997) nayena vīra kāmānaṃ akāmanato akāmakāmiṃ buddhaṃ sutvā .Akāmamāgaman ti nikkāmaṃ bhagavantaṃ pucchituṃ āgatomhi .
Sahajanettāti sahajātasabbaññutaññāṇacakkhu
V0.33 .Yathātacchan ti yathātathaṃ .
Brūhi meti puna yācanto bhaṇati .
Yācanto hi sahassakkhattumpi bhaṇeyya , ko pana vādo dvikkhattuṃ .
Itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddhoti imesaṃ padānaṃ attho heṭṭhā vuttova .
Vijjāhi pana caraṇena ca sampannattā vijjācaraṇasampanno .
Tattha vijjāti tissopi vijjā aṭṭhapi vijjā .
Tisso vijjā bhayabheravasutte ( ma . ni .1.34 ādayo ) vuttanayena veditabbā , aṭṭha ambaṭṭhasutte ( dī . ni .1.254 ādayo ).
Tattha hi vipassanāñāṇena manomayiddhiyā ca saha cha abhiññā pariggahetvā aṭṭha vijjā vuttā .
Caraṇan ti sīlasaṃvaro indriyesu guttadvāratā bhojane mattaññutā jāgariyānuyogo satta saddhammā cattāri rūpāvacarajjhānānīti ime pannarasa dhammā veditabbā .
Imeyeva hi pannarasa dhammā yasmā etehi
M0.35 carati ariyasāvako gacchati amataṃ disaṃ , tasmā ‘‘ caraṇan ’’ ti vuttā .Yathāha –
‘‘ idha , mahānāma , ariyasāvako sīlavā hotī ’’ ti ( ma . ni .2.24) sabbaṃ majjhimapaṇṇāsake vuttanayena veditabbaṃ .
Bhagavā imāhi vijjāhi iminā ca caraṇena samannāgato , tena vuccati vijjācaraṇasampannoti .
Tattha vijjāsampadā bhagavato sabbaññutaṃ pūretvā ṭhitā , caraṇasampadā mahākāruṇikataṃ .
So sabbaññutāya sabbasattānaṃ atthānatthaṃ ñatvā mahākāruṇikatāya anatthaṃ parivajjetvā atthe niyojeti , yathā taṃ vijjācaraṇasampanno .
Tenassa
P0.39 sāvakā suppaṭipannā honti , no duppaṭipannā , vijjācaraṇavipannānañhi sāvakā attantapādayo viya ( pārā . aṭṭha .1.1).Sobhanagamanattā sundaraṃ ṭhānaṃ gatattā sammā gatattā sammā ca gadattā sugato .
Gamanampi hi gatanti vuccati .
Tañca bhagavato sobhanaṃ parisuddhamanavajjaṃ .
Kiṃ pana tanti ?
Ariyamaggo .
Tena hesa gamanena khemaṃ disaṃ asajjamāno gatoti sobhanagamanattā sugato .
Sundarañcesa ṭhānaṃ gato amataṃ nibbānanti sundaraṃ ṭhānaṃ gatattāpi sugato .
Sammā ca gato tena tena maggena pahīne kilese puna apaccāgacchanto .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ Sotāpattimaggena ye kilesā pahīnā , te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchatīti sugato … pe … arahattamaggena ye kilesā pahīnā , te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchatīti sugato ’’ ti ( mahāni .38; cūḷani . mettagūmāṇavapucchāniddesa 27).
Sammā vā gato dīpaṅkarapādamūlato pabhuti yāva bodhimaṇḍā tāva samatiṃsapāramīpūrikāya
V0.34 sammā paṭipattiyā sabbalokassa hitasukhameva karonto sassataṃ ucchedaṃ kāmasukhaṃ attakilamathanti ime ca ante anupagacchanto gatoti sammā gatattāpi sugato .Sammā cesa gadati yuttaṭṭhānesu yuttameva vācaṃ bhāsatīti sammā gadattāpi sugato .
Tatridaṃ sādhakasuttaṃ –
‘‘ Yaṃ tathāgato vācaṃ jānāti abhūtaṃ atacchaṃ anatthasaṃhitaṃ , sā ca paresaṃ appiyā amanāpā , na taṃ tathāgato vācaṃ bhāsati .
Yampi tathāgato vācaṃ jānāti bhūtaṃ tacchaṃ
M0.36 anatthasaṃhitaṃ , sā ca paresaṃ appiyā amanāpā , tampi tathāgato vācaṃ na bhāsati .Yañca kho tathāgato vācaṃ jānāti bhūtaṃ tacchaṃ atthasaṃhitaṃ , sā ca paresaṃ appiyā amanāpā , tatra kālaññū tathāgato hoti tassā vācāya veyyākaraṇāya .
Yaṃ tathāgato vācaṃ jānāti abhūtaṃ atacchaṃ anatthasaṃhitaṃ .
Sā ca paresaṃ piyā manāpā , na taṃ tathāgato vācaṃ bhāsati .
Yampi tathāgato vācaṃ jānāti bhūtaṃ tacchaṃ anatthasaṃhitaṃ , sā ca paresaṃ piyā manāpā , tampi tathāgato vācaṃ na bhāsati .
Yañca kho tathāgato vācaṃ jānāti bhūtaṃ tacchaṃ atthasaṃhitaṃ , sā ca paresaṃ piyā manāpā , tatra kālaññū
P0.40 tathāgato hoti tassā vācāya veyyākaraṇāyā ’’ ti ( ma . ni .2.86).Evaṃ sammā gadattāpi sugatoti veditabbo .
Sabbathā viditalokattā pana lokavidū .
So hi bhagavā sabhāvato samudayato nirodhato nirodhūpāyatoti sabbathā lokaṃ avedi aññāsi paṭivijjhi .
Yathāha –
‘‘ Yattha kho , āvuso , na jāyati na jīyati na mīyati na cavati na upapajjati , nāhaṃ taṃ gamanena lokassa antaṃ ñāteyyaṃ daṭṭheyyaṃ patteyyanti vadāmi .
Na cāhaṃ , āvuso , appatvāva lokassa antaṃ dukkhassa antakiriyaṃ vadāmi .
Api cāhaṃ , āvuso , imasmiṃyeva byāmamatte kaḷevare sasaññimhi samanake lokañca paññapemi lokasamudayañca lokanirodhañca lokanirodhagāminiñca paṭipadaṃ ( saṃ . ni .1.107; a . ni .4.45).
‘‘ Gamanena
V0.35 na pattabbo , lokassanto kudācanaṃ ;Na ca appatvā lokantaṃ , dukkhā atthi pamocanaṃ .
‘‘ Tasmā have lokavidū sumedho , lokantagū vusitabrahmacariyo ;
Lokassa antaṃ samitāvi ñatvā , nāsīsatī lokamimaṃ parañcā ’’ ti .( saṃ . ni .1.107; a . ni .4.45);
Api
M0.37 ca – tayo lokā saṅkhāraloko sattaloko okāsalokoti .Tattha ‘‘ eko loko sabbe sattā āhāraṭṭhitikā ’’ ti ( paṭi . ma .1.112) āgataṭṭhāne saṅkhāraloko veditabbo .
‘‘ Sassato lokoti vā asassato lokoti vā ’’ ti ( dī . ni .1.421; ma . ni .1.269; saṃ . ni .4.416; vibha .937) āgataṭṭhāne sattaloko .
‘‘ Yāvatā candimasūriyā pariharanti , disā bhanti virocamānā ;
Tāva sahassadhā loko , ettha te vattatī vaso ’’ ti .( ma . ni .1.503)–
Āgataṭṭhāne okāsaloko .
Tampi bhagavā sabbathā avedi .
Tathā hissa ‘‘ eko loko sabbe sattā āhāraṭṭhitikā .
Dve lokā nāmañca rūpañca .
Tayo lokā tisso vedanā .
Cattāro lokā cattāro āhārā .
Pañca lokā pañcupādānakkhandhā .
Cha
P0.41 lokā cha ajjhattikāni āyatanāni .Satta lokā satta viññāṇaṭṭhitiyo .
Aṭṭha lokā aṭṭha lokadhammā .
Nava lokā nava sattāvāsā .
Dasa lokā dasāyatanāni .
Dvādasa lokā dvādasāyatanāni .
Aṭṭhārasalokā aṭṭhārasa dhātuyo ’’ ti ( paṭi . ma .1.112) ayaṃ saṅkhāralokopi sabbathā vidito .
Yasmā panesa sabbesampi sattānaṃ āsayaṃ jānāti , anusayaṃ jānāti , caritaṃ jānāti , adhimuttiṃ jānāti , apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye , svākāre dvākāre , suviññāpaye duviññāpaye , bhabbe abhabbe satte jānāti .
Tasmāssa sattalokopi sabbathā vidito .
Yathā ca sattaloko , evaṃ okāsalokopi .
Tathā hesa ekaṃ cakkavāḷaṃ āyāmato ca vitthārato ca yojanānaṃ dvādasa satasahassāni catutiṃsa satāni ca paññāsañca yojanāni .
Parikkhepato –
Sabbaṃ
V0.36 satasahassāni , chattiṃsa parimaṇḍalaṃ ;Dasa ceva sahassāni , aḍḍhuḍḍhāni satāni ca .
Tattha
M0.38 –Duve satasahassāni , cattāri nahutāni ca ;
Ettakaṃ bahalattena , saṅkhātāyaṃ vasundharā .
Tassāyeva sandhārakaṃ –
Cattāri satasahassāni , aṭṭheva nahutāni ca ;
Ettakaṃ bahalattena , jalaṃ vāte patiṭṭhitaṃ .
Tassāpi sandhārako –
Nava satasahassāni , māluto nabhamuggato ;
Saṭṭhi ceva sahassāni , esā lokassa saṇṭhiti .
Evaṃ
P0.42 saṇṭhite cettha yojanānaṃ –Caturāsīti sahassāni , ajjhogāḷho mahaṇṇave ;
Accuggato tāvadeva , sineru pabbatuttamo .
Tato upaḍḍhupaḍḍhena , pamāṇena yathākkamaṃ ;
Ajjhogāḷhuggatā dibbā , nānāratanacittitā .
Yugandharo īsadharo , karavīko sudassano ;
Nemindharo vinatako , assakaṇṇo giri brahā .
Ete
V0.37 satta mahāselā , sinerussa samantato ;Mahārājānamāvāsā , devayakkhanisevitā .
Yojanānaṃ satānucco , himavā pañca pabbato ;
Yojanānaṃ sahassāni , tīṇi āyatavitthato .
Caturāsītisahassehi , kūṭehi paṭimaṇḍito ;
Tipañcayojanakkhandha-parikkhepā nagavhayā .
Paññāsayojanakkhandha-sākhāyāmā samantato ;
Satayojanavitthiṇṇā , tāvadeva ca uggatā ;
Jambū yassānubhāvena , jambudīpo pakāsito .( visuddhi .1.137; dha . sa . aṭṭha .584);
Yañcetaṃ
M0.39 jambuyā pamāṇaṃ , etadeva asurānaṃ cittapāṭaliyā , garuḷānaṃ simbalirukkhassa , aparagoyāne kadambassa , uttarakurūsu kapparukkhassa , pubbavidehe sirīsassa , tāvatiṃsesu pāricchattakassāti .Tenāhu porāṇā –
‘‘ Pāṭalī
P0.43 simbalī jambū , devānaṃ pāricchattako ;Kadambo kapparukkho ca , sirīsena bhavati sattamaṃ .
‘‘ Dve asīti sahassāni , ajjhogāḷho mahaṇṇave ;
Accuggato tāvadeva , cakkavāḷasiluccayo ;
Parikkhipitvā taṃ sabbaṃ , lokadhātumayaṃ ṭhito ’’ ti .( visuddhi .1.137; dha . sa . aṭṭha .584);
Tattha candamaṇḍalaṃ ekūnapaññāsayojanaṃ , sūriyamaṇḍalaṃ paññāsayojanaṃ , tāvatiṃsabhavanaṃ dasasahassayojanaṃ , tathā asurabhavanaṃ avīcimahānirayo jambudīpo ca .
Aparagoyānaṃ sattasahassayojanaṃ .
Tathā pubbavideho .
Uttarakuru aṭṭhasahassayojano .
Ekameko cettha mahādīpo pañcasatapañcasataparittadīpaparivāro .
Taṃ sabbampi ekaṃ cakkavāḷaṃ ekā lokadhātu .
Tadantaresu lokantarikanirayā
V0.38 .Evaṃ anantāni cakkavāḷāni anantā lokadhātuyo bhagavā anantena buddhañāṇena avedi aññāsi paṭivijjhi .
Evamassa okāsalokopi sabbathā vidito .
Evampi sabbathā viditalokattā lokavidū .
Attano pana guṇehi visiṭṭhatarassa kassaci abhāvato natthi etassa uttaroti anuttaro .
Tathā hesa sīlaguṇenapi sabbaṃ lokaṃ abhibhavati samādhi … pe … paññā … vimutti … vimuttiñāṇadassanaguṇenapi .
Sīlaguṇenapi asamo asamasamo appaṭimo appaṭibhāgo appaṭipuggalo … pe … vimuttiñāṇadassanaguṇenapi .
Yathāha –
‘‘ na kho panāhaṃ passāmi sadevake loke … pe … sadevamanussāya attanā sīlasampannataran ’’ ti ( saṃ . ni .1.173; a . ni .4.21) vitthāro .
Evaṃ aggapasādasuttādīni ( a . ni .4.34; itivu .90)‘‘ na me ācariyo atthī ’’ tiādikā ( ma . ni .1.285; mahāva .11; kathā .405; mi . pa .4.5.11) gāthāyo ca vitthāretabbā .
Purisadamme
M0.40 sāretīti purisadammasārathi , dameti vinetīti vuttaṃ hoti .Tattha purisadammāti adantā dametuṃ yuttā tiracchānapurisāpi manussapurisāpi amanussapurisāpi
P0.44 .Tathā hi bhagavatā tiracchānapurisāpi apalālo nāgarājā cūḷodaro mahodaro aggisikho dhūmasikho aravāḷo nāgarājā dhanapālako hatthīti evamādayo damitā nibbisā katā , saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhāpitā .
Manussapurisāpi saccakanigaṇṭhaputtaambaṭṭhamāṇavapokkharasātisoṇadantakūṭadantādayo .
Amanussapurisāpi āḷavakasūcilomakharalomayakkhasakkadevarājādayo damitā vinītā vicitrehi vinayanūpāyehi .
‘‘ Ahaṃ kho kesi purisadamme saṇhenapi vinemi , pharusenapi vinemi , saṇhapharusenapi vinemī ’’ ti ( a . ni .4.111) idañcettha suttaṃ vitthāretabbaṃ .
Api ca bhagavā visuddhasīlādīnaṃ paṭhamajjhānādīni sotāpannādīnañca uttarimaggapaṭipadaṃ ācikkhanto dantepi dametiyeva .
Atha vā anuttaro purisadammasārathīti ekamevidaṃ atthapadaṃ .
Bhagavā hi tathā purisadamme sāreti , yathā ekapallaṅkeneva nisinnā aṭṭha disā asajjamānā dhāvanti .
Tasmā ‘‘ anuttaro purisadammasārathī ’’ ti vuccati .
‘‘ Hatthidamakena , bhikkhave , hatthi dammo sārito ekaṃyeva disaṃ dhāvatī ’’ ti idañcettha suttaṃ ( ma . ni .3.312) vitthāretabbaṃ .
Vīriyavāti
V0.39 ariyamaggena sabbapāpakehi virato .Pahūti pabhū .
Visavīti parasantāne vīriyuppādako .
Alamattoti samatthacitto .
Viratoti ariyamaggena viratattā āyatiṃ appaṭisandhiko .
Sabbapāpakehi nirayadukkhaṃ aticcāti āyatiṃ appaṭisandhitāya nirayadukkhaṃ aticca ṭhito .
Vīriyavāsoti vīriyaniketo .
So vīriyavāti so khīṇāsavo ‘‘ vīriyavā ’’ ti vattabbataṃ arahati .
Padhānavā vīro tādīti imāni panassa thutivacanāni .
So hi padhānavā maggajjhānapadhānena , vīro kilesārividdhaṃsanasamatthatāya , tādi nibbikāratāya pavuccate tathattāti tathārūpo ‘‘ vīriyavā ’’ ti pavuccati .
Te kāmakāminoti ete rūpādivatthukāme icchantā .
Rāgarāginoti rāgena rañjitā .
Saññāsaññinoti rāgasaññāya saññino .
Na
M0.41 kāme kāmetīti rūpādivatthukāme na pattheti .Akāmoti kāmehi virahito .
Nikkāmoti nikkantakāmo .
Sabbaññutaññāṇan ti
P0.45 tiyaddhagataṃ sabbaneyyapathaṃ jānātīti sabbaññū , tassa bhāvo sabbaññutā , sabbaññutā eva ñāṇaṃ sabbaññutaññāṇaṃ , sabbaññutaññāṇasaṅkhātaṃ nettañca vāsanāya saha kilese parājetvā jitattā jinabhāvo ca apubbaṃ acarimaṃ apure apacchā ekasmiṃ khaṇe ekasmiṃ kāle uppanno pubbantato uddhaṃ pannoti uppanno . 66. Tejī tejasāti tejena samannāgato tejasā abhibhuyya .
Yamahaṃ vijaññaṃ jātijarāya idha vippahānan ti yaṃ ahaṃ jātijarāya pahānabhūtaṃ dhammaṃ idheva jāneyyaṃ .
Jagatīti pathavī .
Sabbaṃ ākāsagatan ti sakalaṃ ākāse pavattaṃ patthaṭaṃ .
Tamagatan ti tamameva tamagataṃ andhakāraṃ yathā gūthagataṃ muttagatanti .
Abhivihaccāti nāsetvā .
Andhakāraṃ vidhamitvāti cakkhuviññāṇuppattinivārakaṃ andhakāraṃ palāpetvā .
Ālokaṃ dassayitvāti sūriyālokaṃ dassayitvā .
Ākāseti ajaṭākāse .
Antalikkheti antaradhātusamatthatucchokāse .
Gaganapatheti devatānaṃ gamanamagge gacchati .
Sabbaṃ abhisaṅkhārasamudayan ti sakalaṃ kammaṃ samudayaṃ uppādaṃ , taṇhanti attho .
Kilesatamaṃ avijjandhakāraṃ vidhamitvāti kilesatamasaṅkhātaṃ aññāṇaṃ avijjandhakāraṃ nīharitvā nāsetvā .
Ñāṇālokaṃ paññālokaṃ dassayitvā .
Vatthukāme parijānitvāti
V0.40 rūpādivatthukāme ñātatīraṇapariññāya jānitvā .Kilesakāme pahāyāti upatāpanasaṅkhāte kilesakāme pahānapariññāya pajahitvā .
67. Athassa bhagavā taṃ dhammaṃ ācikkhanto uparūparigāthāyo abhāsi .
Tattha nekkhammaṃ daṭṭhu khematoti nibbānañca nibbānagāminiñca paṭipadaṃ ‘‘ kheman ’’ ti disvā .
Uggahitan ti taṇhāvasena diṭṭhivasena gahitaṃ .
Nirattaṃ vāti nirassitabbaṃ vā , muñcitabbanti vuttaṃ hoti .
Mā te vijjitthāti mā te ahosi .
Kiñcanan ti rāgādikiñcanaṃ , tampi te mā vijjittha .
Muñcitabban ti muñcitvā na puna gahetabbaṃ .
Vijahitabban ti cajitabbaṃ .
Vinodetabban ti khipitabbaṃ .
Byantīkātabban ti vigatantaṃ kātabbaṃ
P0.46 .Anabhāvaṃ gametabban ti anu anu abhāvaṃ gametabbaṃ .
68-9.
Pubbeti
M0.42 atīte saṅkhāre ārabbha uppannakilesā .Brāhmaṇāti bhagavā jatukaṇṇiṃ ālapati .
Sesaṃ sabbattha pākaṭameva .
Evaṃ bhagavā idampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi , desanāpariyosāne ca pubbasadiso eva dhammābhisamayo ahosīti .
Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya
Jatukaṇṇimāṇavasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .