3. Puṇṇakamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā
12. Tatiye
V0.10P0.12 puṇṇakasuttaniddese – anejan ti idampi purimanayeneva mogharājānaṃ paṭikkhipitvā vuttaṃ .Tattha mūladassāvin ti akusalamūlādidassāviṃ .
Isayoti isināmakā jaṭilā .
Yaññan ti deyyadhammaṃ .
Akappayiṃsūti pariyesiṃsu .
Hetudassāvītiādīni sabbāni kāraṇavevacanāneva .
Kāraṇañhi yasmā attano phalatthāya hinoti pavattati , tasmā hetūti vuccati .
Yasmā taṃ phalaṃ nideti ‘ handa , gaṇhatha nan ’ ti appeti viya , tasmā nidānan ti vuccati .
Sambhavadassāvītiādīni pañca padāni heṭṭhā dassitanayāni eva .
Yasmā taṃ paṭicca eti pavattati , tañca phalaṃ tato samudeti uppajjati , tasmā paccayoti ca samudayoti ca vuccati .
Yā vā panaññāpi kāci sugatiyoti catuapāyavinimuttakā uttaramātādayo appesakkhā kapaṇamanussā ca dullabhaghāsacchādanā dukkhapīḷitā veditabbā .
Yā vā panaññāpi kāci duggatiyoti yamarājanāgasupaṇṇapetamahiddhikādayo paccetabbā .
Attabhāvābhinibbattiyāti tīsu ṭhānesu
M0.11 paṭisandhivasena attabhāvapaṭilābhatthāya .Jānātīti sabbaññutaññāṇena jānāti .
Passatīti samantacakkhunā passati .
Akusalāti akosallasambhūtā .
Akusalaṃ bhajantīti akusalabhāgiyā .
Akusalapakkhe bhavāti akusalapakkhikā .
Sabbe te avijjā mūlaṃ kāraṇaṃ etesanti avijjāmūlakā .
Avijjāya samosaranti sammā osaranti gacchantīti avijjāsamosaraṇā .
Avijjāsamugghātāti arahattamaggena avijjāya hatāya .
Sabbe te samugghātaṃ gacchantīti vuttappakārā akusaladhammā , te sabbe hatabhāvaṃ pāpuṇanti .
Appamādamūlakāti satiavippavāso appamādo mūlaṃ kāraṇaṃ etesanti appamādamūlakā .
Appamādesu sammā osaranti gacchantīti appamādasamosaraṇā .
Appamādo tesaṃ
P0.13 dhammānaṃ aggamakkhāyatīti sayaṃ kāmāvacaropi samāno catubhūmakadhammānaṃ patiṭṭhābhāvena aggo nāma jāto .Alamattoti samatthacitto .
Mayā pucchitan ti mayā puṭṭhaṃ .
Vahassetaṃ bhāran ti etaṃ ābhatabhāraṃ
V0.11 vahassu .Ye keci isipabbajjaṃ pabbajitā .
‘‘ Isipabbajjā pabbajitā ’’ tipi pāṭho .
Ājīvakasāvakānaṃ ājīvakā devatāti ye ājīvakavacanaṃ suṇanti sussusanti , te ājīvakasāvakā , tesaṃ ājīvakasāvakānaṃ .
Ājīvakā ca tesaṃ deyyadhammaṃ paṭiggaṇhanti , te eva ājīvakā devatā .
Evaṃ sabbattha .
Ye yesaṃ dakkhiṇeyyāti ye ājīvakādayo disāpariyosānā yesaṃ khattiyādīnaṃ deyyadhammānucchavikā .
Te tesaṃ devatāti te ājīvakādayo tesaṃ khattiyādīnaṃ devatā .
Yepi yaññaṃ esantīti deyyadhammaṃ icchanti .
Gavesantīti olokenti .
Pariyesantīti uppādenti .
Yaññā vā ete puthūti yaññā eva vā ete puthukā .
Yaññayājakā vā ete puthūti deyyadhammassa yājanakā eva vā ete puthukā .
Dakkhiṇeyyā vā ete puthūti deyyadhammānucchavikā eva vā ete puthukā .
Te vitthārato dassetuṃ ‘‘ kathaṃ yaññā vā ete puthū ’’ tiādinā nayena vitthārena dasseti .
13. Āsīsamānāti
M0.12 rūpādīni patthayamānā .Itthattan ti itthabhāvañca patthayamānā , manussādibhāvaṃ icchantāti vuttaṃ hoti .
Jaraṃ sitāti jaraṃ nissitā .
Jarāmukhena cettha sabbaṃ vaṭṭadukkhaṃ vuttaṃ .
Tena vaṭṭadukkhanissitā tato aparimuccamānāyeva kappayiṃsūti dīpeti .
Rūpapaṭilābhaṃ āsīsamānāti vaṇṇāyatanasampattilābhaṃ patthayamānā .
Saddā dīsupi eseva nayo .
Khattiyamahāsālakule attabhāvapaṭilābhan ti sārappatte khattiyānaṃ mahāsālakule attabhāvalābhaṃ paṭisandhiṃ patthayamānā .
Brāhmaṇamahāsālakulā dīsupi eseva nayo .
Brahmakāyikesu devesūti ettha pubbabhavaṃ sandhāya vuttaṃ .
Etthāti khattiyakulādīsu .
Jarānissitāti jaraṃ assitā .
Byādhinissitātiādīsupi
P0.14 eseva nayo .Etehi sabbaṃ vaṭṭadukkhaṃ pariyādiyitvā dassitaṃ hoti .
14. Kaccisu te bhagavā yaññapathe appamattā , atāru jātiñca jarañca mārisāti ettha yañño eva yaññapatho .
Idaṃ vuttaṃ hoti – kacci te yaññe appamattā hutvā yaññaṃ kappayantā vaṭṭadukkhamuttariṃsūti .
Yepi
V0.12 yaññaṃ denti yajantīti deyyadhammadānavasena yajanti .Pariccajantīti vissajjenti .
15. Āsīsantīti rūpapaṭilābhādayo patthenti .
Thomayantīti ‘‘ suciṃ dinnan ’’ tiādinā nayena yaññādīni pasaṃsanti .
Abhijappantīti rūpādipaṭilābhāya vācaṃ gīranti .
Juhantīti denti .
Kāmābhijappanti paṭicca lābhan ti rūpādilābhaṃ paṭicca punappunaṃ kāme eva abhijappanti ,‘‘ aho vata amhākampi siyyun ’’ ti vadanti , taṇhañca tattha vaḍḍhentīti vuttaṃ hoti .
Yājayogāti yāgādhimuttā .
Bhavarāgarattāti evamimehi āsīsanādīhi bhavarāgeneva rattā , bhavarāgarattā vā hutvā etāni āsīsanādīni karontā nātariṃsu jātiādivaṭṭadukkhaṃ na uttariṃsu .
Yaññaṃ vā thomentīti dānaṃ vā vaṇṇenti .
Phalaṃ vāti rūpādipaṭilābhaṃ .
Dakkhiṇeyye vāti jātisampannādīsu .
Suciṃ dinnan ti suciṃ katvā dinnaṃ .
Manāpan ti manavaḍḍhanakaṃ .
Paṇītan ti ojavantaṃ .
Kālenāti tattha tattha sampattakāle
M0.13 .Kappiyan ti akappiyaṃ vajjetvā dinnaṃ .
Anavajjan ti niddosaṃ .
Abhiṇhan ti punappunaṃ .
Dadaṃ cittaṃ pasāditan ti dadato muñcanacittaṃ pasāditanti .
Thomenti kittentīti guṇaṃ pākaṭaṃ karonti .
Vaṇṇentīti vaṇṇaṃ bhaṇanti .
Pasaṃsantīti pasādaṃ pāpenti .
Ito nidānan ti ito manussalokato dinnakāraṇā .
Ajjhāyakāti mante parivattentā .
Mantadharāti mante dhārentā .
Tiṇṇaṃ vedānan ti iruvedayajuvedasāmavedānaṃ .
Oṭṭhapahaṭakaraṇavasena pāraṃ gatāti pāragū .
Saha nighaṇḍunā ca keṭubhena ca sanighaṇḍukeṭubhānaṃ .
Nighaṇḍūti nighaṇḍurukkhādīnaṃ vevacanappakāsakaṃ satthaṃ .
Keṭubhan ti kiriyākappavikappo kavīnaṃ upakārāvahaṃ satthaṃ
P0.15 .Saha akkharappabhedena sākkharappabhedānaṃ .
Akkharappabhedoti sikkhā ca nirutti ca .
Itihāsapañcamānan ti āthabbaṇavedaṃ catutthaṃ katvā ‘‘ itiha āsa , itiha āsā ’’ ti īdisavacanapaṭisaṃyuttapurāṇakathāsaṅkhāto itihāso pañcamo etesanti itihāsapañcamā , tesaṃ itihāsapañcamānaṃ vedānaṃ .
Padaṃ tadavasesañca byākaraṇaṃ adhiyanti , vedenti vāti padakā veyyākaraṇā .
Lokāyataṃ vuccati vitaṇḍavādasatthaṃ .
Mahāpurisalakkhaṇan ti mahāpurisānaṃ buddhādīnaṃ lakkhaṇadīpakaṃ dvādasasahassaganthappamāṇaṃ satthaṃ .
Yattha soḷasasahassagāthāpadaparimāṇā buddhamantā nāma ahesuṃ .
Yesaṃ vasena ‘‘ iminā lakkhaṇena samannāgatā buddhā nāma honti , iminā paccekabuddhā , aggasāvakā
V0.13 , asītimahāsāvakā ( theragā . aṭṭha .2.1288), buddhamātā , buddhapitā , aggupaṭṭhāko , aggupaṭṭhāyikā , rājā cakkavattī ’’ ti ayaṃ viseso ñāyati .Anavayāti imesu lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anūnā paripūrakārino , avayā na hontīti vuttaṃ hoti .
Avayā nāma ye tāni atthato ca ganthato ca sandhāretuṃ na sakkonti .
Vītarāgāti pahīnarāgā .
Etena arahattaphalaṭṭhā vuttā .
Rāgavinayāya vā paṭipannāti etena arahattamaggaṭṭhā .
Vītadosāti anāgāmiphalaṭṭhā .
Dosavinayāya vā paṭipannāti etena anāgāmimaggaṭṭhā .
Vītamohāti arahattaphalaṭṭhā .
Mohavinayāya vā paṭipannāti arahattamaggaṭṭhā .
Sīlasamādhipaññāvimuttisampannāti
M0.14 etehi catūhi lokiyalokuttaramissakehi sīlādīhi sampannā .Vimuttiñāṇadassanasampannāti etena paccavekkhaṇañāṇasampannā vuttāti ñātabbaṃ , tañca kho lokiyameva .
Abhijappantīti patthenti .
Jappantīti paccāsīsanti .
Pajappantīti atīva paccāsīsanti .
Yājayogesu yuttāti anuyoge deyyadhamme diyyamāne abhiyogavasena yuttā .
16. Atha ko carahīti atha idāni ko añño atāri .
17. Saṅkhāyāti ñāṇena vīmaṃsitvā .
Paroparānīti parāni ca oparāni ca , parattabhāvasakattabhāvādīni parāni ca oparāni cāti vuttaṃ hoti .
Vidhūmoti kāyaduccaritādidhūmavirahito
P0.16 .Anīghoti rāgādiīghavirahito .
Atāri soti so evarūpo arahā jātijaraṃ atāri .
Sakarūpāti attano rūpā .
Pararūpāti paresaṃ rūpā .
Kāyaduccaritaṃ vidhūmitan ti tividhakāyaduccaritaṃ vidhūmaṃ kataṃ .
Vidhamitan ti nāsitaṃ .
Māno hi te , brāhmaṇa , khāribhāroti yathā khāribhāro khandhena vayhamāno upariṭṭhitopi akkantakkantaṭṭhānaṃ pathaviyā saddhiṃ phasseti viya , evaṃ jātigottakulādīni mānavatthūni nissāya ussāpito māno , tattha tattha issaṃ uppādento catūsu apāyesu saṃsīdāpeti .
Tenāha –
‘‘ māno hi te , brāhmaṇa , khāribhāro ’’ ti .
Kodho dhūmoti tava ñāṇaggissa upakkilesaṭṭhena kodho dhūmo .
Tena hi te upakkiliṭṭho ñāṇaggi na virocati .
Bhasmani mosavajjan ti nirojaṭṭhena musāvādo chārikā nāma .
Yathā hi chārikāya paṭicchanno aggi na jotati , evaṃ te musāvādena paṭicchannaṃ ñāṇanti dasseti .
Jivhā sujāti yathā tuyhaṃ suvaṇṇarajatalohakaṭṭhamattikāsu aññataramayā yāgayajanatthāya sujā hoti , evaṃ mayhaṃ dhammayāgayajanatthāya
V0.14 pahutajivhā sujāti vadati .Yathā tuyhaṃ nadītīre yajanaṭṭhānaṃ , evaṃ dhammayāgayajanaṭṭhānaṭṭhena hadayaṃ jotiṭṭhānaṃ .
Attāti cittaṃ .
Jātīti jāyanakavasena jāti .
Idamettha sabhāvapaccattaṃ .
Sañjāyanavasena sañjāti , upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ .
Okkamanavasena okkanti .
Jāyanaṭṭhena
M0.15 vā jāti .Sā aparipuṇṇāyatanavasena yuttā .
Sañjāyanaṭṭhena sañjāti .
Sā paripuṇṇāyatanavasena yuttā .
Okkamanaṭṭhena okkanti .
Sā aṇḍajajalābujavasena yuttā .
Te hi aṇḍakosañca vatthikosañca okkamanti pavisanti okkamantā pavisantā viya paṭisandhiṃ gaṇhanti .
Abhinibbattanaṭṭhena abhinibbatti .
Sā saṃsedajaopapātikavasena yuttā .
Te hi pākaṭā eva hutvā nibbattanti .
Ayaṃ tāva sammutikathā .
Idāni paramatthakathā hoti .
Khandhā eva hi paramatthato pātubhavanti , na sattā .
Tattha ca khandhānan ti ekavokārabhave ekassa , catuvokārabhave catunnaṃ , pañcavokārabhave
P0.17 pañcannampi gahaṇaṃ veditabbaṃ .Pātubhāvoti uppatti .
Āyatanānan ti ettha tatra tatra upapajjamānāyatanānaṃ saṅgaho veditabbo .
Paṭilābhoti santatiyā pātubhāvoyeva .
Pātubhavantāneva hi tāni paṭiladdhāni nāma honti .
Sā panesā tattha tattha bhave paṭhamābhinibbattilakkhaṇā jāti , niyyātanarasā , atītabhavato idha ummujjanapaccupaṭṭhānā , phalavasena dukkhavicittatāpaccupaṭṭhānā vā .
Jarāti sabhāvapaccattaṃ .
Jīraṇatāti ākārabhāvaniddeso .
Khaṇḍiccan tiādayo tayo kālātikkame kiccaniddesā , pacchimā dve pakatiniddesā .
Ayañhi jarāti iminā padena sabhāvato dīpitā .
Tenassā idaṃ sabhāvapaccattaṃ .
Jīraṇatāti iminā ākārato , tenassāyaṃ ākāraniddeso .
Khaṇḍiccan ti iminā kālātikkame dantanakhānaṃ khaṇḍitabhāvakaraṇakiccato .
Pāliccan ti iminā kesalomānaṃ palitabhāvakaraṇakiccato .
Valittacatāti iminā maṃsaṃ milāpetvā tace valibhāvakaraṇakiccato .
Tenassā ime khaṇḍiccantiādayo tayo kālātikkame kiccaniddesā .
Tehi imesaṃ vikārānaṃ dassanavasena pākaṭībhūtā pākaṭajarā dassitā .
Yatheva hi udakassa vā vātassa vā aggino vā tiṇarukkhādīnaṃ saṃbhaggapalibhaggatāya vā jhāmatāya vā gatamaggo pākaṭo hoti , na ca so gatamaggo tāneva udakādīni , evameva jarāya dantādīnaṃ khaṇḍiccādivasena gatamaggo pākaṭo , cakkhuṃ ummīletvāpi gayhati , na ca khaṇḍiccādīneva jarā .
Na hi jarā cakkhuviññeyyā hoti .
Āyuno
V0.15M0.16 saṃhāni indriyānaṃ paripākoti imehi pana padehi kālātikkameyeva abhibyattāya āyukkhayacakkhādiindriyaparipākasaṅkhātāya pakatiyā dīpitā , tenassime pacchimā dve pakatiniddesāti veditabbā .Tattha yasmā jaraṃ pattassa āyu hāyati , tasmā jarā ‘‘ āyuno saṃhānī ’’ ti phalūpacārena vuttā .
Yasmā ca daharakāle suppasannāni sukhumampi attano visayaṃ sukheneva gaṇhanasamatthāni cakkhādīni indriyāni jaraṃ pattassa paripakkāni āluḷitāni avisadāni , oḷārikampi attano visayaṃ gahetuṃ asamatthāni honti .
Tasmā ‘‘ indriyānaṃ paripāko ’’ ti phalūpacāreneva vuttā .
Sā panesā evaṃ niddiṭṭhā sabbāpi jarā pākaṭā paṭicchannāti
P0.18 duvidhā hoti .Tattha dantādīsu khaṇḍādibhāvadassanato rūpadhammesu jarā pākaṭajarā nāma .
Arūpadhammesu pana jarā tādisassa vikārassa adassanato paṭicchannajarā nāma .
Tattha yvāyaṃ khaṇḍādibhāvo dissati , so tādisānaṃ dantādīnaṃ suviññeyyattā vaṇṇoyeva .
Tañca cakkhunā disvā manodvārena cintetvā ‘‘ ime dantā jarāya pahaṭā ’’ ti jaraṃ jānāti .
Udakaṭṭhāne baddhāni gosiṅgādīni oloketvā heṭṭhā udakassa atthibhāvajānanaṃ viya .
Puna avīci savīcīti evampi ayaṃ jarā duvidhā hoti .
Tattha maṇikanakarajatapavāḷacandasūriyādīnaṃ mandadasakādīsu pāṇīnaṃ viya ca pupphaphalapallavādīsu apāṇīnaṃ viya ca antarantarā vaṇṇavisesādīnaṃ dubbiññeyyattā jarā avīcijarā nāma , nirantarajarāti attho .
Tato aññesu pana yathāvuttesu antarantarā vaṇṇavisesādīnaṃ suviññeyyattā jarā savīcijarā nāma .
Tattha savīcijarā upādinnakaanupādinnakavasena evaṃ dīpetabbā – daharakumārakānañhi paṭhamameva khīradantā nāma uṭṭhahanti , na te thirā .
Tesu pana patitesu puna dantā uṭṭhahanti , te paṭhamameva setā honti , jarāvātena pana pahaṭakāle kāḷakā honti .
Kesā pana paṭhamameva tambāpi honti kāḷakāpi setakāpi .
Chavi pana salohitakā hoti .
Vaḍḍhantānaṃ vaḍḍhantānaṃ odātānaṃ odātabhāvo , kāḷakānaṃ kāḷakabhāvo paññāyati .
Jarāvātena pahaṭakāle ca valiṃ gaṇhāti .
Sabbampi sassaṃ vapitakāle setaṃ hoti , pacchā nīlaṃ .
Jarāvātena pana pahaṭakāle paṇḍaraṃ
M0.17 hoti .Ambaṅkurenāpi dīpetuṃ vaṭṭati eva .
Sā panesā khandhaparipākalakkhaṇā jarā , maraṇūpanayanarasā , yobbanavināsapaccupaṭṭhānā .
Sesaṃ sabbattha pākaṭameva .
Evaṃ bhagavā idampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi , desanāpariyosāne ayampi brāhmaṇo
V0.16 arahatte patiṭṭhāsi saddhiṃ antevāsikasahassena .Aññesañca anekasahassānaṃ dhammacakkhuṃ udapādi .
Sesaṃ vuttasadisameva .
Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya
Puṇṇakamāṇavasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .