3-1.

Sāriputtattheraapadānavaṇṇanā

TadanantaraṃV1.211 therāpadānasaṅgahagāthāyo saṃvaṇṇetuṃ ‘‘ atha therāpadānaṃ suṇāthā ’’ ti āha .

Atha-apadāna -saddānamattho heṭṭhā vuttova .

Ettha thera -saddo panāyaṃ kālathirapaññattināmadheyyajeṭṭhādīsu anekesu atthesu vattati .

Tathā hi ‘‘ therovassikāni pūtīni cuṇṇakajātānī ’’ tiādīsu ( dī . ni .2.379; ma . ni .1.112) kāle , therovassikāni cirakālaṃ ovassikānīti attho .

‘‘ Theropi tāva mahā ’’ iccādīsu thire thirasīloti attho .

‘‘ Therako ayamāyasmā mahallako ’’ tiādīsu paññattiyaṃM1.229 , lokapaññattimattoti attho .

‘‘ Cundatthero phussatthero ’’ tiādīsuP0.207 nāmadheyye , evaṃ katanāmoti attho .

‘‘ Thero cāyaṃ kumāro mama puttesū ’’ tiādīsu jeṭṭhe , jeṭṭho kumāroti attho .

Idha panāyaṃ kāle ca thire ca vattati .

Tasmā ciraṃ kālaṃ ṭhitoti thero , thiratarasīlācāramaddavādiguṇābhiyutto vā theroti vuccati .

Thero ca thero ceti therā , therānaṃ apadānaṃ kāraṇaṃ therāpadānaṃ , taṃ therāpadānaṃ suṇāthāti sambandho .

Himavantassa avidūre , lambako nāma pabbatotiādi āyasmato sāriputtattherassa apadānaṃ , tassāyasmato mahāmoggallānattherassa ca vatthu evaṃ veditabbaṃ –

Atīte kira ito kappato satasahassakappādhike ekaasaṅkhyeyyamatthake āyasmā sāriputto brāhmaṇamahāsālakule nibbattitvā nāmena saradamāṇavo nāma ahosi .

Mahāmoggallāno gahapatimahāsālakule nibbattitvā nāmena sirivaḍḍhanakuṭumbiko nāma ahosi .

Te ubhopi sahapaṃsukīḷanasahāyā ahesuṃ .

Tesu saradamāṇavo pitu accayena kulasantakaṃ dhanaṃ paṭipajjitvā ekadivasaṃ rahogato cintesi –

‘‘ imesaṃ sattānaṃ maraṇaṃ nāma ekantikaṃ , tasmā mayā ekaṃ pabbajjaṃ upagantvā vimokkhamaggo gavesitabbo ’’ ti sahāyaṃ upasaṅkamitvā ‘‘ samma , ahaṃ pabbajitukāmo .

Kiṃ tvaṃ pabbajituṃ sakkhissasī ’’ ti vatvā tena ‘‘ na sakkhissāmī ’’ ti vutte ‘‘ hotu ahameva pabbajissāmī ’’ ti ratanakoṭṭhāgārāni vivarāpetvā kapaṇaddhikādīnaṃ mahādānaṃ datvā pabbatapādaṃ gantvā isipabbajjaṃ pabbaji .

Tassa pabbajitassa anupabbajjaṃ pabbajitā catusattatisahassamattā brāhmaṇaputtā ahesuṃ .

So pañca abhiññāyo aṭṭha ca samāpattiyo nibbattetvā tesampi jaṭilānaṃ kasiṇaparikammaṃ ācikkhi .

Te sabbepi pañcābhiññā aṭṭha ca samāpattiyo nibbattisuṃ .

Tena samayena anomadassī nāma sammāsambuddho loke uppajjitvā pavattitavaradhammacakko satteV1.212 saṃsāramahoghato tāretvā ekadivasaṃ saradatāpasassa ca antevāsikānañca saṅgahaṃ kattukāmo ekoM1.230 adutiyo pattacīvaramādāya ākāsena gantvā ‘‘ buddhabhāvaṃ me jānātū ’’ ti tāpasassa passantasseva ākāsato otaritvā pathaviyaṃ patiṭṭhāsi .

Saradatāpaso satthu sarīre mahāpurisalakkhaṇāni upadhāretvā ‘‘ sabbaññubuddhoyevāyan ’’ ti niṭṭhaṃ gantvā paccuggamanaṃ katvā āsanaṃ paññāpetvā adāsi .

Nisīdi bhagavā paññatte āsane .

Saradatāpaso satthu santike ekamantaṃ nisīdi .

Tasmiṃ samaye tassa antevāsikā catusattatisahassamattā jaṭilā paṇītapaṇītāniP0.208 ojavantāni phalāphalāni gahetvā āgatā satthāraṃ disvā sañjātapasādā attano ācariyassa satthu ca nisinnākāraṃ oloketvā ‘‘ ācariya , mayaṃ pubbe ‘ tumhehi mahantataro koci natthī ’ ti maññāma , ayaṃ pana puriso tumhehi mahantataro maññe ’’ ti āhaṃsu .

Kiṃ vadetha , tātā , sāsapena saddhiṃ aṭṭhasaṭṭhiyojanasatasahassubbedhaṃ sineruṃ samaṃ kātuṃ icchatha , sabbaññubuddhena maṃ tulaṃ mā karitthāti .

Atha te tāpasā ācariyassa vacanaṃ sutvā ‘‘ yāva mahā vatāyaṃ purisuttamo ’’ ti sabbeva pādesu nipatitvā satthāraṃ vandiṃsu .

Atha te ācariyo āha –

‘‘ tātā , satthu anucchaviko no deyyadhammo natthi , satthā ca bhikkhācaravelāya idhāgato , handa , mayaṃ deyyadhammaṃ yathābalaṃ dassāma .

Tumhehi yaṃ yaṃ paṇītaṃ phalāphalaṃ ābhataṃ , taṃ taṃ āharathā ’’ ti āharāpetvā hatthe dhovitvā sayaṃ tathāgatassa patte patiṭṭhāpesi .

Satthārā phalāphale paṭiggahitamatte devatā dibbojaṃ pakkhipiṃsu .

Tāpaso udakampi sayameva parissāvetvā adāsi .

Tato bhojanakiccaṃ niṭṭhāpetvā satthari nisinne sabbe antevāsike pakkosāpetvā satthu santike sāraṇīyaṃ kathaṃ kathento nisīdi .

Satthā ‘‘ dve aggasāvakā bhikkhusaṅghena saddhiṃ āgacchantū ’’ ti cintesi .

Tāvadeva satasahassakhīṇāsavaparivārā aggasāvakā āgantvā bhagavantaṃ vanditvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu .

Tato saradatāpaso antevāsike āmantesi –

‘‘ tātā , satthu bhikkhusaṅghassa ca pupphāsanena pūjā kātabbā , tasmā pupphāni āharathā ’’ ti .

Te tāvadeva iddhiyā vaṇṇagandhasampannāni pupphāni āharitvā buddhassa yojanappamāṇaṃ pupphāsanaṃ paññāpesuṃ , ubhinnaṃ aggasāvakānaṃ tigāvutaṃM1.231 , sesabhikkhūnaṃ aḍḍhayojanikādibhedaṃ , saṅghanavakassa usabhamattaṃ paññāpesuṃ .

Evaṃ paññattesu āsanesu saradatāpaso tathāgatassa purato añjaliṃ paggayha ‘‘ bhante , mayhaṃ anuggahatthāya imaṃ pupphāsanaṃ atiruhathā ’’ ti āha .

Nisīdi bhagavā pupphāsaneV1.213 .

Satthari nisinne dve aggasāvakā sesabhikkhū ca attano attano pattāsane nisīdiṃsu .

Satthā ‘‘ tesaṃ mahapphalaṃ hotū ’’ ti nirodhaṃ samāpajji .

Satthu samāpannabhāvaṃ ñatvā dve aggasāvakāpi sesabhikkhūpi nirodhaṃ samāpajjiṃsu .

Tāpaso sattāhaṃ nirantaraṃ satthu pupphacchattaṃ dhārento aṭṭhāsi .

Itare vanamūlaphalaṃ paribhuñjitvā sesakāle añjaliṃ paggayha aṭṭhaṃsu .

Satthā sattāhassa accayena nirodhato vuṭṭhahitvā aggasāvakaṃ nisabhattheraṃ āmantesi –

‘‘ tāpasānaṃ pupphāsanānumodanaṃ karohī ’’ ti .

Thero sāvakapāramīñāṇe ṭhatvā tesaṃ pupphāsanānumodanaṃP0.209 akāsi .

Tassa desanāvasāne satthā dutiyaṃ aggasāvakaṃ anomattheraṃ āmantesi –

‘‘ tvampi imesaṃ dhammaṃ desehī ’’ ti .

Sopi tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ sammasitvā tesaṃ dhammaṃ kathesi .

Dvinnampi desanāya dhammābhisamayo nāhosi .

Atha satthā buddhavisaye ṭhatvā dhammadesanaṃ ārabhi .

Desanāvasāne ṭhapetvā saradatāpasaṃ avasesā sabbepi catusattatisahassajaṭilā arahattaṃ pāpuṇiṃsu .

Satthā te ‘‘ etha bhikkhavo ’’ ti hatthaṃ pasāresi .

Te tāvadeva antarahitatāpasavesā aṭṭhaparikkhāradharā saṭṭhivassikatthero viya ahesuṃ .

Saradatāpaso pana ‘‘ aho vatāhampi ayaṃ nisabhatthero viya anāgate ekassa buddhassa sāvako bhaveyyan ’’ ti desanākāle uppannaparivitakkatāya aññavihito hutvā maggaphalāni paṭivijjhituṃ nāsakkhi .

Atha satthāraṃ vanditvā tathā paṇidhānaṃ akāsi .

Satthā anantarāyena samijjhanabhāvaṃ disvā ‘‘ ito kappasatasahassādhikaṃ ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ atikkamitvā gotamassa nāma sammāsambuddhassa aggasāvako sāriputto nāma bhavissatī ’’ ti byākaritvā dhammakathaṃ vatvā bhikkhusaṅghaparivāro ākāsaṃ pakkhandi .

Saradatāpasopi sahāyassa sirivaḍḍhassa santikaṃ gantvā ‘‘ samma , mayā anomadassissa bhagavato pādamūle anāgate uppajjanakassa gotamasammāsambuddhassa aggasāvakaṭṭhānaṃ patthitaṃ , tvampi tassa dutiyasāvakaṭṭhānaṃM1.232 patthehī ’’ ti .

Sirivaḍḍho taṃ upadesaṃ sutvā attano nivesanadvāre aṭṭhakarīsamattaṃ ṭhānaṃ samatalaṃ kāretvā lājapañcamāni pupphāni vikiritvā nīluppalacchadanaṃ maṇḍapaṃ kāretvā buddhāsanaṃ paññāpetvā bhikkhūnampi āsanāni paññāpetvā mahantaṃ sakkārasammānaṃ sajjetvā saradatāpasena satthāraṃ nimantāpetvā sattāhaṃ mahādānaṃ pavattetvā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ mahārahehi vatthehi acchādetvā dutiyasāvakabhāvāya paṇidhānaṃ akāsi .

Satthā tassa anantarāyena samijjhanabhāvaṃ disvā vuttanayena byākaritvā bhattānumodanaṃ katvā pakkāmi .

Sirivaḍḍho haṭṭhapahaṭṭho yāvajīvaṃ kusalakammaṃ katvā dutiyacittavāre kāmāvacaradevaloke nibbatti .

Saradatāpaso cattāro brahmavihāre bhāvetvā brahmaloke nibbatti .

TatoV1.214 paṭṭhāya tesaṃ ubhinnampi antarā kammaṃ na kathitaṃ .

Amhākaṃ pana bhagavato uppattito puretarameva saradatāpaso rājagahassa avidūre upatissāgāme rūpasāriyā brāhmaṇiyā kucchimhiP0.210 paṭisandhiṃ gaṇhi .

Taṃdivasamevassa sahāyopi rājagahasseva avidūre kolitagāme moggaliyā brāhmaṇiyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi .

Tasmā moggallāno moggaliyā brāhmaṇiyā puttoti moggallāno .

Moggaligottena jātoti vā moggallāno .

Atha vā mātukumārikakāle tassā mātāpitūhi vuttaṃ –

‘‘ mā uggali mā uggalī ’’ ti vacanamupādāya ‘‘ muggalī ’’ ti nāmaṃ .

Tassā muggaliyā puttoti moggallāno .

Atha vā sotāpattimaggādimaggassa lābhe ādāne paṭivijjhane alaṃ samatthoti moggallānoti .

Tāni kira dve kulāni yāva sattamā kulaparivaṭṭā ābaddhasahāyāneva .

Tesaṃ dvinnaṃ ekadivasameva gabbhaparihāramadaṃsu .

Dasamāsaccayena jātānampi tesaṃ chasaṭṭhi dhātiyo paṭṭhapesuṃ .

Nāmaggahaṇadivase rūpasārībrāhmaṇiyā puttassa upatissagāme jeṭṭhakulassa puttattā upatissoti nāmaṃ kariṃsu .

Itarassa kolitagāme jeṭṭhakulassa puttattā kolitoti nāmaṃ kariṃsu .

Te ubhopi mahatā parivārena vaḍḍhantā vuddhimanvāya sabbasippānaṃ pāraṃ agamaṃsu .

AthekadivasaṃM1.233 te rājagahe giraggasamajjaṃ passantā mahājanaṃ sannipatitaṃ disvā ñāṇassa paripākaṃ gatattā yoniso ummujjantā ‘‘ sabbepime oraṃ vassasatāva maccumukhaṃ pavisantī ’’ ti saṃvegaṃ paṭilabhitvā ‘‘ amhehi mokkhadhammo pariyesitabbo , tañca pariyesantehi ekā pabbajjā laddhuṃ vaṭṭatī ’’ ti nicchayaṃ katvā pañcamāṇavakasatehi saddhiṃ sañcayassa paribbājakassa santike pabbajiṃsu .

Tesaṃ pabbajitakālato paṭṭhāya sañcayo lābhaggayasaggappatto ahosi .

Te katipāheneva sabbaṃ sañcayassa samayaṃ parimajjitvā tattha sāraṃ adisvā tato nibbijjitvā tattha tattha paṇḍitasammate samaṇabrāhmaṇe pañhaṃ pucchanti , te tehi puṭṭhā na sampādenti .

Aññadatthu teyeva tesaṃ pañhaṃ vissajjenti .

Evaṃ te mokkhaṃ pariyesantā katikaṃ akaṃsu –

‘‘ amhesu yo paṭhamaṃ amataṃ adhigacchati , so itarassa ārocetū ’’ ti .

Tena ca samayena amhākaṃ satthari paṭhamābhisambodhiṃ patvā pavattitavaradhammacakke anupubbena uruvelakassapādike sahassajaṭile dametvā rājagahe viharante ekadivasaṃ upatisso paribbājako paribbājakārāmaṃ gacchanto āyasmantaṃ assajittheraṃ rājagahe piṇḍāya carantaṃ disvā ‘‘ na mayā evarūpo ākappasampanno pabbajito diṭṭhapubbo , santadhammena nāma ettha bhavitabban ’’ ti sañjātapasādo pañhaṃ pucchituṃ āyasmantaṃ udikkhanto piṭṭhito piṭṭhito anubandhi .

Theropi laddhapiṇḍapāto paribhuñjituṃ patirūpaṃ okāsaṃ gato .

Paribbājako attano paribbājakapīṭhaṃV1.215 paññāpetvā adāsi .

BhattakiccapariyosāneP0.211 cassa attano kuṇḍikāya udakaṃ adāsi .

Evaṃ so ācariyavattaṃ katvā katabhattakiccena therena saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā –

‘‘ ko vā te satthā , kassa vā tvaṃ dhammaṃ rocesī ’’ ti pucchi .

Thero sammāsambuddhaṃ apadisi .

Puna tena ‘‘ kiṃ vādī panāyasmato satthā ’’ ti puṭṭho ‘‘ imassa sāsanassa gambhīrataṃ dassessāmī ’’ ti attano navakabhāvaṃ pavedetvā saṅkhepavasena cassa sāsanadhammaṃ kathento ‘‘ ye dhammā hetuppabhavā ’’ ti ( mahāva .60; apa . thera 1.1.286) gāthamāha .

Paribbājako paṭhamapadadvayameva sutvā sahassanayasampanne sotāpattimaggaphale patiṭṭhahi .

Itaraṃ padadvayaṃ sotāpannakāle niṭṭhāsi .

Gāthāpariyosāne pana sotāpanno hutvā uparivisese apavattante ‘‘ bhavissati ettha kāraṇan ’’ ti sallakkhetvāM1.234 theraṃ āha –

‘‘ mā , bhante , upari dhammadesanaṃ vaḍḍhayittha , ettakameva alaṃ , kahaṃ amhākaṃ satthā vasatī ’’ ti ?

‘‘ Veḷuvane ’’ ti .

‘‘ Bhante , tumhe purato gacchatha , ahaṃ mayhaṃ sahāyassa katapaṭiññaṃ mocetvā taṃ gahetvā āgamissāmī ’’ ti pañcapatiṭṭhitena vanditvā padakkhiṇaṃ katvā theraṃ uyyojetvā paribbājakārāmaṃ agamāsi .

Kolitaparibbājako taṃ dūratova āgacchantaṃ disvā ‘‘ mukhavaṇṇo na aññadivasesu viya addhānena amataṃ adhigataṃ bhavissatī ’’ ti tenevassa visesādhigamaṃ sambhāvetvā amatādhigamaṃ pucchi .

Sopissa ‘‘ āvuso , amatamadhigatan ’’ ti paṭijānitvā tameva gāthaṃ abhāsi .

Gāthāpariyosāne kolito sotāpattiphale patiṭṭhahitvā āha –

‘‘ kahaṃ no satthā ’’ ti ?

‘‘ Veḷuvane ’’ ti .

‘‘ Tena hi , āvuso , āyāma , satthāraṃ passissāmā ’’ ti .

Upatisso sabbakālampi ācariyapūjakova , tasmā sañcayassa satthu guṇe pakāsetvā tampi satthu santikaṃ netukāmo ahosi .

So lābhāsāpakato antevāsikabhāvaṃ anicchanto ‘‘ na sakkomi cāṭi hutvā udakasiñcanaṃ hotun ’’ ti paṭikkhipi .

Te anekehi kāraṇehi taṃ saññāpetuṃ asakkontā attano ovāde vattamānehi aḍḍhuteyyasatehi antevāsikehi saddhiṃ veḷuvanaṃ agamaṃsu .

Satthā te dūratova āgacchante disvā ‘‘ etaṃ me sāvakayugaṃ bhavissati , aggaṃ bhaddayugan ’’ ti vatvā tesaṃ parisāya cariyavasena dhammaṃ desetvā arahatte patiṭṭhāpetvā ehibhikkhubhāvena upasampadaṃ adāsi .

Yathā tesaṃ evaṃ aggasāvakānampi iddhimayapattacīvaraṃ āgatameva .

Uparimaggattayakiccaṃ pana na niṭṭhāsi .

Kasmā ?

Sāvakapāramīñāṇassa mahantatāya .

Tesu āyasmā mahāmoggallāno pabbajitato sattame divase magadharaṭṭhe kallavālagāme samaṇadhammaṃ karonto thinamiddhe okkamante satthārāP0.212 saṃvejito thinamiddhaṃ vinodetvā dhātukammaṭṭhānaṃV1.216 suṇanto eva uparimaggattayaṃ adhigantvā sāvakapāramīñāṇassa matthakaṃ pāpuṇi .

Āyasmā sāriputto pabbajjāya addhamāsaṃ atikkamitvā satthārā saddhiṃ rājagahe sūkarakhataleṇe viharanto attano bhāgineyyassa dīghanakhaparibbājakassaM1.235 vedanāpariggahasuttante ( ma . ni .2.201 ādayo ) desiyamāne desanānusārena ñāṇaṃ pesetvā parassa vaḍḍhitaṃ bhattaṃ bhuñjanto viya sāvakapāramīñāṇassa matthakaṃ pāpuṇi .

Iti dvinnaṃ aggasāvakānaṃ satthu samīpe eva sāvakapāramīñāṇaṃ matthakaṃ pattaṃ .

Evaṃ pattasāvakapāramīñāṇo āyasmā sāriputto ‘‘ kena kammena ayaṃ sampatti laddhā ’’ ti āvajjento taṃ ñatvā pītisomanassavasena udānaṃ udānento ‘‘ himavantassa avidūre ’’ tiādimāha .

Tena vuttaṃ –

141.

‘‘ Himavantassa avidūre , lambako nāma pabbato ;

Assamo sukato mayhaṃ , paṇṇasālā sumāpitā ’’ ti .

Tattha himavantassāti himo assa atthīti himavā , tassa himavantassa avidūre samīpe , himālayapaṭibaddhavanehi attho .

Lambako nāma pabbatoti evaṃnāmako paṃsumissakapabbato .

Assamo sukato mayhan ti tasmiṃ lambake pabbate mayhaṃ mamatthāya kato assamo araññavāso āsamantato samoti assamo .

Natthi paviṭṭhānaṃ samo parissamo etthāti vā assamo , so itthambhūto araññavāso suṭṭhu kato , rattiṭṭhānadivāṭṭhānakuṭimaṇḍapādivasena sundarenākārena katoti attho .

Paṇṇasālāti usīrapabbajādīhi paṇṇehi chāditā nivasanapaṇṇasālāti attho .

142.

‘‘ Uttānakūlā nadikā , supatitthā manoramā ;

Susuddhapulinākiṇṇā , avidūre mamassamaṃ ’’.

Tattha uttānakūlāti agambhīrā nadī .

Supatitthāti sundarapatitthā .

Manoramā manallīnā manāpā .

Susuddhapulinākiṇṇāti suṭṭhu dhavalamuttādalasadisavālukākiṇṇā gahanībhūtāti attho .

Sā itthambhūtā nadikā kunnadī mamassamaṃ mayhaṃ assamassa avidūre samīpe ahosīti attho .

‘‘ Assaman ’’ ti ca sattamyatthe upayogavacananti veditabbaṃ .

143.

‘‘ AsakkharāV1.217P0.213 apabbhārā , sādu appaṭigandhikā ;

Sandatī nadikā tattha , sobhayantā mamassamaṃ ’’.

TatthaM1.236 asakkharāti ‘‘ pulinākiṇṇā ’’ ti vuttattā asakkharā sakkharavirahitā .

Apabbhārāti pabbhāravirahitā , agambhīrakūlāti attho .

Sādu appaṭigandhikāti sādurasodakā duggandharahitā mayhaṃ assamapadaṃ sobhayantī nadikā khuddakanadī sandati pavattatīti attho .

144.

‘‘ Kumbhīlā makarā cettha , susumārā ca kacchapā ;

Sandati nadikā tattha , sobhayantā mamassamaṃ ’’.

Tattha kumbhīla macchā makara macchā ca susumārā caṇḍamacchā ca kacchapa macchā ca ettha etissaṃ nadiyaṃ kīḷantā ahesunti sambandho .

Mamassamaṃ sobhayantā nadikā khuddakanadī sandati pavattatīti sambandho .

145.

‘‘ Pāṭhīnā pāvusā macchā , balajā muñjarohitā ;

Vaggaḷā papatāyantā , sobhayanti mamassamaṃ ’’.

Pāṭhīna macchā ca pāvusā macchā ca balaja macchā ca muñja macchā rohita macchā ca vaggaḷa macchā ca ete sabbe macchajātikā ito cito ca papatāyantā nadiyā saddhiṃ pavattantā mama assamapadaṃ sobhayantīti attho .

146.

‘‘ Ubho kūlesu nadiyā , pupphino phalino dumā ;

Ubhato abhilambantā , sobhayanti mamassamaṃ ’’.

Tattha ubho kūlesūti tassā nadiyā ubhosu passesu dhuva pupphino dhuva phalino rukkhā ubhato abhilambantā nadiyā ubho tīre heṭṭhā onamantā mama assamaṃ sobhayantīti attho .

147.

‘‘ Ambā sālā ca tilakā , pāṭalī sinduvārakā ;

Dibbagandhā sampavanti , pupphitā mama assame ’’.

TatthaV1.218 ambāti madhupiṇḍiambā ca sāla rukkhā ca tilaka rukkhā ca pāṭali rukkhā ca sinduvāraka rukkhā ca ete rukkhā niccakālaṃ pupphitāP0.214 pupphantā .

Dibbā gandhā iva mama assame sugandhā sampavanti samantato pavāyantīti attho .

148.

‘‘ CampakāM1.237 saḷalā nīpā , nāgapunnāgaketakā ;

Dibbagandhā sampavanti , pupphitā mama assame ’’.

Tattha campaka rukkhā ca saḷala rukkhā ca suvaṇṇavaṭṭalasadisapupphā nīpa rukkhā ca nāga rukkhā ca punnāga rukkhā ca sugandhayantā ketaka rukkhā ca ete sabbe rukkhā dibbā gandhāriva mama assame pupphitā phullitā sampavanti sugandhaṃ suṭṭhu pavāyantīti attho .

149.

Asokā ca ‘‘ adhimuttā asokā ca , bhaginīmālā ca pupphitā ;

Aṅkolā bimbijālā ca , pupphitā mama assame ’’.

Tattha pupphitā adhimuttaka rukkhā ca pupphitā asoka rukkhā ca pupphitā bhaginīmālā ca pupphitā aṅkolā ca pupphitā bimbijālā ca ete rukkhā mama assame phullitā sobhayantīti sambandho .

150.

‘‘ Ketakā kandali ceva , godhukā tiṇasūlikā ;

Dibbagandhaṃ sampavantā , sobhayanti mamassamaṃ ’’.

Tattha ketakāti sugandhaketakagacchā ca .

Kandali rukkhā ca godhuka rukkhā ca tiṇasūlika gacchā ca ete sabbe rukkhajātikā dibbagandhaṃ pavāyamānā mama assamaṃ sakalaṃ sobhayantīti attho .

151.

‘‘ Kaṇikārā kaṇṇikā ca , asanā ajjunā bahū ;

Dibbagandhaṃ sampavantā , sobhayanti mamassamaṃ ’’.

Ete kaṇikārādayo rukkhā mama assamaṃ sakalaṃ sobhayantā dibbagandhaṃ sampavāyantīti sambandho .

152.

‘‘ PunnāgāV1.219 giripunnāgā , koviḷārā ca pupphitā ;

Dibbagandhaṃ sampavantā , sobhayanti mamassamaṃ ’’.

Punnāgādayo rukkhā dibbagandhaṃ pavāyamānā mama assamaṃ sobhayantīti attho .

153.

‘‘ UddālakāP0.215 ca kuṭajā , kadambā vakulā bahū ;

Dibbagandhaṃ sampavantā , sobhayanti mamassamaṃ ’’.

UddālakādayoM1.238 rukkhā dibbagandhaṃ vāyamānā mama assamaṃ sobhayantīti sambandho .

154.

‘‘ Āḷakā isimuggā ca , kadalimātuluṅgiyo ;

Gandhodakena saṃvaḍḍhā , phalāni dhārayanti te ’’.

Tattha ete āḷakādayo gacchā candanādisugandhagandhodakena vaḍḍhitvā suvaṇṇaphalāni dhārentā mama assamaṃ sobhayantīti attho .

155.

‘‘ Aññe pupphanti padumā , aññe jāyanti kesarī ;

Aññe opupphā padumā , pupphitā taḷāke tadā ’’.

Tattha aññe pupphanti padumāti mama assamassa avidūre taḷāke aññe ekacce padumā pupphanti , ekacce kesarī padumā jāyanti nibbattanti , ekacce padumā opupphā vigalitapattakesarāti attho .

156.

‘‘ Gabbhaṃ gaṇhanti padumā , niddhāvanti muḷāliyo ;

Siṅghāṭipattamākiṇṇā , sobhanti taḷāke tadā ’’.

Tattha gabbhaṃ gaṇhanti padumāti tadā tāpasena hutvā mama vasanasamaye ekacce padumā taḷākabbhantare makuḷapupphādayo gaṇhanti .

Muḷāliyo padumamūlā niddhāvanti ito kaddamabbhantarato hatthidāṭhā viya gacchantīti attho .

Pattapupphamākiṇṇā gahanībhūtā siṅghāṭiyo sobhayantīti attho .

157.

‘‘ NayitāV1.220 ambagandhī ca , uttalī bandhujīvakā ;

Dibbagandhā sampavanti , pupphitā taḷāke tadā ’’.

Tadā mama vasanasamaye taḷākassa samīpe nayitā ca gacchā ambagandhī ca gacchā uttalī nāma gacchā ca bandhujīvakā ca ete sabbeP0.216 gacchā pupphitā pupphadhāritā sugandhavāhakā taḷākaṃ sobhayantīti attho .

158.

‘‘ Pāṭhīnā pāvusā macchā , balajā muñjarohitā ;

Saṃgulā maggurā ceva , vasanti taḷāke tadā ’’.

TadāM1.239 mama vasanasamaye nibbhītā pāṭhīnādayo macchā taḷāke vasantīti sambandho .

159.

‘‘ Kumbhīlā susumārā ca , tantigāhā ca rakkhasā ;

Oguhā ajagarā ca , vasanti taḷāke tadā ’’.

Tadā mama vasanasamaye mama assamasamīpe taḷāke ete kumbhīlādayo macchā nibbhītā nirūpaddavā vasantīti sambandho .

160.

‘‘ Pārevatā ravihaṃsā , cakkavākā nadīcarā ;

Kokilā sukasāḷikā , upajīvanti taṃ saraṃ ’’.

Tattha mama assamasamīpe saraṃ nissāya pārevatā pakkhī ca ravihaṃsā pakkhī ca nadīcarā cakkavāka pakkhī ca kokilā pakkhī ca suka pakkhī ca sāḷikā pakkhī ca taṃ saraṃ upanissāya jīvantīti sambandho .

161.

‘‘ Kukutthakā kuḷīrakā , vane pokkharasātakā ;

Dindibhā suvapotā ca , upajīvanti taṃ saraṃ ’’.

Tattha kukutthakāti evaṃnāmikā pakkhī ca .

Kuḷīrakāti evaṃnāmikā pakkhī ca .

Vane pokkharasātakāV1.221 pakkhī ca dindibhā pakkhī ca suvapotā pakkhī ca ete sabbe pakkhino taṃ mama assamasamīpe saraṃ nissāya jīvantīti sambandho .

162.

‘‘ Haṃsā koñcā mayūrā ca , kokilā tambacūḷakā ;

Pammakā jīvaṃjīvā ca , upajīvanti taṃ saraṃ ’’.

Sabbe ete haṃsādayo pakkhino taṃ saraṃ upanissāya jīvanti jīvikaṃ pālentīti attho .

163.

‘‘ KosikāP0.217 poṭṭhasīsā ca , kurarā senakā bahū ;

Mahākāḷā ca sakuṇā , upajīvanti taṃ saraṃ ’’.

Tattha kosikā ca pakkhī poṭṭhasīsā ca pakkhī kurarā ca pakkhī senakā ca pakkhī mahākāḷā ca pakkhī thale bahū pakkhino taṃ saraṃ tassa sarassa samīpe jīvanti jīvikaṃ kappentīti attho .

164.

‘‘ PasadāM1.240 ca varāhā ca , camarā gaṇḍakā bahū ;

Rohiccā sukapotā ca , upajīvanti taṃ saraṃ ’’.

Tattha pasadādayo ete migā taṃ saraṃ tasmiṃ sarasamīpe , bhummatthe upayogavacanaṃ , jīvitaṃ paripālentā viharantīti attho .

165.

‘‘ Sīhabyagghā ca dīpī ca , acchakokataracchakā ;

Tidhā pabhinnamātaṅgā , upajīvanti taṃ saraṃ ’’.

Ete sīhādayo catuppadā sarasamīpe upaddavarahitā jīvantīti sambandho .

166.

‘‘ Kinnarā vānarā ceva , athopi vanakammikā ;

Cetā ca luddakā ceva , upajīvanti taṃ saraṃ ’’.

EtthaV1.222 ete evaṃnāmikā kinnarādayo sattā tasmiṃ sarasamīpe vasantīti attho .

167.

‘‘ Tindukāni piyālāni , madhukekā sumāriyo ;

Dhuvaṃ phalāni dhārenti , avidūre mamassamaṃ ’’.

Tattha ete tindukādayo rukkhā dhuvaṃ hemantagimhavassānasaṅkhāte kālattaye mama assamato avidūre ṭhāne madhuraphalāni dhārentīti sambandho .

168.

‘‘ Kosambā saḷalā nimbā , sāduphalasamāyutā ;

Dhuvaṃ phalāni dhārenti , avidūre mamassamaṃ ’’.

Tattha ete kosambādayo rukkhā sāraphalā madhuraphalā uttamaphalā samāyutā saṃ suṭṭhu āyutā samaṅgībhūtā niccaṃ phaladhārino mama assamasamīpe sobhantīti attho .

169.

‘‘ HarītakāP0.218 āmalakā , ambajambuvibhītakā ;

Kolā bhallātakā billā , phalāni dhārayanti te ’’.

Te harītakādayo rukkhā mama assamasamīpe jātā niccaṃ phalāni dhārayantīti sambandho .

170.

‘‘ ĀluvāM1.241 ca kaḷambā ca , biḷālītakkaḷāni ca ;

Jīvakā sutakā ceva , bahūkā mama assame ’’.

Ete āluvādayo mūlaphalā khuddā madhurasā mama assamasamīpe bahū santīti sambandho .

171.

‘‘ Assamassāvidūramhi , taḷākāsuṃ sunimmitā ;

Acchodakā sītajalā , supatitthā manoramā ’’.

Tattha assamassāvidūramhi assamassa samīpe sunimmitā suṭṭhu ārohanaorohanakkhamaṃ katvāV1.223 nimmitā acchodakā vippasannodakā sītajalā sītodakā supatitthā sundaratitthā manoramā somanassakarā taḷākā āsuṃ ahesunti attho .

172.

‘‘ Padumuppalasañchannā , puṇḍarīkasamāyutā ;

Mandālakehi sañchannā , dibbagandhopavāyati ’’.

Tattha padumehi ca uppalehi ca sañchannā paripuṇṇā puṇḍarīkehi samāyutā samaṅgībhūtā mandālakehi ca sañchannā gahanībhūtā taḷākā dibbagandhāni upavāyanti samantato vāyantīti attho .

173.

‘‘ Evaṃ sabbaṅgasampanne , pupphite phalite vane ;

Sukate assame ramme , viharāmi ahaṃ tadā ’’.

Tattha evaṃ sabbaṅgasampanneti abbehi nadikādiavayavehi sampanne paripuṇṇe pupphaphalarukkhehi gahanībhūte vane sukate ramaṇīye assame araññāvāse tadā tāpasabhūtakāle ahaṃ viharāmīti attho .

EttāvatāP0.219 assamasampattiṃ dassetvā idāni attano sīlādiguṇasampattiṃ dassento –

174.

‘‘ Sīlavā vatasampanno , jhāyī jhānarato sadā ;

Pañcābhiññābalappatto , suruci nāma tāpaso ’’ ti .

– āha ;

TatthaM1.242 sīlavāti jhānasampayuttacatupārisuddhisīlasadisehi pañcahi sīlehi sampuṇṇoti attho .

Vatasampannoti ‘‘ ito paṭṭhāya gharāvāsaṃ pañca kāmaguṇe vā na sevissāmī ’’ ti vatasamādānena sampanno .

Jhāyīti lakkhaṇūpanijjhānaārammaṇūpanijjhānehi jhāyī jhāyanasīlo .

Jhānaratoti etesu jhānesu rato allīno sadā sampuṇṇo .

Pañcābhiññābalappattoti iddhividhadibbasotaparacittavijānanapubbenivāsānussatidibbacakkhusaṅkhātāhi pañcahi abhiññāhi visesapaññāhi balasampanno , paripuṇṇoti attho .

Nāmena suruci nāma tāpaso hutvā viharāmīti sambandho .

EttakenaV1.224 attano guṇasampattiṃ dassetvā parisasampattiṃ dassento –

175.

‘‘ Catuvīsasahassāni , sissā mayhaṃ upaṭṭhahuṃ ;

Sabbe maṃ brāhmaṇā ete , jātimanto yasassino ’’ ti .

– ādimāha ;

Tattha ete sabbe catuvīsatisahassabrāhmaṇā mayhaṃ sissā jātimanto jātisampannā yasassino parivārasampannā maṃ upaṭṭhahunti sambandho .

176.

‘‘ Lakkhaṇe itihāse ca , sanighaṇḍusakeṭubhe ;

Padakā veyyākaraṇā , sadhamme pāramiṃ gatā ’’.

Tattha lakkhaṇeti lakkhaṇasatthe .

Sabbalokiyānaṃ itthipurisānaṃ ‘‘ imehi lakkhaṇehi samannāgatā dukkhitā bhavanti , imehi sukhitā bhavantī ’’ ti lakkhaṇaṃ jānāti .

Tappakāsako gantho lakkhaṇaṃ , tasmiṃ lakkhaṇe ca .

Itihāseti ‘‘ itiha āsa itiha āsā ’’ ti vuttavacanapaṭidīpake ganthe .

Lakkhaṇe ca itihāse ca pāramiṃ pariyosānaṃ gatāti sambandho .

Rukkhapabbatādīnaṃ nāmappakāsakaganthaṃ ‘‘ nighaṇḍū ’’ ti vuccati .

Keṭūbheti kiriyākappavikappānaṃ kavīnaṃ upakārako gantho .

Nighaṇḍuyā saha vattatīti sanighaṇḍu , keṭubhena saha vattatīti sakeṭubhaṃ , tasmiṃ sanighaṇḍusakeṭubhe vedattaye pāramiṃ gatātiP0.220 sambandho .

Padakāti nāmapadasamāsataddhitākhyātakitakādipadesu chekāM1.243 .

Veyyākaraṇāni candapāṇinīyakalāpādibyākaraṇe chekā .

Sadhamme pāramiṃ gatāti attano dhamme brāhmaṇadhamme vedattaye pāramiṃ pariyosānaṃ gatā pattāti attho .

177.

‘‘ Uppātesu nimittesu , lakkhaṇesu ca kovidā ;

Pathabyā bhūmantalikkhe , mama sissā susikkhitā ’’.

Tattha ukkāpātabhūmikampādikesu uppātesu ca subhanimittāsubhanimittesu ca itthilakkhaṇapurisalakkhaṇamahāpurisalakkhaṇesu ca kovidā chekā .

Pathaviyā ca bhūmiyā ca sakalaloke ca antalikkhe ākāse cāti sabbattha mama sissā susikkhitā .

178.

‘‘ AppicchāV1.225 nipakā ete , appāhārā alolupā ;

Lābhālābhena santuṭṭhā , parivārenti maṃ sadā ’’.

Tattha appicchāti appakenāpi yāpentā .

Nipakāti nepakkasaṅkhātāya paññāya samannāgatā .

Appāhārāti ekāhārā ekabhattikāti attho .

Alolupāti lolupataṇhāya appavattanakā .

Lābhālābhenāti lābhena alābhena ca santuṭṭhā somanassā ete mama sissā sadā niccakālaṃ maṃ parivārenti upaṭṭhahantīti attho .

179.

‘‘ Jhāyī jhānaratā dhīrā , santacittā samāhitā ;

Ākiñcaññaṃ patthayantā , parivārenti maṃ sadā ’’.

Tattha jhāyīti lakkhaṇūpanijjhānaārammaṇūpanijjhānehi samannāgatā .

Jhāyanasīlā vā .

Jhānaratāti tesu ca jhānesu ratā allīnā .

Dhīrāti dhitisampannā .

Santacittāti vūpasantamanā .

Samāhitāti ekaggacittā .

Ākiñcaññan ti nippalibodhabhāvaṃ .

Patthayantāti icchantā .

Itthambhūtā me sissā sadā maṃ parivārentīti sambandho .

180.

‘‘ Abhiññāpāramippattā , pettike gocare ratā ;

Antalikkhacarā dhīrā , parivārenti maṃ sadā ’’.

Tattha abhiññāpāramippattāti pañcasu abhiññāsu pāramiṃ pariyosānaṃ pattā pūritāti attho .

Pettike gocare ratāti buddhānuññātāya aviññattiyāM1.244 laddhe āhāre ratāti attho .

AntalikkhacarātiP0.221 antalikkhena ākāsena gacchantā āgacchantā cāti attho .

Dhīrāti thirabhūtā sīhabyagghādiparissaye acchambhitasabhāvāti attho .

Evaṃbhūtā mama tāpasā sadā maṃ parivārentīti attho .

181.

‘‘ Saṃvutā chasu dvāresu , anejā rakkhitindriyā ;

Asaṃsaṭṭhā ca te dhīrā , mama sissā durāsadā ’’.

Tattha cakkhādīsu chasu dvāresu rūpādīsu chasu ārammaṇesu saṃvutā pihitā paṭicchannā , rakkhitagopitadvārāti attho .

Anejā nittaṇhā rakkhitindriyā gopitacakkhādiindriyā asaṃsaṭṭhā ñātīhiV1.226 gahaṭṭhehi amissībhūtāti attho .

Durāsadāti duṭṭhu āsadā , āsādetuṃ ghaṭṭetuṃ asakkuṇeyyā ayoggāti attho .

182.

‘‘ Pallaṅkena nisajjāya , ṭhānacaṅkamanena ca ;

Vītināmenti te rattiṃ , mama sissā durāsadā ’’.

Tattha mama sissā pallaṅkena ūrubaddhāsanena seyyaṃ vihāya nisajjāya ca ṭhānena ca caṅkamena ca sakalaṃ rattiṃ visesena atināmenti atikkāmentīti sambandho .

183.

‘‘ Rajanīye na rajjanti , dussanīye na dussare ;

Mohanīye na muyhanti , mama sissā durāsadā ’’.

Te itthambhūtā mama sissā tāpasā rajanīye rajjitabbe vatthusmiṃ na rajjanti rajjaṃ na uppādenti .

Dussanīye dussitabbe dosaṃ uppādetuṃ yutte vatthumhi na dussare dosaṃ na karonti .

Mohanīye mohituṃ yutte vatthumhi na muyhanti mohaṃ na karonti , paññāsampayuttā bhavantīti attho .

184.

‘‘ Iddhiṃ vīmaṃsamānā te , vattanti niccakālikaṃ ;

Pathaviṃ te pakampenti , sārambhena durāsadā ’’.

Te mama sissā ‘‘ ekopi hutvā bahudhā hoti , bahudhāpi hutvā eko hotī ’’ tiādikaṃ ( paṭi . ma .1.102) iddhivikubbanaṃ niccakālikaṃ vīmaṃsamānā vattantītiM1.245 sambandho .

Te mama sissā ākāsepi udakepi pathaviṃ nimminitvā iriyāpathaṃ pakampentīti attho .

Sārambhena yugaggāhena kalahakaraṇena na āsādetabbāti attho .

185.

‘‘ KīḷamānāP0.222 ca te sissā , kīḷanti jhānakīḷitaṃ ;

Jambuto phalamānenti , mama sissā durāsadā ’’.

Te mama sissā kīḷamānā paṭhamajjhānādikīḷaṃ kīḷanti laḷanti ramantīti attho .

JambutoV1.227 phalamānentīti himavantamhi satayojanubbedhajamburukkhato ghaṭappamāṇaṃ jambuphalaṃ iddhiyā gantvā ānentīti attho .

186.

‘‘ Aññe gacchanti goyānaṃ , aññe pubbavidehakaṃ ;

Aññe ca uttarakuruṃ , esanāya durāsadā ’’.

Tesaṃ mama sissānaṃ antare aññe ekacce goyānaṃ aparagoyānaṃ dīpaṃ gacchanti , ekacce pubbavidehakaṃ dīpaṃ gacchanti , ekacce uttarakuruṃ dīpaṃ gacchanti , te durāsadā etesu ṭhānesu esanāya gavesanāya paccayapariyesanāya gacchantīti sambandho .

187.

‘‘ Purato pesenti khāriṃ , pacchato ca vajanti te ;

Catuvīsasahassehi , chāditaṃ hoti ambaraṃ ’’.

Te mama sissā ākāsena gacchamānā khāriṃ tāpasaparikkhārabharitaṃ kājaṃ purato pesenti paṭhamaṃ abhimukhañca taṃ pesetvā sayaṃ tassa pacchato gacchantīti attho .

Evaṃ gacchamānehi catuvīsasahassehi tāpasehi ambaraṃ ākāsatalaṃ chāditaṃ paṭicchannaṃ hotīti sambandho .

188.

‘‘ Aggipākī anaggī ca , dantodukkhalikāpi ca ;

Asmena koṭṭitā keci , pavattaphalabhojanā ’’.

Tattha keci ekacce mama sissā aggipākī phalāphalapaṇṇādayo pacitvā khādanti , ekacce anaggī aggīhi apacitvā āmakameva khādanti , ekacce dantikā dantehiyeva tacaṃ uppāṭetvā khādanti .

Ekacce udukkhalikā udukkhalehi koṭṭetvā khādanti .

Ekacce asmena koṭṭitā pāsāṇena koṭṭetvā khādanti .

Ekacce sayaṃpatitaphalāhārāti sambandho .

189.

‘‘ UdakorohaṇāM1.246 keci , sāyaṃ pāto sucīratā ;

Toyābhisecanakarā , mama sissā durāsadā ’’.

Durāsadā mama sissā keci sucīratā suddhikāmā sāyaṃ pāto ca udakorohaṇā udakapavesakāti attho .

Keci toyābhisecanakarā udakena attani abhisiñcanakarāti attho .

190.

‘‘ ParūḷhakacchanakhalomāV1.228P0.223 , paṅkadantā rajassirā ;

Gandhitā sīlagandhena , mama sissā durāsadā ’’.

Tattha te durāsadā mama sissā kacchesu ubhayakacchesu ca hatthapādesu ca parūḷhā sañjātā , dīghanakhalomāti attho .

Khurakammarahitattā amaṇḍitā apasādhitāti adhippāyo .

Paṅkadantāti iṭṭhakacuṇṇakhīrapāsāṇacuṇṇādīhi dhavalamakatattā malaggahitadantāti attho .

Rajassirāti telamakkhanādirahitattā dhūlīhi makkhitasīsāti attho .

Gandhitā sīlagandhenāti jhānasamādhisamāpattīhi sampayuttasīlena samaṅgībhūtattā lokiyasīlagandhena sabbattha sugandhībhūtāti attho .

Mama sissā durāsadāti imehi vuttappakāraguṇehi samannāgatattā āsādetuṃ ghaṭṭetuṃ asakkuṇeyyā mama sissāti sambandho .

191.

‘‘ Pātova sannipatitvā , jaṭilā uggatāpanā ;

Lābhālābhaṃ pakittetvā , gacchanti ambare tadā ’’.

Tattha pātova sannipatitvāti sattamyatthe topaccayo , pātarāsakāleyeva mama santike rāsibhūtāti attho .

Uggatāpanā pākaṭatapā patthaṭatapā jaṭilā jaṭādhārino tāpasā .

Lābhālābhaṃ pakittetvā khuddake ca mahante ca lābhe pākaṭe katvā tadā tasmiṃ kāle ambare ākāsatale gacchantīti sambandho .

192. Puna tesaṃyeva guṇe pakāsento etesaṃ pakkamantānan tiādimāha .

Tattha ākāse vā thale vā pakkamantānaṃ gacchantānaṃ etesaṃ tāpasānaṃ vākacīrajanito mahāsaddo pavattatīti attho .

Muditā honti devatāti evaṃ mahāsaddaṃ pavattetvā gacchantānaṃ ajinacammasaddenaM1.247 santuṭṭhā ‘‘ sādhu sādhu , ayyā ’’ ti somanassajātā devatā muditā santuṭṭhā hontīti sambandho .

193. Disodisan ti te isayo antalikkhacarā ākāsacārino dakkhiṇādisānudisaṃ pakkamanti gacchantīti sambandho .

Sake balenupatthaddhāti attano sarīrabalena vā jhānabalena vā samannāgatā yadicchakaṃ yattha yattha gantukāmā , tattha tattheva gacchantīti sambandho .

194. Puna tesamevānubhāvaṃ pakāsento pathavīkampakā etetiādimāha .

Tadā ete sabbattha icchācārā pathavīkampakā medanīsañcalanajātikā nabhacārino ākāsacārino .

UggatejātiV1.229 uggatatejā patthaṭatejā duppasahā pasayha abhibhavitvā pavattituṃ asakkuṇeyyāti duppasahā .

Sāgarova akhobhiyāti aññehi akhobhiyo anāluḷito sāgaro iva samuddo viya aññehi akhobhiyā kampetuṃ asakkuṇeyyā hontīti sambandho .

195. Ṭhānacaṅkamino kecīti tesaṃ mama sissānaṃ antare ekacce isayo ṭhāniriyāpathacaṅkamaniriyāpathasampannā , ekacce isayo nesajjikāP0.224 nisajjiriyāpathasampannā , ekacce isayo pavattabhojanā sayaṃpatitapaṇṇāhārā evarūpehi guṇehi yuttattā durāsadāti sambandho .

196. Te sabbe thomento mettāvihārinotiādimāha .

Tattha ‘‘ aparimāṇesu cakkavāḷesu aparimāṇā sattā sukhī hontū ’’ tiādinā sinehalakkhaṇāya mettāya pharitvā viharanti , attabhāvaṃ pavattentīti mettāvihārino ete mama sissāti attho .

Sabbe te isayo sabbapāṇinaṃ sabbesaṃ sattānaṃ hitesī hitagavesakā .

Anattukkaṃsakā attānaṃ na ukkaṃsakā amānino kassaci kañci puggalaṃ na vambhenti nīcaṃ katvā na maññantīti attho .

197. Te mama sissā sīlasamādhisamāpattiguṇayuttattā sīharājā iva acchambhītā nibbhayā , gajarājā iva hatthirājā viya thāmavā sarīrabalajhānabalasampannā byaggharājā iva , durāsadā ghaṭṭetumasakkuṇeyyā mama santike āgacchantīti sambandho .

198. TatoM1.248 attano ānubhāvassa dassanalesena pakāsento vijjādharātiādimāha .

Tattha mantasajjhāyādivijjādharā ca rukkhapabbatādīsu vasantā bhummadevatā ca bhūmaṭṭhathalaṭṭhā nāgā ca gandhabba devā ca caṇḍā rakkhasā ca kumbhaṇḍā devā ca dānavā devā ca icchiticchitanimmānasamatthā garuḷā ca taṃ saraṃ upajīvantīti sambandho , tasmiṃ sare sarassa samīpe vasantīti attho .

199. Punapi tesaṃyeva attano sissatāpasānaṃ guṇe vaṇṇento te jaṭā khāribharitātiādimāha .

Taṃ sabbaṃ uttānatthameva .

Khāribhāran ti udañcanakamaṇḍaluādikaṃ tāpasaparikkhāraṃ .

207. Punapi attano guṇe pakāsento uppāte supine cāpītiādimāha .

Tattha brāhmaṇasippesuV1.230 nipphattiṃ gatattā nakkhattapāṭhe ca chekattā ‘‘ imassa rājakumārassa uppannanakkhattaṃ subhaṃ asubhan ’’ ti uppātalakkhaṇe ca supine ca pavattiṃ pucchitena ‘‘ idaṃ supinaṃ subhaṃ , idaṃ asubhan ’’ ti supinanipphattikathane ca sabbesaṃ itthipurisānaṃ hatthapādalakkhaṇakathane ca suṭṭhu sikkhito sakalajambudīpe pavattamānaṃ mantapadaṃ lakkhaṇamantakoṭṭhāsaṃ sabbaṃ ahaṃ tadā mama tāpasakāle dhāremīti sambandho .

208. Attano byākaraṇaṃ buddhaguṇapubbaṅgamaṃ pakāsento anomadassītiādimāha .

Tattha na omakanti anomaṃ .

MaṃsacakkhudibbacakkhusamantacakkhudhammacakkhubuddhacakkhūhiP0.225 sabbasattānaṃ passanaṃ dassanaṃ nāma , anomaṃ dassanaṃ yassa bhagavato so bhagavā anomadassī .

Bhāgyavantatādīhi kāraṇehi bhagavā lokassa jeṭṭhaseṭṭhattā lokajeṭṭho usabho nisabho āsabhoti tayo gavajeṭṭhakā .

Tattha gavasatajeṭṭhako usabho , gavasahassajeṭṭhako nisabho , gavasatasahassajeṭṭhako āsabho , narānaṃ āsabho narāsabho paṭividdhasabbadhammo , sambuddho vivekakāmo ekībhāvaṃ icchanto himavantaṃ himālayapabbataṃ upāgamīti sambandho .

209. Ajjhogāhetvā himavantan ti himavantasamīpaṃ ogāhetvā pavisitvāti attho .

Sesaṃ uttānatthameva .

210-1.

JalitaṃM1.249 jalamānaṃ indīvarapupphaṃ iva , hutāsanaṃ homassa āsanaṃ , ādittaṃ ābhāyutaṃ aggikkhandhaṃ iva , gagane ākāse jotamānaṃ vijju iva , suṭṭhu phullaṃ sālarājaṃ iva , nisinnaṃ lokanāyakaṃ addasanti sambandho .

213. Devānaṃ devo devadevo , taṃ devadevaṃ disvāna tassa lakkhaṇaṃ dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇasañjānanakāraṇaṃ .

‘‘ Buddho nu kho na vā buddho ’’ ti upadhārayiṃ vicāresiṃ .

Cakkhumaṃ pañcahi cakkhūhi cakkhumantaṃ jinaṃ kena kāraṇena passāmīti sambandho .

214. Caraṇuttame uttamapādatale sahassārāni cakkalakkhaṇāni dissanti , ahaṃ tassa bhagavato tāni lakkhaṇāni disvā tathāgate niṭṭhaṃ gacchiṃ sanniṭṭhānaṃ agamāsi , nissandeho āsinti attho .

Sesaṃ uttānatthameva .

218. Sayambhū sayameva bhūtā .

Amitodaya amitānaṃ aparimāṇānaṃ guṇānaṃ udaya uṭṭhānaṭṭhānaV1.231 , idaṃ padadvayaṃ ālapanameva .

Imaṃ lokaṃ imaṃ sattalokaṃ saṃ suṭṭhu uddharasi saṃsārato uddharitvā nibbānathalaṃ pāpesīti attho .

Te sabbe sattā tava dassanaṃ āgamma āgantvā kaṅkhāsotaṃ vicikicchāmahoghaṃ taranti atikkamantīti sambandho .

219. Bhagavantaṃ thomento tāpaso tuvaṃ satthātiādimāha .

Tattha , bhante , sabbaññu tuvaṃ sadevakassa lokassa satthā ācariyo uttamaṭṭhena tvameva ketu ucco , sakalaloke pakāsanaṭṭhena tvameva dhajo , lokattaye uggatattā tvameva yūpo ussāpitathambhasadiso , pāṇinaṃ sabbasattānaṃ tvameva parāyaṇo uttamagamanīyaṭṭhānaṃ tvamevaP0.226 patiṭṭhā patiṭṭhaṭṭhānaṃ lokassa mohandhakāravidhamanato tvameva dīpo telapadīpo viya , dvipaduttamo dvipadānaṃ devabrahmamanussānaṃ uttamo seṭṭhoti sambandho .

220. Puna bhagavantaṃyeva thomento sakkā samudde udakan tiādimāha .

Tattha caturāsītiyojanasahassagambhīre samudde udakaṃ āḷhakenaM1.250 pametuṃ minituṃ sakkā bhaveyya , bhante , sabbaññu tava ñāṇaṃ ‘‘ ettakaṃ pamāṇan ’’ ti pametave minituṃ na tveva sakkāti attho .

221. Tulamaṇḍale tulapañjare ṭhapetvā pathaviṃ medaniṃ dhāretuṃ sakkā , bhante , sabbaññu tava ñāṇaṃ dhāretuṃ na tu eva sakkāti sambandho .

222. Bhante , sabbaññu ākāso sakalantalikkhaṃ rajjuyā vā aṅgulena vā minituṃ sakkā bhaveyya , tava pana ñāṇaṃ ñāṇākāsaṃ na tu eva pametave minituṃ sakkāti attho .

223. Mahāsamudde udakan ti caturāsītiyojanasahassagambhīre sāgare akhilaṃ udakañca , catunahutādhikadviyojanasatasahassabahalaṃ akhilaṃ pathavi ñca jahe jaheyya atikkameyya samaṃ kareyya buddhassa ñāṇaṃ upādāya gahetvā tuleyya samaṃ kareyya .

Upamāto upamāvasena na yujjare na yojeyyuṃ .

Ñāṇameva adhikanti attho .

224. Cakkhuma pañcahi cakkhūhi cakkhumanta , ālapanametaṃ .

Saha devehi pavattassa lokassa , bhummatthe sāmivacanaṃ .

Sadevake lokasmiṃ antare yesaṃ yattakānaṃ sattānaṃ cittaṃ pavattati .

Ete tattakā sacittakā sattā tava ñāṇamhi antojālagatā ñāṇajālasmiṃ anto paviṭṭhāti sambandho , ñāṇajālena sabbasatte passasīti attho .

225. BhanteV1.232 , sabbaññu sabbadhammajānanaka , tvaṃ yena ñāṇena catumaggasampayuttena sakalaṃ uttamaṃ bodhiṃ nibbānaṃ patto adhigato asi bhavasi , tena ñāṇena paratitthiye aññatitthiye maddasī abhibhavasīti sambandho .

226. Tena tāpasena thomitākāraṃ pakāsentā dhammasaṅgāhakā therā imā gāthā thavitvānāti āhaṃsu .

Tattha imā gāthāti ettakāhi gāthāhi thavitvāna thomanaṃ katvāna nāmena suruci nāma tāpaso sesaṭṭhakathāsu ( a . ni . aṭṭha .1.1.189-190; dha . pa . aṭṭha .1. sāriputtattheravatthu ) pana ‘‘ saradamāṇavo ’’ ti āgato .

So aṭṭhakathānayato pāṭhoyeva pamāṇaṃ , atha vā sundarā ruci ajjhāsayo nibbānālayo assāti suruci .

Sarati gacchati indriyadamanāyaM1.251 pavattatīti sarado , iti dvayampi tasseva nāmaṃ .

So surucitāpaso ajinacammaṃ pattharitvāna pathaviyaṃ nisīdi , accāsannādayo cha nisajjadose vajjetvā sarado nisīdīti attho .

227. Tattha nisinno tāpaso tassa bhagavato ñāṇameva thomento cullāsītisahassānītiādimāhaP0.227 .

Tattha cullāsītisahassānīti caturāsītisahassāni , girirājā merupabbatarājā , mahaṇṇave sāgare ajjhogāḷho adhiogāḷho paviṭṭho , tāvadeva tattakāni caturāsītisahassāni accuggato atiuggato idāni pavuccatīti sambandho .

228. Tāva accuggato tathā atiuggato neru , so mahāneru āyato uccato ca vitthārato ca evaṃ mahanto nerurājā koṭisatasahassiyo saṅkhāṇubhedena cuṇṇito cuṇṇavicuṇṇaṃ kato asi .

229. Bhante , sabbaññu tava ñāṇaṃ lakkhe ṭhapiyamānamhi ñāṇe sataṃ vā sahassaṃ vā satasahassaṃ vā ekekaṃ binduṃ katvā ṭhapite tadeva mahānerussa cuṇṇaṃ khayaṃ gaccheyya , tava ñāṇaṃ pametave pamāṇaṃ kātuṃ eva na sakkāti sambandho .

230. Sukhumacchikena sukhumacchiddena jālena yo sakalamahāsamudde udakaṃ parikkhipe samantato parikkhaṃ kareyya , evaṃ parikkhite ye keci pāṇā udake jātā sabbe te antojālagatā siyuṃ bhaveyyunti attho .

231. TamupameyyaṃV1.233 dassento tatheva hītiādimāha .

Tattha yathā udajā pāṇā antojālagatā honti , tatheva mahāvīra mahābodhiadhigamāya vīriyakara .

Ye keci puthu anekā titthiyā micchā titthakarā diṭṭhigahanapakkhandā diṭṭhisaṅkhātagahanaṃ paviṭṭhā parāmāsena sabhāvato parato āmasanalakkhaṇāya diṭṭhiyā mohitā pihitā santi .

232. TavaM1.252 suddhena nikkilesena ñāṇena anāvaraṇadassinā sabbadhammānaṃ āvaraṇarahitadassanasīlena ete sabbe titthiyā antojālagatā ñāṇajālassanto pavesitā vā tathevāti sambandho .

Ñāṇaṃ te nātivattareti tava ñāṇaṃ te titthiyā nātikkamantīti attho .

233. Evaṃ vuttathomanāvasāne bhagavato attano byākaraṇārabbhaṃ dassetuṃ bhagavā tamhi samayetiādimāha .

Tattha yasmiṃ samaye tāpaso bhagavantaṃ thomesi , tasmiṃ thomanāya pariyosānakāle saṅkhyātikkantaparivāratāya mahāyaso anomadassī bhagavā kilesamārādīnaṃ jitattā jino .

Samādhimhā appitasamādhito vuṭṭhahitvā sakalajambudīpaṃ dibbacakkhunā olokesīti sambandho .

234-5.

Tassa anomadassissa bhagavato munino monasaṅkhātena ñāṇena samannāgatassa nisabho nāma sāvako santacittehi vūpasantakilesamānasehi tādīhi iṭṭhāniṭṭhesu akampiyasabhāvattā , tādibhi khīṇāsavehi suddhehi parisuddhakāyakammādiyuttehi chaḷabhiññehi tādīhi aṭṭhahi lokadhammehi akampanasabhāvehi satasahassehi parivuto buddhassa cittaṃ , aññāya jānitvā lokanāyakaṃ upesi , tāvadeva samīpaṃ agamāsīti sambandho .

236. TeP0.228 tathā āgatā samānā tattha bhagavato samīpe .

Antalikkhe ākāse ṭhitā bhagavantaṃ padakkhiṇaṃ akaṃsu .

Te sabbe pañjalikā namassamānā ākāsato buddhassa santike otaruṃ orohiṃsūti sambandho .

237. Puna byākaraṇadānassa pubbabhāgakāraṇaṃ pakāsento sitaṃ pātukarītiādimāha .

Taṃ sabbaṃ uttānatthameva .

241. Yo maṃ pupphenāti yo tāpaso mayi cittaṃ pasādetvā anekapupphena maṃ pūjesi , ñāṇañcaV1.234 me anu punappunaṃ thavi thomesi , tamahan ti taṃ tāpasaṃ ahaṃ kittayissāmi pākaṭaṃ karissāmi , mama bhāsato bhāsantassa vacanaṃ suṇotha savanavisayaṃ karotha manasi karotha .

250. PacchimeM1.253 bhavasampatteti byākaraṇaṃ dadamāno bhagavā āha .

Tattha pacchime pariyosānabhūte bhave sampatte sati .

Manussattaṃ manussajātiṃ gamissati , manussaloke uppajjissatīti attho .

Rūpasāradhanasāravayasārakulasārabhogasārapuññasārādīhi sārehi sāravantatāya sārī nāma brāhmaṇī kucchinā dhārayissati .

253. Byākaraṇamūlamārabhi aparimeyye ito kappeti .

Ettha dvinnaṃ aggasāvakānaṃ ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ kappasatasahassañca pāramī pūritā , tathāpi gāthābandhasukhatthaṃ antarakappāni upādāya evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ .

254.‘‘ Sāriputtoti nāmena , hessati aggasāvako ’’ ti byākaraṇamadāsi , byākaraṇaṃ datvā taṃ thomento so bhagavā ayaṃ bhāgīrathītiādimāha .

Gaṅgā , yamunā , sarabhū , mahī , aciravatīti imāsaṃ pañcannaṃ gaṅgānaṃ antare ayaṃ bhāgīrathī nāma paṭhamamahāgaṅgā himavantā pabhāvitā himavantato āgatā anotattadahato pabhavā , mahodadhiṃ mahāudakakkhandhaṃ appayanti pāpuṇanti , mahāsamuddaṃ mahāsāgaraṃ appeti upagacchati yathā , tathā eva ayaṃ sāriputto sake tīsu visārado attano kule pavattamānesu tīsu vedesu visārado apakkhalitañāṇo patthaṭañāṇo .

Paññāya pāramiṃ gantvā attano sāvakañāṇassa pariyosānaṃ gantvā , pāṇine sabbasatte tappayissati santappessati suhittabhāvaṃ karissatīti attho .

257. Himavantamupādāyāti himālayapabbataṃ ādiṃ katvā mahodadhiṃ mahāsamuddaṃ udakabhāraṃ sāgaraṃ pariyosānaṃ katvā etthantare etesaṃ dvinnaṃ pabbatasāgarānaṃ majjhe yaṃ pulinaṃ yattakā vālukarāsi atthi , gaṇanāto gaṇanavasena asaṅkhiyaṃ saṅkhyātikkantaṃP0.229 .

258. Tampi sakkā asesenāti taṃ pulinampi nisesena saṅkhātuṃ sakkā sakkuṇeyya bhaveyya , sā gaṇanā yathā hotīti sambandho .

Tathā sāriputtassa paññāya anto pariyosānaṃ na tveva bhavissatīti attho .

259. Lakkhe … pe …M1.254V1.235 bhavissatīti lakkhe ñāṇalakkhe ñāṇassa ekasmiṃ kale ṭhapiyamānamhi ṭhapite sati gaṅgāya vālukā khīye parikkhayaṃ gaccheyyāti attho .

260. Mahāsamuddeti caturāsītiyojanasahassagambhīre catumahāsāgare ūmiyo gāvutādibhedā taraṅgarāsayo gaṇanāto asaṅkhiyā saṅkhyāvirahitā yathā honti , tatheva sāriputtassa paññāya anto pariyosānaṃ na hessati na bhavissatīti sambandho .

261. So evaṃ paññavā sāriputto gotamagottattā gotamaṃ sakyakule jeṭṭhakaṃ sakyapuṅgavaṃ sambuddhaṃ ārādhayitvā vattapaṭipattisīlācārādīhi cittārādhanaṃ katvā paññāya sāvakañāṇassa pāramiṃ pariyosānaṃ gantvā tassa bhagavato aggasāvako hessatīti sambandho .

262. So evaṃ aggasāvakaṭṭhānaṃ patto sakyaputtena bhagavatā iṭṭhāniṭṭhesu akampiyasabhāvena pavattitaṃ pākaṭaṃ kataṃ dhammacakkaṃ saddhammaṃ anuvattessati avinassamānaṃ dhāressati .

Dhammavuṭṭhiyo dhammadesanāsaṅkhātā vuṭṭhiyo vassento desento pakāsento vivaranto vibhajanto uttānīkaronto pavattissatīti attho .

263. Gotamo sakyapuṅgavo bhagavā etaṃ sabbaṃ abhiññāya visesena ñāṇena jānitvā bhikkhusaṅghe ariyapuggalamajjhe nisīditvā aggaṭṭhāne sakalapaññādiguṇagaṇābhirame uccaṭṭhāne ṭhapessatīti sambandho .

264. Evaṃ so laddhabyākaraṇo somanassappatto pītisomanassavasena udānaṃ udānento aho me sukataṃ kamman tiādimāha .

Tattha ahoti vimhayatthe nipāto .

Anomadassissa bhagavato satthuno garuno sukataṃ suṭṭhu kataṃ saddahitvā kataṃ kammaṃ puññakoṭṭhāsaṃ aho vimhayaṃ acinteyyānubhāvanti attho .

Yassa bhagavato ahaṃ kāraṃ puññasambhāraṃ katvā sabbattha sakalaguṇagaṇe pāramiṃ pariyosānaṃ gato paramaṃ koṭiṃ sampatto , so bhagavā aho vimhayoti sambandho .

265. AparimeyyetiM1.255 saṅkhyātikkantakālasmiṃ kataṃ kusalakammaṃ , me mayhaṃ idha imasmiṃ pacchimattabhāve phalaṃ vipākaṃ dassesi .

Sumutto suṭṭhu vimutto chekena dhanuggahena khittoP0.230 saravego iva ahaṃ tena puññaphalena kilese jhāpayiṃ jhāpesinti attho .

266. AttanoV1.236 eva vīriyaṃ pakāsento asaṅkhatan tiādimāha .

Tattha asaṅkhatan ti na saṅkhataṃ , paccayehi samāgamma na katanti attho .

Taṃ asaṅkhataṃ nibbānaṃ kilesakālussiyābhāvena acalaṃ katasambhārānaṃ patiṭṭhaṭṭhena padaṃ gavesanto pariyesanto sabbe titthiye sakale titthakare diṭṭhuppādake puggale vicinaṃ upaparikkhanto esāhaṃ eso ahaṃ bhave kāmabhavādike bhave saṃsariṃ paribbhaminti sambandho .

267-8.

Attano adhippāyaṃ pakāsento yathāpi byādhito posotiādimāha .

Tattha byādhitoti byādhinā pīḷito poso puriso osadhaṃ pariyeseyya yathā , tathā ahaṃ asaṅkhataṃ amataṃ padaṃ nibbānaṃ gavesanto abbokiṇṇaṃ avicchinnaṃ nirantaraṃ , pañcasataṃ jātipañcasatesu attabhāvesu isipabbajjaṃ pabbajinti sambandho .

271. Kutitthe sañcariṃ ahan ti lāmake titthe gamanamagge ahaṃ sañcariṃ .

272. Sāratthiko poso sāragavesī puriso .

Kadaliṃ chetvāna phālayeti kadalikkhandhaṃ chetvā dvedhā phāleyya .

Na tattha sāraṃ vindeyyāti phāletvā ca pana tattha kadalikkhandhe sāraṃ na vindeyya na labheyya , so puriso sārena rittako tucchoti sambandho .

273. Yathā kadalikkhandho sārena ritto tuccho , tatheva tathā eva loke titthiyā nānādiṭṭhigatikā bahujjanā asaṅkhatena nibbānena rittā tucchāti sambandho .

Seti nipātamattaṃ .

274. Pacchimabhave pariyosānajātiyaṃ brahmabandhu brāhmaṇakule jāto ahaṃ ahosinti attho .

Mahābhogaṃ chaḍḍetvānāti mahantaṃ bhogakkhandhaṃM1.256 kheḷapiṇḍaṃ iva chaḍḍetvā , anagāriyaṃ kasivāṇijjādikammavirahitaṃ tāpasapabbajjaṃ pabbajiṃ paṭipajjinti attho .

Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā samattā .

275-7.

Ajjhāyako … pe … muniṃ mone samāhitan ti monaṃ vuccati ñāṇaṃ , tena monena samannāgato muni , tasmiṃ mone sammā āhitaṃ ṭhapitaṃ samāhitaṃ cittanti attho .

Āgusaṅkhātaṃ pāpaṃ na karotīti nāgo , assajitthero , taṃ mahānāgaṃ suṭṭhuP0.231 phullaṃ vikasitapadumaṃ yathā virocamānanti attho .

278-281.

Disvā me … pe …V1.237 pucchituṃ amataṃ padan ti uttānatthameva .

282. Vīthintareti vīthiantare anuppattaṃ sampattaṃ upagataṃ taṃ theraṃ upagantvāna samīpaṃ gantvā ahaṃ pucchinti sambandho .

284. Kīdisaṃ te mahāvīrāti sakaladhitipurisasāsane arahantānamantare paṭhamaṃ dhammacakkapavattane , arahattappattamahāvīra , anujātaparivārabahulatāya mahāyasa te tava buddhassa kīdisaṃ sāsanaṃ dhammaṃ dhammadesanāsaṅkhātaṃ sāsananti sambandho .

So bhadramukha , me mayhaṃ sādhu bhaddakaṃ sāsanaṃ kathayassu kathehīti attho .

285. Tato kathitākāraṃ dassento so me puṭṭhotiādimāha .

Tattha soti assajitthero , me mayā puṭṭho ‘‘ sāsanaṃ kīdisan ’’ ti kathito sabbaṃ kathaṃ kathesi .

Sabbaṃ sāsanaṃ satthagambhīratāya gambhīraṃ desanādhammapaṭivedhagambhīratāya gambhīraṃ paramatthasaccavibhāvitādivasena nipuṇaṃ padaṃ nibbānaṃ taṇhāsallassa hantāraṃ vināsakaraṃ sabbassa saṃsāradukkhassa apanudanaṃ khepanakaraṃ dhammanti sambandho .

286. Tena kathitākāraṃ dassento ye dhammātiādimāha .

Hetuppabhavā hetuto kāraṇato uppannā jātā bhūtā sañjātā nibbattā abhinibbattā , ye dhammā ye sappaccayā sabhāvadhammā santi saṃvijjanti upalabhantītiM1.257 sambandho .

Tesaṃ dhammānaṃ hetuṃ kāraṇaṃ tathāgato āha kathesi .

Tesañca yo nirodhoti tesaṃ hetudhammānaṃ yo nirodho nirujjhanasabhāvo , evaṃvādī mahāsamaṇoti sīlasamādhipaññādiguṇaparivāramahantatāya samitapāpattā viddhaṃsitapāpattā ca mahāsamaṇo bhagavā evaṃvādī hetuvūpasamanādivadanasīlo kathetāti attho .

287. Tato vuttadhammaṃ sutvā attanā paccakkhakatappakāraṃ dassento sohan tiādimāha .

Taṃ uttānameva .

289. Eseva dhammo yaditāvadevāti sacepi ito uttariṃ natthi , ettakameva idaṃ sotāpattiphalameva pattabbaṃ .

Tathā eso eva dhammoti attho .

Paccabyatha paṭividdhatha tumhe asokaṃ padaṃ nibbānaṃ .

Amhehi nāma idaṃ padaṃ bahukehi kappanahutehi adiṭṭhameva abbhatītaṃ .

290. YvāhaṃV1.238P0.232 dhammaṃ gavesantoti yo ahaṃ dhammaṃ santipadaṃ gavesanto pariyesanto kutitthe kucchitatitthe ninditabbatitthe sañcariṃ paribbhaminti attho .

So me attho anuppattoti so pariyesitabbo attho mayā anuppatto sampatto , idāni pana me mayhaṃ nappamajjituṃ appamādena bhavituṃ kāloti attho .

291. Ahaṃ assajinā therena tosito katasomanasso , acalaṃ niccalaṃ nibbānapadaṃ , patvāna pāpuṇitvā sahāyakaṃ kolitamāṇavaṃ gavesanto pariyesanto assamapadaṃ agamāsinti attho .

292. Dūratova mamaṃ disvāti assamapadato dūratova āgacchantaṃ mamaṃ disvā susikkhito me mama sahāyo ṭhānanisajjādiiriyāpathehi sampanno samaṅgībhūto idaṃ upari vuccamānavacanaṃ abravi kathesīti attho .

293. Bho sahāya , pasannamukhanettāsi pasannehi sobhanehi daddallamānehi mukhanettehi samannāgato asi .

Munibhāvo iva te dissati paññāyati .

Itthambhūto tvaṃ amatādhigato amataṃ nibbānaṃ adhigato asi , kacci accutaṃ nibbāna padaṃ adhigato adhigacchīti pucchāmīti attho .

294. SubhānurūpoM1.258 āyāsīti subhassa pasannavaṇṇassa anurūpo hutvā āyāsi āgacchasi .

Āneñjakārito viyāti tomarādīhi kārito āneñjo hatthī viya dantova tīhi māsehi susikkhito iva bāhitapāpattā , brāhmaṇa dantadamatho sikkhitasikkho nibbānapade upasanto asīti pucchi .

295. Tena puṭṭho amataṃ mayātiādimāha .

Taṃ uttānatthameva .

299. Apariyositasaṅkappoti ‘‘ anāgate ekassa buddhassa aggasāvako bhaveyyan ’’ ti patthitapatthanāya koṭiṃ appattasaṅkappoti attho .

Kutitthe agantabbamagge ahaṃ sañcariṃ paribbhamiṃ .

Bhante gotama , lokajeṭṭha tava dassanaṃ āgamma patvā , mama saṅkappo mayhaṃ patthanā pūrito arahattamaggādhigamena sāvakapāramīñāṇassa pāpuṇanena paripuṇṇoti adhippāyo .

300. PathaviyaṃV1.239 patiṭṭhāyāti pathaviyaṃ nibbattā samaye hemantakāle pupphanti vikasanti , dibbagandhā sugandhā suṭṭhu pavanti pavāyanti , sabbapāṇinaṃ sabbe devamanusse tosenti somanassayutte karonti yathā .

301. Tathevāhaṃ mahāvīrāti mahāvīriyavantasakyakulapasutamahāparivāra te tava sāsane patiṭṭhāya ahaṃ patiṭṭhahitvāP0.233 pupphituṃ arahattamaggañāṇena vikasituṃ samayaṃ kālaṃ esāmi gavesāmi tathevāti sambandho .

302. Vimuttipupphan ti sabbakilesehi vimuccanato vimocanato vā vimutti arahattaphalavimuttisaṅkhātaṃ pupphaṃ esanto gavesento , tañca kho bhavasaṃsāramocanaṃ kāmabhavādibhavesu saṃsaraṇaṃ gamanaṃ bhavasaṃsāraṃ , tato mocanaṃ bhavasaṃsāramocanaṃ .

Vimuttipupphalābhenāti vimuccanaṃ vimuccanti vā katasambhārā etāyāti vimutti , aggaphalaṃ .

Pupphanti vikasanti veneyyā etenāti pupphaṃ .

Vimutti eva pupphaṃ vimuttipupphaṃ .

Labhanaṃ lābho , vimuttipupphassa lābho vimuttipupphalābho .

Tena vimuttipupphalābhena adhigamanena sabbapāṇinaṃ sabbasatte tosemi somanassaṃ pāpemīti attho .

303.‘‘ YāvatāM1.259 buddhakhettamhī ’’ tiādīsu cakkhuma pañcahi cakkhūhi cakkhumanta yattake ṭhāne ratanasuttādīnaṃ parittānaṃ āṇā ānubhāvo pavattati , tattake satasahassakoṭicakkavāḷasaṅkhāte buddhakhette ṭhapetvāna mahāmuniṃ sammāsambuddhaṃ vajjetvā avasesesu sattesu añño koci tava puttassa tuyhaṃ puttena mayā paññāya sadiso samo natthīti sambandho .

Sesaṃ uttānameva .

308. Paṭipannāti catumaggasamaṅgino ca phalaṭṭhā arahattaphale ṭhitā ca sekhā phalasamaṅgino heṭṭhimehi tīhi phalehi samannāgatā ca ete aṭṭha ariyabhikkhū , uttamatthaṃ nibbānaṃ āsīsakā gavesakā , taṃ paññavantaṃ parivārenti sadā sabbakālaṃ sevanti bhajanti payirupāsantīti attho .

310. Kāyavedanācittadhammānupassanāsaṅkhātānaṃ catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ kusalā chekā satisambojjhaṅgādīnaṃ sattannaṃ sambojjhaṅgānaṃ bhāvanāya vaḍḍhanāya ratā allīnā .

314

. UḷurājāvaV1.240 tārakarājā iva ca sobhasi .

315. Rukkhapabbataratanasattādayo dhāretīti dharaṇī , dharaṇiyaṃ ruhā sañjātā vaḍḍhitā cāti dharaṇīruhā rukkhā .

Pathaviyaṃ patiṭṭhāya ruhanti vaḍḍhanti vuddhiṃ virūḷhiṃ āpajjanti .

Vepullataṃ vipulabhāvaṃ paripūrabhāvaṃ pāpuṇanti , te rukkhā kamena phalaṃ dassayanti phaladhārino honti .

317-9.

Punapi bhagavantameva thomento sindhu sarassatītiādimāha .

Tattha sindhuvādi nāma gaṅgā ca sarassatī nāma gaṅgā ca nandiyagaṅgā ca candabhāgāgaṅgā ca gaṅgā nāma gaṅgā ca yamunā nāma gaṅgā ca sarabhū nāma gaṅgā ca mahī nāma gaṅgā ca .

Sandamānānaṃ gacchantīnaṃ etāsaṃ gaṅgānaṃ sāgarova samuddo eva sampaṭicchatiP0.234 paṭiggaṇhāti dhāreti .

Tadā etā sabbagaṅgā purimaṃ nāmaṃ sindhuvādigaṅgātyādikaṃ purimaṃ nāmapaññattivohāraṃ jahanti chaḍḍenti sāgaroteva sāgaro iti eva ñāyati pākaṭā bhavati yathā .

Tatheva tathā eva imeM1.260 catubbaṇṇā khattiyabrāhmaṇavessasuddasaṅkhātā cattāro kulā tavantike tava antike samīpe pabbajitvā pattakāsāyacīvaradhārino paricarantā purimaṃ nāmaṃ khattiyādināmadheyyaṃ paññattivohāraṃ jahanti cajanti , buddhaputtāti buddhassa orasāti ñāyare pākaṭā bhaveyyuṃ .

320-4.

Cando candamaṇḍalo abbhā mahikā rajo dhumo rāhūti pañcahi upakkilesehi virahitattā vimalo vigatamalo nimmalo , ākāsadhātuyā ākāsagabbhe gacchaṃ gacchanto , sabbe tārakasamūhe ābhāya maddamāno loke atirocati daddallati yathā .

Tatheva tathā eva tvaṃ … pe ….

325-7.

Udake jātā udake saṃvaḍḍhā kumudā mandālakā ca bahū saṅkhātikkantā , toyena udakena kaddamakalalena ca upalimpanti allīyanti yathā , tatheva bahukā sattā aparimāṇā sattā loke jātā saṃvaḍḍhā rāgena ca dosena ca aṭṭitā bandhitā virūhare viruhanti .

Kaddame kumudaṃ yathā viruhati sañjāyati .

Kesarīti padumaṃ .

329-30.

Rammake māseti kattikamāse ‘‘ komudiyā cātumāsiniyā ’’ ti vuttattā .

Vārijā padumapupphādayo bahū pupphā pupphanti vikasanti , taṃ māsaṃ taṃ kattikamāsaṃ nātivattanti vārijāti sambandho .

Samayo pupphanāya soti so kattikamāso pupphanāya vikasanāya samayo kālotiV1.241 attho .

Yathā pupphanti tatheva tvaṃ , sakyaputta , pupphito vikasito asi .

Pupphito te vimuttiyāti te tuyhaṃ sissā katasambhārā bhikkhū vimuttiyā arahattaphalañāṇena pupphito vikasito .

Yathā vārijaṃ padumaṃ pupphanasamayaṃ nātikkamati , tathā te sāsanaṃ ovādānusāsaniṃ nātivattanti nātikkamantīti attho .

333-4.

Yathāpi selo himavāti himavā nāma selamayapabbato .

Sabbapāṇinaṃ sabbesaṃ byādhitānaṃ sattānaṃ osadho osadhavanto sabbanāgānaṃ sabbaasurānaṃ sabbadevānañca ālayo agārabhūto yathā , tatheva tvaṃ , mahāvīra , sabbapāṇinaṃ jarābyādhimaraṇādīhi pamocanato osadho viya .

Yathā so himavā nāgādīnaṃ ālayo , tathāM1.261 tevijjāya ca chaḷabhiññāya ca iddhiyā ca pāramiṃ pariyosānaṃ gatā pattā tuvaṃ nissāya vasantīti sambandho .

Heṭṭhā vā upari vā upamāupameyyavasena gāthānaṃ sambandhanayā suviññeyyāva .

342. Āsayānusayaṃ ñatvāti ettha āsayoti ajjhāsayo cariyā , anusayoti thāmagatakileso .

‘‘ Ayaṃ rāgacarito , ayaṃ dosacarito , ayaṃ mohacarito ’’ tiādināP0.235 āsayañca anusayaṃ kilesapavattiñca jānitvāti attho .

Indriyānaṃ balābalan ti saddhindriyādīnaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ tikkhindriyo mudindriyo svākāro dvākāro suviññāpayo duviññāpayoti evaṃ balābalaṃ jānitvā .

Bhabbābhabbe viditvānāti ‘‘ mayā desitaṃ dhammaṃ paṭivijjhituṃ ayaṃ puggalo bhabbo samattho , ayaṃ puggalo abhabbo ’’ ti viditvā paccakkhaṃ katvā , bhante , sabbaññu tvaṃ cātuddīpikamahāmegho viya dhammadesanāsīhanādena abhītanādena gajjasi sakalaṃ cakkavāḷaṃ ekaninnādaṃ karosi .

343-4.

Cakkavāḷapariyantāti samantā cakkavāḷagabbhaṃ pūretvā parisā nisinnā bhaveyya .

Te evaṃ nisinnā nānādiṭṭhī anekadassanagāhino vivadamānā dveḷhakajātā vivadanti , taṃ tesaṃ vimaticchedanāya dubuddhichindanatthāya sabbesaṃ sattānaṃ cittamaññāya cittācāraṃ ñatvā opammakusalo upamāupameyyesu dakkho tvaṃ , muni , ekaṃ pañhaṃ kathentova ekeneva pañhakathanena sakalacakkavāḷagabbhe nisinnānaṃ pāṇīnaṃ vimatiṃ saṃsayaṃ chindasi nikkaṅkhaṃ karotīti attho .

345. Upadisasadisehevāti ettha udakassa upari dissanti pākaṭā hontīti upadisā , sevālā .

Upadisehi sadisā upadisasadisā , manussā .

Yathā hi upadisā sevālā udakaṃ adissamānaṃV1.242 katvā tassupari pattharitvā ṭhitā honti , tathā vasudhā pathavī tehi upadisasadisehi eva manussehi nirantaraṃ pattharitvā ṭhitehi pūritā bhaveyya .

Te sabbeva pathaviṃ pūretvā ṭhitā manussā pañjalikā sirasi añjaliṃ paggahitā kittayuṃ lokanāyakaṃ lokanāyakassa buddhassa guṇaṃ katheyyuṃ .

346. TeM1.262 sabbe devamanussā kappaṃ vā sakalaṃ kappaṃ kittayantā guṇaṃ kathentāpi nānāvaṇṇehi nānappakārehi guṇehi kittayuṃ .

Tathāpi te sabbe parimetuṃ guṇapamāṇaṃ kathetuṃ na pappeyyuṃ na sampāpuṇeyyuṃ na sakkuṇeyyuṃ .

Appameyyo tathāgato sammāsambuddho aparimeyyo guṇātireko .

Etena guṇamahantataṃ dīpeti .

347. Sakena thāmena attano balena heṭṭhā upamāupameyyavasena jino jitakileso buddho mayā kittito thomito yathā ahosi , evameva sabbe devamanussā kappakoṭīpi kappakoṭisatepi kittentā pakittayuṃ katheyyunti attho .

348. Punapi guṇānaṃ appamāṇataṃ dīpetuṃ sace hi koci devo vātiādimāha .

Pūritaṃ parikaḍḍheyyāti mahāsamudde pūritaudakaṃP0.236 samantato ākaḍḍheyya .

So puggalo vighātaṃ dukkhameva labheyya pāpuṇeyyāti attho .

350. Vattemi jinasāsanan ti jinena bhāsitaṃ sakalaṃ piṭakattayaṃ vattemi pavattemi rakkhāmīti attho .

Dhammasenāpatīti dhammena paññāya bhagavato catuparisasaṅkhātāya parisāya pati padhānoti dhammasenāpati .

Sakyaputtassa bhagavato sāsane ajja imasmiṃ vattamānakāle cakkavattirañño jeṭṭhaputto viya sakalaṃ buddhasāsanaṃ pālemīti attho .

352-3.

Attano saṃsāraparibbhamaṃ dassento yo koci manujo bhāran tiādimāha .

Yo koci manujo mānuso bhāraṃ sīsabhāraṃ matthake sīse ṭhapetvā dhāreyya vaheyya , sadā sabbakālaṃ so manujo tena bhārena dukkhito pīḷito atibhūto assa bhaveyya .

Bhāro bharitabhāro bharito atīva bhārito .

Tathā tena pakārena ahaṃ rāgaggidosaggimohaggisaṅkhātehi tīhi aggīhi ḍayhamāno , giriṃ uddharito yathā mahāmerupabbataṃ uddharitvā ukkhipitvā sīse ṭhapito bhavabhārena bhavasaṃsāruppattibhārena , bharito dukkhito bhavesu saṃsariṃ paribbhaminti sambandho .

354. OropitoM1.263V1.243 ca me bhāroti idāni pabbajitakālato paṭṭhāya so bhavabhāro mayā oropito nikkhitto .

Bhavā ugghāṭitā mayāti sabbe nava bhavā mayā viddhaṃsitā .

Sakyaputtassa bhagavato sāsane yaṃ karaṇīyaṃ kattabbaṃ maggapaṭipāṭiyā kilesaviddhaṃsanakammaṃ atthi , taṃ sabbaṃ mayā katanti attho .

355. Puna attano visesaṃ dassento yāvatā buddhakhettamhītiādimāha .

Tattha yāvatā yattake dasasahassacakkavāḷasaṅkhāte buddhakhette sakyapuṅgavaṃ sakyakulajeṭṭhakaṃ bhagavantaṃ ṭhapetvā avasesasattesu kocipi paññāya me mayā samo natthīti dīpeti .

Tenāha –

‘‘ ahaṃ aggomhi paññāya , sadiso me na vijjatī ’’ ti .

356. Puna attano ānubhāvaṃ pakāsento samādhimhī tyādimāha .

Taṃ suviññeyyameva .

360. Jhānavimokkhānakhippapaṭilābhīti paṭhamajjhānādīnaṃ jhānānaṃ lokato vimuccanato ‘‘ vimokkhan ’’ ti saṅkhaṃ gatānaṃ aṭṭhannaṃ lokuttaravimokkhānañca khippalābhī sīghaṃ pāpuṇātīti attho .

362. Evaṃ mahānubhāvassāpi attano sabrahmacārīsu gāravabahumānataṃ pakāsento uddhatavisovātiādimāha .

Tattha uddhataviso uppāṭitaghoraviso sappo iva chinnavisāṇova chinditasiṅgo usabho iva ahaṃ idāni nikkhittamānadappova chaḍḍitagottamadādimānadappova gaṇaṃ saṅghassa santikaṃ garugāravena ādarabahumānena upemi upagacchāmi .

363. IdāniP0.237 attano paññāya mahattataṃ pakāsento yadirūpinītiādimāha .

Evarūpā me mahatī paññā arūpinī samānā yadi rūpinī bhaveyya , tadā me mama paññā vasupatīnaṃ pathavissarānaṃ rājūnaṃ sameyya samā bhaveyyāti adhippāyo .

Evaṃ attano paññāya mahattabhāvaṃ dassetvā tato pubbenivāsānussatiñāṇena pubbe kammaṃ saritvā anomadassissātiādimāha .

Tattha anomadassissa bhagavato mayā katāya ñāṇathomanāya phalaṃ etaṃ mama paññāmahattanti attho .

364. PavattitaṃM1.264 dhammacakkan ti ettha cakka-saddo panāyaṃ ‘‘ catucakkayānan ’’ tiādīsu vāhane vattati .

‘‘ Pavattite ca pana bhagavatā dhammacakke ’’ tiādīsu ( mahāva .17; saṃ . ni .5.1081)V1.244 desanāyaṃ .

‘‘ Cakkaṃ vattaya sabbapāṇinan ’’ tiādīsu ( jā .1.7.149) dānamayapuññakiriyāyaṃ .

‘‘ Cakkaṃ vatteti ahorattan ’’ tiādīsu iriyāpathe .

‘‘ Icchāhatassa posassa , cakkaṃ bhamati matthake ’’ tiādīsu ( jā .1.1.104;1.5.103) khuracakke ‘‘ rājā cakkavattī cakkānubhāvena vattanako ’’ tiādīsu ( itivu .22; dī . ni .1.258) ratanacakke .

Idha panāyaṃ desanāyaṃ .

Tādinā tādiguṇasamannāgatena sakyaputtena gotamasambuddhena pavattitaṃ desitaṃ piṭakattayasaṅkhātaṃ dhammacakkaṃ ahaṃ sammā aviparītena anuvattemi anugantvā vattemi , desemi desanaṃ karomi .

Idaṃ anuvattanaṃ desitassa anugantvā pacchā desanaṃ purimabuddhānaṃ katāya ñāṇathomanāya phalanti sambandho .

365. Tato sappurisūpanissayayonisomanasikārādipuññaphalaṃ dassento mā me kadāci pāpicchotiādimāha .

Tattha pāpiccho lāmakāya icchāya samannāgato pāpacārī puggalo ca ṭhānanisajjādīsu vattapaṭivattakaraṇe kusīto ca jhānasamādhimaggabhāvanādīsu hīnavīriyo ca ganthadhuravipassanādhuravirahitattā appassuto ca ācariyupajjhāyādīsu ācāravirahitattā anācāro ca puggalo kadāci kāle katthaci ṭhāne me mayā saha sameto samāgato mā ahu mā bhavatūti sambandho .

366. Bahussutoti pariyattipaṭivedhavasena duvidho bahussuto ca puggalo .

Medhāvīti medhāya paññāya samannāgato ca .

Sīlesu susamāhitoti catupārisuddhisīlamaggasampayuttasīlaaṭṭhaṅguposathasīlādīsu suṭṭhu āhito ṭhapitacitto ca .

Cetosamathānuyuttoti cittassa ekībhāvamanuyutto ca puggalo .

Api muddhani tiṭṭhatu evarūpo puggalo mayhaṃ muddhani sirasi api tiṭṭhatūti attho .

367. Attano laddhaphalānisaṃsaṃ vatvā tatthaññe niyojento taṃ vo vadāmi bhaddantetiādimāha .

Taṃ suviññeyyameva .

368-9.

Yamahan tiM1.265P0.238 yaṃ assajittheraṃ ahaṃ paṭhamaṃ ādimhi disvā sotāpattimaggapaṭilābhena sakkāyadiṭṭhādīnaṃ kilesānaṃ pahīnattā vimalo malarahito ahuṃ ahosi , so assajitthero me mayhaṃ ācariyo lokuttaradhammasikkhāpako ahuṃ .

Ahaṃ tassa savanāya anusāsanena ajja dhammasenāpati ahuṃ .

Sabbattha sabbesu guṇesu pāramiṃ patto pariyosānaṃ patto anāsavo nikkileso viharāmi .

370. AttanoV1.245 ācariye sagāravaṃ dassento yo me ācariyotiādimāha .

Yo assaji nāma thero satthu sāvako me mayhaṃ ācariyo āsi ahosi , so thero yassaṃ disāyaṃ yasmiṃ disābhāge vasati , ahaṃ taṃ disābhāgaṃ ussīsamhi sīsuparibhāge karomīti sambandho .

371. Tato attano ṭhānantarappattabhāvaṃ dassento mama kamman tiādimāha .

Gotamo bhagavā sakyapuṅgavo sakyakulaketu sabbaññutaññāṇena mama pubbe katakammaṃ saritvāna ñatvā bhikkhusaṅghamajjhe nisinno aggaṭṭhāne aggasāvakaṭṭhāne maṃ ṭhapesīti sambandho .

374. Atthapaṭisambhidā , dhammapaṭisambhidā , niruttipaṭisambhidā , paṭibhānapaṭisambhidāti imā catasso paṭisambhidā ca , tāsaṃ bhedo paṭisambhidāmagge ( paṭi . ma .1.76; vibha .718) vuttoyeva .

Catumaggacatuphalavasena vā rūpārūpajhānavasena vā aṭṭha vimokkhā saṃsāravimuccanadhammā ca iddhividhādayo cha abhiññāyo ca sacchikatā paccakkhaṃ katā .

Kataṃ buddhassa sāsanan ti buddhassa anusiṭṭhi ovādasaṅkhātaṃ sāsanaṃ kataṃ arahattamaggañāṇena nipphāditanti attho .

Itthaṃ sudan ti ettha itthan ti nidassanatthe nipāto , iminā pakārenāti attho .

Tena sakalasāriputtāpadānaṃ nidasseti .

Sudan ti padapūraṇe nipāto .

Āyasmāti garugāravādhivacanaṃ .

Sāriputtoti mātu nāmavasena katanāmadheyyo thero .

Imā gāthāyoti imā sakalāM1.266 sāriputtattherāpadānagāthāyo abhāsi kathesi .

Iti saddo parisamāpanatthe nipāto , sakalaṃ sāriputtāpadānaṃ niṭṭhitanti attho .

Sāriputtattheraapadānavaṇṇanā samattā .

3-2.

Mahāmoggallānattheraapadānavaṇṇanā

AnomadassīV1.246 bhagavā tyādikaṃ āyasmato moggallānattherassa apadānaṃ .

Ayañca thero purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto anomadassissaP0.239 bhagavato kāletiādi sāriputtattherassa dhammasenāpatino vatthumhi vuttameva .

Thero hi pabbajitadivasato paṭṭhāya sattame divase magadharaṭṭhe kallavālagāmakaṃ upanissāya samaṇadhammaṃ karonto thinamiddhe okkamante satthārā ‘‘ moggallāna , mā tuccho tava vāyāmo ’’ tiādinā saṃvejito thinamiddhaṃ vinodetvā bhagavatā vuccamānaṃ dhātukammaṭṭhānaṃ suṇanto eva vipassanāpaṭipāṭiyā uparimaggattayaṃ adhigantvā aggaphalakkhaṇe sāvakañāṇassa matthakaṃ pāpuṇi .

375. Evaṃ dutiyasāvakabhāvaṃ patvā āyasmā mahāmoggallānatthero attano pubbakammaṃ saritvā somanassavasena pubbacariyaṃ apadānaṃ pakāsento anomadassī bhagavātiādimāha .

Tattha na omaṃ alāmakaṃ dassanaṃ passanaṃ assāti anomadassī .

Tassa hi dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇapaṭimaṇḍitasarīrattā sakalaṃ divasaṃ sakalaṃ māsaṃ sakalaṃ saṃvaccharaṃ saṃvaccharasatasahassampi passantānaṃ devamanussānaṃ atittikaraṃ dassananti , anomaṃ alāmakaṃ nibbānaṃ dassanasīloti vā ‘‘ anomadassī ’’ ti laddhanāmo bhāgyavantatādīhi kāraṇehi bhagavā .

Lokajeṭṭhoti sakalasattalokassa jeṭṭho padhāno .

Āsabhasadisattā āsabho , narānaṃ āsabho narāsabho .

So lokajeṭṭho narāsabho anomadassī bhagavā devasaṅghapurakkhato devasamūhehi parivārito .

Himavantamhi vihāsīti sambandho .

376. YadāM1.267 dutiyasāvakabhāvāya dutiyavāre patthanaṃ akāsi , tadā nāmena varuṇo nāma ahaṃ nāgarājā hutvā nibbatto ahosinti attho .

Tena vuttaṃ –

‘‘ varuṇo nāma nāmena , nāgarājā ahaṃ tadā ’’ ti .

Kāmarūpīti yadicchitakāmanimmānasīlo .

Vikubbāmīti vividhaṃ iddhivikubbanaṃ karomi .

Mahodadhinivāsahan ti mañjerikā nāgā , bhūmigatā nāgā , pabbataṭṭhā nāgā , gaṅgāvaheyyā nāgā , sāmuddikā nāgāti imesaṃ nāgānaṃ antare sāmuddikanāgo ahaṃ mahodadhimhi samudde nivāsiṃ , vāsaṃ kappesinti attho .

377. Saṅgaṇiyaṃ gaṇaṃ hitvāti niccaparivārabhūtaṃ sakaparivāraṃ nāgasamūhaṃ hitvā vinā hutvāV1.247 .

Tūriyaṃ paṭṭhapesahan ti ahaṃ tūriyaṃ paṭṭhapesiṃ , vajjāpesinti attho .

Sambuddhaṃ parivāretvāti anomadassisambuddhaṃ samantato sevamānā accharā nāgamāṇavikā vādesuṃ dibbavādehi gītā vākyādīhi vādesuṃ laddhānurūpato vajjesuṃ tadāti attho .

378. Vajjamānesu tūresūti manussanāgatūriyesu pañcaṅgikesu vajjamānesuP0.240 .

Devā tūrāni vajjayun ti cātumahārājikā devā dibbatūriyāni vajjiṃsu vādesunti attho .

Ubhinnaṃ saddaṃ sutvānāti ubhinnaṃ devamanussānaṃ bherisaddaṃ sutvā .

Tilokagarusamānopi buddho sampabujjhatha jānāti suṇātīti attho .

379. Nimantetvāna sambuddhan ti sasāvakasaṅghaṃ sambuddhaṃ svātanāya nimantetvā parivāretvā .

Sakabhavanan ti attano nāgabhavanaṃ upāgamiṃ .

Gantvā ca āsanaṃ paññapetvānāti rattiṭṭhānadivāṭṭhānakuṭimaṇḍapasayananisīdanaṭṭhānāni paññāpetvā sajjetvāti attho .

Kālamārocayiṃ ahan ti evaṃ katapubbavidhāno ahaṃ ‘‘ kālo , bhante , niṭṭhitaṃ bhattan ’’ ti kālaṃ ārocayiṃ viññāpesiṃ .

380. Khīṇāsavasahassehīti tadā so bhagavā arahantasahassehi parivuto lokanāyako sabbā disā obhāsento me bhavanaṃ upāgami sampattoti attho .

381. AttanoM1.268 bhavanaṃ paviṭṭhaṃ bhagavantaṃ bhojanākāraṃ dassento upaviṭṭhaṃ mahāvīran tiādimāha .

Taṃ suviññeyyameva .

386. Okkākakulasambhavoti okkākarañño paramparāgatarājakule uppanno sakalajambudīpe pākaṭarājakule uppanno vā gottena gottavasena gotamo nāma satthā manussaloke bhavissati .

388. So pacchā pabbajitvānāti so nāgarājā pacchā pacchimabhave kusalamūlena puññasambhārena codito uyyojito sāsane pabbajitvā gotamassa bhagavato dutiyo aggasāvako hessatīti byākaraṇamakāsi .

389. Āraddhavīriyoti ṭhānanisajjādīsu iriyāpathesu vīriyavā .

Pahitattoti nibbāne pesitacittoV1.248 .

Iddhiyā pāramiṃ gatoti ‘‘ etadaggaṃ , bhikkhave , mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ iddhimantānaṃ yadidaṃ mahāmoggallāno ’’ ti ( a . ni .1.180,190) adhiṭṭhāniddhivikubbaniddhikammavipākajiddhiādīsu pāramiṃ pariyosānaṃ gato patto .

Sabbāsaveti ā samantato savanato pavattanato ‘‘ āsavā ’’ ti laddhanāme kāmabhavadiṭṭhiavijjādhamme sabbe pariññāya samantato aññāya jānitvā pajahitvā anāsavo nikkileso .

Nibbāyissatīti kilesakhandhaparinibbānena nibbāyissatīti sambandho .

390. Evaṃ thero attano puññavasena laddhabyākaraṇaṃ vatvā puna pāpacariyaṃ pakāsento pāpamittopanissāyātiādimāha .

Tattha pāpamitte pāpake lāmake mitte upanissāya nissaye katvā tehi saṃsaggo hutvāti attho .

Tatrāyamanupubbī kathā – ekasmiṃP0.241 samaye titthiyā sannipatitvā mantesuṃ –

‘‘ jānāthāvuso , kena kāraṇena samaṇassa gotamassa lābhasakkāro mahā hutvā nibbatto ’’ ti ?

‘‘ Na jānāma ’’.

‘‘ Tumhe pana na jānāthā ’’ ti ?

‘‘ Āma , jānāma ’’– moggallānaṃ nāma ekaṃ bhikkhuṃ nissāya uppannoM1.269 .

So hi devalokaṃ gantvā devatāhi katakammaṃ pucchitvā āgantvā manussānaṃ kathesi –

‘‘ idaṃ nāma katvā evarūpaṃ sampattiṃ labhantī ’’ ti .

Niraye nibbattānampi kammaṃ pucchitvā āgantvā manussānaṃ kathesi –

‘‘ idaṃ nāma katvā evarūpaṃ dukkhaṃ anubhavantī ’’ ti .

Manussā tassa kathaṃ sutvā mahantaṃ lābhasakkāraṃ abhiharanti .

Sace taṃ māretuṃ sakkhissāma , so lābhasakkāro amhākaṃ nibbattissati , attheso upāyoti sabbe ekacchandā hutvā ‘‘ yaṃkiñci katvā taṃ māressāmā ’’ ti attano upaṭṭhāke samādapetvā kahāpaṇasahassaṃ labhitvā purisaghātake core pakkosāpetvā ‘‘ mahāmoggallānatthero nāma samaṇassa gotamassa sāvako kāḷasilāyaṃ vasati , tumhe tattha gantvā taṃ mārethā ’’ ti tesaṃ taṃ sahassaṃ adaṃsu .

Corā dhanalābhena sampaṭicchitvā ‘‘ theraṃ māressāmā ’’ ti gantvā tassa vasanaṭṭhānaṃ parivāresuṃ .

Thero tehi parikkhittabhāvaṃ ñatvā kuñcikacchiddena nikkhamitvā pakkāmi .

Corā taṃ divasaṃ theraṃ adisvā punekadivasaṃ tassa vasanaṭṭhānaṃ parikkhipiṃsu .

Thero ñatvā kaṇṇikāmaṇḍalaṃ bhinditvā ākāsaṃ pakkhandi .

Evaṃ te paṭhamamāsepi , majjhimamāsepi theraṃ gahetuṃ nāsakkhiṃsu .

Pacchimamāse pana sampatte thero attanā katakammassa ākaḍḍhanabhāvaṃ ñatvā na apagacchi .

Corā taṃ paharantā taṇḍulakamattāni aṭṭhīni karontā bhindiṃsu .

Atha naṃ ‘‘ mato ’’ ti saññāya ekasmiṃ gumbapiṭṭhe khipitvā pakkamiṃsu .

TheroV1.249 ,‘‘ satthāraṃ passitvā vanditvāva parinibbāyissāmī ’’ ti attabhāvaṃ jhānaveṭhanena veṭhetvā ākāsena satthu santikaṃ gantvā satthāraṃ vanditvā ‘‘ bhante , parinibbāyissāmī ’’ ti āha .

‘‘ Parinibbāyissasi , moggallānā ’’ ti ?

‘‘ Āma , bhante ’’ ti .

‘‘ Kattha gantvā parinibbāyissasī ’’ ti ?

‘‘ Kāḷasilāpadesaṃ , bhante ’’ ti .

‘‘ Tena hi , moggallāna , mayhaṃ dhammaṃ kathetvā yāhi .

Tādisassa hi me sāvakassa na dāni dassanaṃ atthī ’’ ti .

So ‘‘ evaṃ karissāmi , bhante ’’ ti satthāraṃ vanditvā ākāsaṃ uppatitvā sāriputtatthero viya parinibbānadivase nānappakārā iddhiyo katvā dhammaṃ kathetvā satthāraṃ vanditvā kāḷasilāpadesaṃ gantvā parinibbāyi .

‘‘ Theraṃ kira corā māresun ’’ ti ayaṃ kathā sakalajambudīpe patthari .

RājāM1.270 ajātasattu core pariyesanatthāyaP0.242 carapurise payojesi .

Tesu coresu surāpāne suraṃ pivantesu maddesu eko ekassa piṭṭhiṃ paharitvā pātesi .

So taṃ santajjento ‘‘ ambho dubbinīta tvaṃ , kasmā me piṭṭhiṃ paharitvā pātesi , kiṃ pana , are duṭṭhacora , tayā mahāmoggallānatthero paṭhamaṃ pahato ’’ ti āha .

‘‘ Kiṃ pana tvaṃ mayā paṭhamaṃ pahatabhāvaṃ na jānāsī ’’ ti ?

Evaṃ etesaṃ ‘‘ mayā pahato , mayā pahato ’’ ti vadantānaṃ sutvā te carapurisā sabbe te core gahetvā rañño ārocesuṃ .

Rājā te core pakkosāpetvā pucchi –

‘‘ tumhehi thero mārito ’’ ti ?

‘‘ Āma , devā ’’ ti .

‘‘ Kehi tumhe uyyojitā ’’ ti ?

‘‘ Naggasamaṇehi , devā ’’ ti .

Rājā pañcasate naggasamaṇe gāhāpetvā pañcasatehi corehi saddhiṃ rājaṅgaṇe nābhipamāṇesu āvāṭesu nikhaṇāpetvā palālehi paṭicchādetvā aggiṃ dāpesi .

Atha nesaṃ jhāmabhāvaṃ jānitvā ayanaṅgalehi kasāpetvā sabbe khaṇḍākhaṇḍaṃ kārāpesi .

Tadā bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ –

‘‘ mahāmoggallānatthero attano ananurūpamaraṇaṃ patto ’’ ti .

Satthā āgantvā ‘‘ kāya nuttha , bhikkhave , etarahi kathāya sannisinnā ’’ ti pucchitvā ‘‘ imāya nāma , bhante ’’ ti vutte ‘‘ moggallānassa , bhikkhave , imasseva attabhāvassa ananurūpaṃ maraṇaṃ , pubbe pana tena katakammassa anurūpamevā ’’ ti vatvā ‘‘ kiṃ panassa , bhante , pubbakamman ’’ ti puṭṭho taṃ vitthāretvā kathesi .

Atīte , bhikkhave , bārāṇasiyaṃ eko kulaputto sayameva koṭṭanapacanādīni karonto mātāpitaro paṭijaggi .

Athassa mātāpitaro ‘‘ tāta , tvaṃ ekakova gehe ca araññe ca kammaṃ karonto kilamasi , ekaṃ te kumārikaṃ ānessāmā ’’ ti vatvā ‘‘ ammatātā , yāva tumhe jīvatha , tāva vo sahatthā upaṭṭhahissāmī ’’ ti tena paṭikkhittāpi punappunaṃ yācitvā kumārikaṃ ānesuṃ .

Sā katipāhameva te upaṭṭhahitvā pacchā tesaṃ dassanamapi anicchantī –

‘‘ na sakkā tavaV1.250 mātāpitūhi saddhiṃ ekaṭṭhāne vasitun ’’ ti ujjhāyitvā tasmiṃ attano kathaṃ aggaṇhante tassa bahigatakāle makacivākakhaṇḍāni ca yāgupheṇake ca gahetvā tattha tattha ākiritvā tenāgantvā ‘‘ kiṃ idan ’’ ti puṭṭhā ‘‘ imesaṃM1.271 mahallakaandhānaṃ etaṃ kammaṃ , sabbaṃ gehaṃ kiliṭṭhā karontā vicaranti , na sakkā etehi saddhiṃ ekaṭṭhāne vasitun ’’ ti evaṃ tāya punappunaṃ kathiyamānāya evarūpopi pūritapāramī satto mātāpitūhi saddhiṃ bhijji .

So ‘‘ hotu , jānissāmi nesaṃ kattabbakamman ’’ ti te bhojetvā ‘‘ ammatātā , asukaṭṭhāne nāma tumhākaṃP0.243 ñātakā āgamanaṃ paccāsīsanti , tattha gamissāmā ’’ ti te yānakaṃ āropetvā ādāya gacchanto aṭavimajjhaṃ pattakāle ‘‘ tāta , rasmiyo gaṇhatha , goṇā daṇḍasaññāya gamissanti , imasmiṃ ṭhāne corā vasanti , ahaṃ otaritvā carāmī ’’ ti pitu hatthe rasmiyo datvā otaritvā gacchanto saddaṃ parivattetvā corānaṃ uṭṭhitasaddamakāsi .

Mātāpitaro saddaṃ sutvā ‘‘ corā uṭṭhitā ’’ ti saññāya ‘‘ tāta , corā uṭṭhitā , mahallakā mayaṃ , tvaṃ attānameva rakkhāhī ’’ ti āhaṃsu .

So mātāpitaro viravantepi corasaddaṃ karonto koṭṭetvā māretvā aṭaviyaṃ khipitvā paccāgami .

Satthā idaṃ tassa pubbakammaṃ kathetvā ‘‘ bhikkhave , moggallāno ettakaṃ kammaṃ katvā anekavassasatasahassāni niraye paccitvā tāva pakkāvasesena attabhāvasate evameva koṭṭetvā saṃcuṇṇo maraṇaṃ patto , evaṃ moggallānena attano kammānurūpameva maraṇaṃ laddhaṃ .

Pañcahi corasatehi saddhiṃ pañcatitthiyasatānipi mama puttaṃ appaduṭṭhaṃ dussetvā anurūpameva maraṇaṃ labhiṃsu .

Appaduṭṭhesu hi padussanto dasahi kāraṇehi anayabyasanaṃ pāpuṇātiyevā ’’ ti anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imā gāthā abhāsi –

‘‘ Yo daṇḍena adaṇḍesu , appaduṭṭhesu dussati ;

Dasannamaññataraṃ ṭhānaṃ , khippameva nigacchati .

‘‘ Vedanaṃ pharusaṃ jāniṃ , sarīrassa va bhedanaṃ ;

Garukaṃ vāpi ābādhaṃ , cittakkhepaṃ va pāpuṇe .

‘‘ Rājato vā upasaggaṃ , abbhakkhānaṃ va dāruṇaṃ ;

Parikkhayaṃ va ñātīnaṃ , bhogānaṃ va pabhaṅgunaṃ .

‘‘ AthavassaM1.272V1.251 agārāni , aggi ḍahati pāvako ;

Kāyassa bhedā duppañño , nirayaṃ sopapajjatī ’’ ti .( dha . pa .137-140);

393. Pavivekamanuyuttoti pakārena vivekaṃ ekībhāvaṃ anuyutto yojito yuttappayutto .

Samādhibhāvanāratoti paṭhamajjhānādibhāvanāya rato allīno ca .

Sabbāsave sakalakilese , pariññāya jānitvā pajahitvā , anāsavo nikkileso viharāmīti sambandho .

394. IdāniP0.244 attano puññasambhāravasena pubbacaritassa phalaṃ dassento dharaṇimpi sugambhīran tiādimāha .

Tatrāyamanupubbīkathā – buddhena coditoti sammāsambuddhena codito uyyojito .

Bhikkhusaṅghassa pekkhatoti mahato bhikkhusaṅghassa passantassa .

Migāramātupāsādaṃ , pādaṅguṭṭhena kampayīti pubbārāme visākhāya mahāupāsikāya kāritaṃ sahassatthambhapaṭimaṇḍitaṃ mahāpāsādaṃ attano pādaṅguṭṭhena kampesiṃ .

Ekasmiñhi samaye pubbārāme yathāvuttapāsāde bhagavati viharante sambahulā navakatarā bhikkhū uparipāsāde nisinnā satthārampi acintetvā tiracchānakathaṃ kathetumāraddhā .

Taṃ sutvā bhagavā te saṃvejetvā attano dhammadesanāya bhājanabhūte kātukāmo āyasmantaṃ mahāmoggallānattheraṃ āmantesi –

‘‘ passasi tvaṃ , moggallāna , nave bhikkhū tiracchānakathamanuyutte ’’ ti taṃ sutvā thero satthu ajjhāsayaṃ ñatvā abhiññāpādakaṃ āpokasiṇārammaṇaṃ catutthajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya ‘‘ pāsādassa patiṭṭhitokāsaṃ udakaṃ hotū ’’ ti adhiṭṭhāya pāsādamatthake thupikaṃ pādaṅguṭṭhena pahari , pāsādo onamitvā ekena passena aṭṭhāsi .

Punapi pahari , aparenapi passena aṭṭhāsi .

Te bhikkhū bhītā saṃviggā pāsādassa patanabhayena tato nikkhamitvā bhagavato samīpe aṭṭhaṃsu .

Satthā tesaṃ ajjhāsayaṃ oloketvā dhammaṃ desesi .

Taṃ sutvā tesu keci sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu , keci sakadāgāmiphale , keci anāgāmiphale , keci arahattaphale patiṭṭhahiṃsu .

Svāyamattho pāsādakampanasuttena dīpetabbo .

Vejayantapāsādan tiM1.273 so vejayantapāsādo tāvatiṃsabhavane yojanasahassubbedho anekasahassaniyyūhakūṭāgārapaṭimaṇḍito devāsurasaṅgāme asure jinitvā sakke devānaminde nagaramajjhe ṭhite uṭṭhito vijayantena nibbattattā ‘‘ vejayanto ’’ ti laddhanāmo pāsādo , taṃ sandhāyāha –

‘‘ vejayantapāsādan ’’ ti , tampi ayaṃ thero pādaṅguṭṭhena kampeti .

Ekasmiñhi samaye bhagavantaṃV1.252 pubbārāme viharantaṃ sakko devarājā upasaṅkamitvā taṇhāsaṅkhayavimuttiṃ pucchi .

Tassa bhagavā vissajjesi .

So taṃ sutvā attamano pamudito abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā attano devalokameva gato .

Athāyasmā mahāmoggallāno evaṃ cintesi –

‘‘ ayaṃ sakko bhagavantaṃ upasaṅkamitvā evarūpaṃ gambhīranibbānapaṭisaṃyuttaṃ pañhaṃ pucchi , bhagavatā ca pañho vissajjito , kiṃ nu kho jānitvā gato , udāhu ajānitvāP0.245 .

Yaṃnūnāhaṃ devalokaṃ gantvā tamatthaṃ jāneyyan ’’ ti ?

So tāvadeva tāvatiṃsabhavanaṃ gantvā sakkaṃ devānamindaṃ tamatthaṃ pucchi .

Sakko dibbasampattiyā pamatto hutvā vikkhepaṃ akāsi .

Thero tassa saṃvegajananatthaṃ vejayantapāsādaṃ pādaṅguṭṭhena kampesi .

Tena vuttaṃ –

‘‘ Yo vejayantapāsādaṃ , pādaṅguṭṭhena kampayi ;

Iddhibalenupatthaddho , saṃvejesi ca devatā ’’ ti .( ma . ni .1.513);

Ayaṃ panattho – cūḷataṇhāsaṅkhayavimuttisuttena ( ma . ni .1.390 ādayo ) dīpetabbo .

Kampitākāro heṭṭhā vuttoyeva .

‘‘ Sakkaṃ so paripucchatī ’’ ti ( ma . ni .1.513) yathāvuttameva therassa taṇhāsaṅkhayavimuttipucchaṃ sandhāya vuttaṃ .

Tenāha –

‘‘ apāvuso , jānāsi , taṇhakkhayavimuttiyo ’’ ti ?

Tassa sakko viyākāsi .

Idaṃ therena pāsādakampane kate saṃviggahadayena pamādaṃ pahāya yoniso manasi karitvā pañhassa byākatabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ .

Satthārā desitaniyāmeneva hi so tadā kathesi .

Tenāha –

‘‘ pañhaṃ puṭṭho yathātathan ’’ ti ( ma . ni .1.513).

Tattha sakkaṃ so paripucchatīti sakkaṃ devarājaṃ mahāmoggallānatthero satthārā desitāya taṇhāsaṅkhayavimuttiyā sammadeva gahitabhāvaṃ pucchi .

Atītatthe hi idaṃ vattamānavacanaṃ .

Apāvuso , jānāsīti āvuso , api jānāsi , kiṃ jānāsi ?

Taṇhakkhayavimuttiyoti ( ma . ni .1.513) taṇhāsaṅkhayavimuttiyo satthārā tuyhaṃ desitā , tathā ‘‘ kiṃM1.274 jānāsī ’’ ti pucchati .

Taṇhakkhayavimuttiyoti vā taṇhāsaṅkhayavimuttisuttassa desanaṃ pucchati .

Brahmānan ti mahābrahmānaṃ .

Sudhammāyābhito sabhan ti ( ma . ni .1.513) sudhammāya sabhāya .

Ayaṃ pana brahmaloke sudhammā sabhā , na tāvatiṃsabhavane .

Sudhammāsabhāvirahito devaloko nāma natthi .

‘‘ Ajjāpi te , āvuso , sā diṭṭhi , yā te diṭṭhi pure ahū ’’ ti imaṃ brahmalokaṃ upagantuṃ samattho natthi koci samaṇo vā brāhmaṇo vā .

Satthu idhāgamanato pubbe yā tuyhaṃ diṭṭhi ahosi , kiṃ ajjāpi idānipi sā diṭṭhi na vigatāti ?

Passasi vītivattantaṃV1.253 brahmaloke pabhassaran ti brahmaloke vītipatantaṃ mahākappinamahākassapādīhi sāvakehi parivāritassa tejodhātuṃ samāpajjitvā nisinnassa sasāvakassa bhagavato okāsaṃ passasīti attho .

Ekasmiñhi samaye bhagavā brahmaloke sudhammāya sabhāya sannipatitvā sannisinnassa ‘‘ atthi nu kho koci samaṇo vā brāhmaṇo vā evaṃmahiddhiko , so idha āgantuṃ sakkuṇeyyā ’’ tiP0.246 cintentassa brahmuno cittamaññāya tattha gantvā brahmuno matthake ākāse nisinno tejodhātuṃ samāpajjitvā obhāsaṃ muñcanto mahāmoggallānādīnaṃ āgamanaṃ cintesi .

Saha cintanena tepi tattha gantvā satthāraṃ vanditvā satthu ajjhāsayaṃ ñatvā tejodhātuṃ samāpajjitvā paccekadisāsu nisīditvā obhāsaṃ vissajjesuṃ .

Sakalabrahmaloko ekobhāso ahosi .

Satthā brahmuno kallacittataṃ ñatvā catusaccapakāsanaṃ dhammaṃ desesi .

Desanāpariyosāne anekāni brahmasahassāni maggaphalesu patiṭṭhahiṃsu .

Taṃ sandhāya codento ajjāpi te , āvuso , sā diṭṭhīti gāthamāha .

Ayaṃ panattho bakabrahmasuttena ( saṃ . ni .1.175) dīpetabbo .

Vuttaṃ hetaṃ ( saṃ . ni .1.176)–

‘‘ Ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme .

Tena kho pana samayena aññatarassa brahmuno evarūpaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ hoti –

‘ natthi samaṇo vā brāhmaṇo vā yo idha āgaccheyyā ’ ti .

Atha kho bhagavā tassa brahmuno cetasā cetoparivitakkamaññāya seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyyaM1.275 , pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya ;

evameva jetavane antarahito tasmiṃ brahmaloke pāturahosi .

Atha kho bhagavā tassa brahmuno uparivehāsaṃ pallaṅkena nisīdi tejodhātuṃ samāpajjitvā .

‘‘ Atha kho āyasmato mahāmoggallānassa etadahosi ‘ kahaṃ nu kho bhagavā etarahi viharatī ’ ti ?

Addasa kho āyasmā mahāmoggallāno bhagavantaṃ dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena tassa brahmuno uparivehāsaṃ pallaṅkena nisinnaṃ tejodhātuṃ samāpannaṃ .

Disvāna seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya , pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya ;

evameva jetavane antarahito tasmiṃ brahmaloke pāturahosi .

Atha kho āyasmā mahāmoggallāno puratthimaṃ disaṃ nissāya tassa brahmuno uparivehāsaṃ pallaṅkena nisīdi tejodhātuṃ samāpajjitvā nīcataraṃ bhagavato .

‘‘ AthaV1.254 kho āyasmato mahākassapassa etadahosi –

‘ kahaṃ nu kho bhagavā etarahi viharatī ’ ti ?

Addasa kho āyasmā mahākassapo bhagavantaṃ dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena tassa brahmuno uparivehāsaṃ pallaṅkena nisinnaṃ tejodhātuṃ samāpannaṃ .

Disvāna seyyathāpi nāma balavā puriso … pe … evameva jetavane antarahito tasmiṃ brahmaloke pāturahosi .

Atha kho āyasmā mahākassapo dakkhiṇaṃ disaṃ nissāya tassa brahmuno uparivehāsaṃ pallaṅkena nisīdi tejodhātuṃ samāpajjitvā nīcataraṃ bhagavato .

‘‘ Atha kho āyasmato mahākappinassa etadahosiP0.247 –

‘ kahaṃ nu kho bhagavā etarahi viharatī ’ ti ?

Addasa kho āyasmā mahākappino bhagavantaṃ dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena tassa brahmuno uparivehāsaṃ pallaṅkena nisinnaṃ tejodhātuṃ samāpannaṃ .

Disvāna seyyathāpi nāma balavā puriso … pe … evameva jetavane antarahito tasmiṃ brahmalokeM1.276 pāturahosi .

Atha kho āyasmā mahākappino pacchimaṃ disaṃ nissāya tassa brahmuno uparivehāsaṃ pallaṅkena nisīdi tejodhātuṃ samāpajjitvā nīcataraṃ bhagavato .

‘‘ Atha kho āyasmato anuruddhassa etadahosi –

‘ kahaṃ nu kho bhagavā etarahi viharatī ’ ti ?

Addasa kho āyasmā anuruddho bhagavantaṃ dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena tassa brahmuno uparivehāsaṃ pallaṅkena nisinnaṃ tejodhātuṃ samāpannaṃ .

Disvāna seyyathāpi nāma balavā puriso … pe … evameva jetavane antarahito tasmiṃ brahmaloke pāturahosi .

Atha kho āyasmā anuruddho uttaraṃ disaṃ nissāya tassa brahmuno uparivehāsaṃ pallaṅkena nisīdi tejodhātuṃ samāpajjitvā nīcataraṃ bhagavato ’’.

Atha kho āyasmā mahāmoggallāno taṃ brahmānaṃ gāthāya ajjhabhāsi –

‘‘ Ajjāpi te āvuso sā diṭṭhi , yā te diṭṭhi pure ahu ;

Passasi vītivattantaṃ , brahmaloke pabhassaran ’’ ti .

‘‘ NaV1.255 me mārisa sā diṭṭhi , yā me diṭṭhi pure ahu ;

Passāmi vītivattantaṃ , brahmaloke pabhassaraṃ ;

Svāhaṃ ajja kathaṃ vajjaṃ , ahaṃ niccomhi sassato ’’ ti .

‘‘ Atha kho bhagavā taṃ brahmānaṃ saṃvejetvā seyyathāpi nāma balavā puriso … pe … evameva tasmiṃ brahmaloke antarahito jetavane pāturahosi .

Atha kho so brahmā aññataraṃ brahmapārisajjaṃ āmantesi –

‘ ehi tvaṃ , mārisa , yenāyasmā mahāmoggallāno tenupasaṅkama , upasaṅkamitvā āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ evaṃ vadehi –

‘‘ atthi nu kho , mārisa moggallāna , aññepi tassa bhagavato sāvakā evaṃmahiddhikā evaṃmahānubhāvā seyyathāpi bhavaṃ moggallāno kassapo kappino anuruddho ’’ ti ?

‘ Evaṃ , mārisā ’ ti kho so brahmapārisajjo tassa brahmuno paṭissutvā yenāyasmā mahāmoggallāno tenupasaṅkami , upasaṅkamitvā āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃM1.277 etadavoca –

‘ atthi nu kho , mārisa moggallāna , aññepi tassa bhagavato sāvakā evaṃmahiddhikā evaṃmahānubhāvā seyyathāpi bhavaṃ moggallāno kassapo kappino anuruddho ’ tiP0.248 ?

Atha kho āyasmā mahāmoggallāno taṃ brahmapārisajjaṃ gāthāya ajjhabhāsi –

‘‘ Tevijjā iddhipattā ca , cetopariyāyakovidā ;

Khīṇāsavā arahanto , bahū buddhassa sāvakā ’’ ti .

‘‘ Atha kho so brahmapārisajjo āyasmato mahāmoggallānassa bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā yena so brahmā tenupasaṅkami , upasaṅkamitvā taṃ brahmānaṃ etadavoca –

‘ āyasmā mārisa mahāmoggallāno evamāha –

‘‘‘ Tevijjā iddhipattā ca , cetopariyāyakovidā ;

Khīṇāsavā arahanto , bahū buddhassa sāvakā ’’’ ti .

–

Idamavoca so brahmapārisajjo .

Attamano ca so brahmā tassa brahmapārisajjassa bhāsitaṃ abhinandīti ( saṃ . ni .1.176).

Idaṃ sandhāya vuttaṃ –

‘‘ ayaṃ panattho bakabrahmasuttena dīpetabbo ’’ ti .

MahānerunoV1.256 kūṭan ti ( ma . ni .1.513) kūṭasīsena sakalameva sinerupabbatarājaṃ vadasi .

Vimokkhena apassayīti ( ma . ni .1.513) jhānavimokkhena nissayena abhiññāyena passayīti adhippāyo .

Vanan ti ( ma . ni .1.513) jambudīpaṃ .

So hi vanabāhullatāya ‘‘ vanan ’’ ti vutto .

Tenāha ‘‘ jambumaṇḍassa issaro ’’ ti .

Pubbavidehānan ti ( ma . ni .1.513) pubbavidehaṭṭhānañca pubbavidehanti attho .

Ye ca bhūmisayā narāti ( ma . ni .1.513) bhūmisayā narā nāma aparagoyānauttarakurukā ca manussā .

Te hi gehābhāvato ‘‘ bhūmisayā ’’ ti vuttā .

Tepi sabbe apassayīti sambandho .

Ayaṃ panattho nandopanandadamanena dīpetabbo – ekasmiṃ kira samaye anāthapiṇḍiko gahapati bhagavato dhammadesanaṃ sutvā ‘‘ sve , bhante , pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ mayhaṃ gehe bhikkhaṃ gaṇhathā ’’ ti nimantetvā pakkāmi .

Taṃdivasañca bhagavato paccūsasamaye dasasahassilokadhātuṃ olokentassa nandopanando nāmaM1.278 nāgarājā ñāṇamukhe āpāthaṃ āgacchi .

Bhagavā ‘‘ ayaṃ nāgarājā mayhaṃ ñāṇamukhe āpāthaṃ āgacchati , kiṃ nu kho bhavissatī ’’ ti āvajjento saraṇagamanassa upanissayaṃ disvā ‘‘ ayaṃ micchādiṭṭhiko tīsu ratanesu appasanno , ko nu kho imaṃ micchādiṭṭhiko vimoceyyā ’’ ti āvajjento mahāmoggallānattheraṃ addasa .

Tato pabhātāya rattiyā sarīrapaṭijagganaṃ katvā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi –

‘‘ ānanda , pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ ārocehi –

‘ tathāgato devacārikaṃ gacchatī ’’’ ti .

Taṃdivasañca nandopanandassa āpānabhūmiṃ sajjayiṃsu .

So dibbaratanapallaṅkeP0.249 dibbena setacchattena dhāriyamāno tividhanāṭakehi ceva nāgaparisāya ca parivuto dibbabhājanesu upaṭṭhāpitaannapānaṃ olokayamāno nisinno hoti .

Atha kho bhagavā yathā nāgarājā passati , tathā katvā tassa vimānamatthakeneva pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ tāvatiṃsadevalokābhimukho pāyāsi .

Tena kho pana samayena nandopanandassa nāgarājassa evarūpaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ hoti ‘‘ ime hi nāma muṇḍasamaṇakā amhākaṃ uparibhavanena devānaṃ tāvatiṃsānaṃ bhavanaṃ pavisantipi nikkhamantipi , na dāni ito paṭṭhāya imesaṃ amhākaṃ matthake pādapaṃsuṃ okirantānaṃ gantuṃ dassāmī ’’ ti uṭṭhāya sinerupādaṃ gantvā taṃ attabhāvaṃ vijahitvā sineruṃ sattakkhattuṃ bhogehi parikkhipitvā upari phaṇaṃ katvā tāvatiṃsabhavanaṃ avakujjena phaṇena pariggahetvā adassanaṃ gamesi .

Atha kho āyasmā raṭṭhapālo bhagavantaṃ etadavoca –

‘‘ pubbe , bhante , imasmiṃ padese ṭhito sineruṃ passāmi , sineruparibhaṇḍaṃ passāmi , tāvatiṃsaṃ passāmi , vejayantaṃ passāmi , vejayantassaV1.257 pāsādassa uparidhajaṃ passāmi .

Ko nu kho , bhante , hetu ko paccayo , yaṃ etarahi neva sineruṃ passāmi … pe … na vejayantassa pāsādassa uparidhajaṃ passāmī ’’ ti .

‘‘ Ayaṃ , raṭṭhapāla , nandopanando nāma nāgarājā tumhākaṃ kupito sineruṃ sattakkhattuṃ bhogehi parikkhipitvā upari phaṇena paṭicchādetvā andhakāraṃ katvā ṭhito ’’ ti .

‘‘ Damemi naṃ , bhante ’’ ti .

Na bhagavā naṃ anujāni .

Atha kho āyasmā bhaddiyo , āyasmā rāhuloti anukkamena sabbepi bhikkhū uṭṭhahiṃsu .

Bhagavā anujāni .

AvasāneM1.279 mahāmoggallānatthero –

‘‘ ahaṃ , bhante , damemi nan ’’ ti āha .

‘‘ Damehi , moggallānā ’’ ti bhagavā anujāni .

Thero attabhāvaṃ vijahitvā mahantaṃ nāgarājavaṇṇaṃ abhinimminitvā nandopanandaṃ cuddasakkhattuṃ bhogehi parikkhipitvā tassa phaṇamatthake attano phaṇaṃ ṭhapetvā sinerunā saddhiṃ abhinippīḷesi .

Nāgarājā dhūmāyi .

Theropi ‘‘ na tuyhaṃyeva sarīre dhūmo atthi , mayhampi atthī ’’ ti dhūmāyi .

Nāgarājassa dhūmo theraṃ na bādhati , therassa pana dhūmo nāgarājaṃ bādhati .

Tato nāgarājā pajjali , theropi ‘‘ na tuyhaṃyeva sarīre aggi atthi , mayhampi atthī ’’ ti pajjali .

Nāgarājassa tejo theraṃ na bādhati , therassa pana tejo nāgarājānaṃ bādhati .

Nāgarājā –

‘‘ ayaṃ maṃ sinerunā abhinippīḷetvā dhūmāyati ceva pajjalati cā ’’ ti cintetvā ‘‘ bho , tuvaṃ kosī ’’ ti paṭipucchi .

‘‘ Ahaṃ kho , nanda , moggallāno ’’ ti .

‘‘ Bhante , attano bhikkhubhāvena tiṭṭhāhī ’’ ti .

Thero taṃ attabhāvaṃ vijahitvā tassa dakkhiṇakaṇṇasotena pavisitvā vāmakaṇṇasotena nikkhami , vāmakaṇṇasotena pavisitvā dakkhiṇakaṇṇasotena nikkhami .

Tathā dakkhiṇanāsasotena pavisitvā vāmanāsasotenaP0.250 nikkhami , vāmanāsasotena pavisitvā dakkhiṇanāsasotena nikkhami .

Tato nāgarājā mukhaṃ vivari , thero mukhena pavisitvā antokucchiyaṃ pācīnena ca pacchimena ca caṅkamati .

Bhagavā –

‘‘ moggallāna , manasi karohi , mahiddhiko nāgo ’’ ti āha .

Thero ‘‘ mayhaṃ kho , bhante , cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā , tiṭṭhatu , bhante , nandopanando , ahaṃ nandopanandasadisānaṃ nāgarājānaṃ satampi sahassampi dameyyan ’’ tiādimāha .

Nāgarājā cintesi –

‘‘ pavisanto tāva me na diṭṭho , nikkhamanakāle dāni naṃ dāṭhantare pakkhipitvā khādissāmī ’’ ti cintetvā ‘‘ nikkhamatha , bhante , mā maṃ antokucchiyaṃ aparāparaṃ caṅkamanto bādhayitthā ’’ ti āha .

Thero nikkhamitvā bahi aṭṭhāsi .

Nāgarājā ‘‘ ayaṃ so ’’ tiV1.258 disvā nāsavātaṃ vissajji , thero catutthajjhānaṃ samāpajji , lomakūpampissa vāto cāletuṃ nāsakkhi .

Avasesā bhikkhū kira ādito paṭṭhāya sabbapāṭihāriyāni kātuṃ sakkuṇeyyuṃ , imaṃ pana ṭhānaṃ patvā evaṃ khippanisantinoM1.280 hutvā samāpajjituṃ na sakkhissantīti nesaṃ bhagavā nāgarājadamanaṃ nānujāni .

Nāgarājā ‘‘ ahaṃ imassa samaṇassa nāsavātena lomakūpampi cāletuṃ nāsakkhi , mahiddhiko so samaṇo ’’ ti cintesi .

Thero attabhāvaṃ vijahitvā supaṇṇarūpaṃ abhinimminitvā supaṇṇavātaṃ dassento nāgarājānaṃ anubandhi .

Nāgarājā taṃ attabhāvaṃ vijahitvā māṇavakavaṇṇaṃ abhinimminitvā ‘‘ bhante , tumhākaṃ saraṇaṃ gacchāmī ’’ ti vadanto therassa pāde vandi .

Thero ‘‘ satthā , nanda , āgato , ehi gamissāmā ’’ ti nāgarājānaṃ dametvā nibbisaṃ katvā gahetvā bhagavato santikaṃ agamāsi .

Nāgarājā bhagavantaṃ vanditvā ‘‘ bhante , tumhākaṃ saraṇaṃ gacchāmī ’’ ti āha .

Bhagavā ‘‘ sukhī hohi , nāgarājā ’’ ti vatvā bhikkhusaṅghaparivuto anāthapiṇḍikassa nivesanaṃ agamāsi .

Anāthapiṇḍiko ‘‘ kiṃ , bhante , atidivā āgatatthā ’’ ti āha .

‘‘ Moggallānassa ca nandopanandassa ca saṅgāmo ahosī ’’ ti .

‘‘ Kassa pana , bhante , jayo , kassa parājayo ’’ ti ?

‘‘ Moggallānassa jayo , nandassa parājayo ’’ ti .

Anāthapiṇḍiko ‘‘ adhivāsetu me , bhante , bhagavā sattāhaṃ ekapaṭipāṭiyā bhattaṃ sattāhaṃ therassa sakkāraṃ karissāmī ’’ ti vatvā sattāhaṃ buddhappamukhānaṃ pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ mahāsakkāraṃ akāsi .

Tena vuttaṃ –

‘‘ nandopanandadamanena dīpetabbo ’’ ti .

Ekasmiñhi samaye pubbārāme visākhāya mahāupāsikāya kāritasahassagabbhapaṭimaṇḍite pāsāde bhagavati viharante … pe … saṃvejesi ca devatāti .

Tena vuttaṃ –

‘‘ Dharaṇimpi sugambhīraṃ , bahalaṃ duppadhaṃsiyaṃ ;

Vāmaṅguṭṭhena khobheyyaṃ , iddhiyā pāramiṃ gato ’’ ti .

Tattha iddhiyā pāramiṃ gatoti vikubbaniddhiādiiddhiyāP0.251 pariyosānaṃ gato patto .

395. Asmimānan ti ahamasmi paññāsīlasamādhisampannotiādi asmimānaṃ na passāmi naV1.259 akkhāmīti attho .

Tadeva dīpento māno mayhaṃ na vijjatīti āha .

Sāmaṇere upādāyāti sāmaṇere ādiṃM1.281 katvā sakale bhikkhusaṅghe garucittaṃ gāravacittaṃ ādarabahumānaṃ ahaṃ karomīti attho .

396. Aparimeyye ito kappeti ito amhākaṃ uppannakappato antarakappādīhi aparimeyye ekaasaṅkhyeyyassa upari satasahassakappamatthaketi attho .

Yaṃ kammamabhinīharin ti aggasāvakabhāvassa padaṃ puññasampattiṃ pūresiṃ .

Tāhaṃ bhūmimanuppattoti ahaṃ taṃ sāvakabhūmiṃ anuppatto āsavakkhayasaṅkhātaṃ nibbānaṃ patto asmi amhīti attho .

397. Atthapaṭisambhidādayo catasso paṭisambhidā sotāpattimaggādayo aṭṭha vimokkhā iddhividhādayo cha abhiññāyo me mayā sacchikatā paccakkhaṃ katā .

Buddhassa bhagavato ovādānusāsanīsaṅkhātaṃ sāsanaṃ mayā kataṃ sīlapaṭipattinipphādanavasena pariyosāpitanti attho .

Itthan ti iminā pakārena heṭṭhā vuttakkamena .

Evaṃ so ekasseva anomadassībuddhassa santike dvikkhattuṃ byākaraṇaṃ labhi .

Kathaṃ ?

Heṭṭhā vuttanayena seṭṭhi hutvā tassa bhagavato santike laddhabyākaraṇo tato cuto sāmuddike nāgabhavane nibbatto tasseva bhagavato santike dīghāyukabhāvena upahāraṃ katvā nimantetvā bhojetvā mahāpūjaṃ akāsi .

Tadāpi bhagavā byākaraṇaṃ kathesi .

Sudan ti padapūraṇe nipāto .

Āyasmāti piyavacanaṃ garugāravādhivacanaṃ .

Mahāmoggallānatthero imā apadānagāthāyo abhāsittha kathesi .

Itīti parisamāpanatthe nipāto .

Mahāmoggallānattheraapadānavaṇṇanā samattā .