3. Sattāvāsavaggo
1. Tiṭhānasuttavaṇṇanā
21. Tatiyassa paṭhame amamāti vatthābharaṇapānabhojanādīsupi mamattavirahitā .
Apariggahāti itthipariggahena apariggahā .
Tesaṃ kira ‘‘ ayaṃ mayhaṃ bhariyā ’’ ti mamattaṃ na hoti , mātaraṃ vā bhaginiṃ vā disvā chandarāgo na uppajjati .
Dhammatāsiddhassa sīlassa ānubhāvena putte diṭṭhamatte eva mātuthanato thaññaṃ paggharati , tena saññāṇena nesaṃ mātari puttassa mātusaññā , mātu ca putte puttasaññā paccupaṭṭhitāti keci .
Apicettha ( sārattha . ṭī .1.1 verañjakaṇḍavaṇṇanā ) uttarakurukānaṃ puññānubhāvasiddho ayampi viseso veditabbo .
Tattha kira tesu tesu padesesu ghananicitapattasañchannasākhāpasākhā kūṭāgārasamā manoramā rukkhā tesaṃ manussānaṃ nivesanakiccaṃ sādhenti .
Yattha sukhaṃ nivasanti , aññepi tattha rukkhā sujātā sabbadāpi pupphitaggā tiṭṭhanti .
Jalāsayāpi vikasitakamalakuvalayapuṇḍarīkasogandhikādipupphasañchannā sabbakālaṃ paramasugandhaṃ samantato pavāyantā tiṭṭhanti .
Sarīrampi tesaṃ atidīghādidosarahitaṃ ārohapariṇāhasampannaṃ jarāya anabhibhūtattā valitapalitādidosavirahitaṃ yāvatāyukaṃ aparikkhīṇajavabalaparakkamasobhameva hutvā
V3.268 tiṭṭhati .
Anuṭṭhānaphalūpajīvitāya na ca nesaṃ kasivaṇijjādivasena āhārapariyeṭṭhivasena dukkhaṃ atthi , tato eva na dāsadāsikammakarādipariggaho atthi , na ca tattha sītuṇhaḍaṃsamakasavātātapasarīsapavāḷādiparissayo atthi .
Yathā nāmettha gimhānaṃ pacchime māse paccūsavelāyaṃ samasītuṇho utuM3.290 hoti , evameva sabbakālaṃ tattha samasītuṇhova utu hoti , na ca nesaṃ koci upaghāto vihesā vā uppajjati .
Akaṭṭhapākimeva sāliṃ akaṇaṃ athusaṃ suddhaṃ sugandhaṃ taṇḍulapphalaṃ paribhuñjanti .
Taṃ bhuñjantānaṃ nesaṃ kuṭṭhaṃ , gaṇḍo , kilāso , soso , kāso , sāso , apamāro , jaroti evamādiko na koci rogo uppajjati , na ca te khujjā vā vāmanā vā kāṇā vā kuṇī vā khañjā vā pakkhahatā vā vikalaṅgā vā vikalindriyā vā honti .
Itthiyopi tattha nātidīghā , nātirassā , nātikisā , nātithūlā , nātikāḷā , naccodātā , sobhaggappattarūpā honti .
Tathā hi dīghaṅgulī , tambanakhā , alambathanā , tanumajjhā , puṇṇacandamukhī , visālakkhī , mudugattā , sahitorū , odātadantā , gambhīranābhī , tanujaṅghā , dīghanīlavellitakesī , puthulasussoṇī , nātilomā , nālomā , subhagā , utusukhasamphassā , saṇhā , sakhilā , sukhasambhāsā , nānābharaṇavibhūsitā vicaranti .
Sabbadāpi soḷasavassuddesikā viya honti , purisā ca pañcavīsativassuddesikā viya .
Na puttadāresu rajjanti .
Ayaṃ tattha dhammatā .
Sattāhikameva ca tattha itthipurisā kāmaratiyā viharanti .
Tato vītarāgā viya yathāsakaṃ gacchanti , na tattha idha viya gabbhokkantimūlakaṃ , gabbhapariharaṇamūlakaṃ , vijāyanamūlakaṃ vā dukkhaṃ hoti .
Rattakañcukato kañcanapaṭimā viya dārakā mātukucchito amakkhitā eva semhādinā sukheneva nikkhamanti .
Ayaṃ tattha dhammatā .
Mātā pana puttaṃ vā dhītaraṃ vā vijāyitvā te vicaraṇakappadese ṭhapetvā anapekkhā yathāruci gacchati .
Tesaṃ tattha sayitānaṃ ye passanti purisā vā itthiyo vā , te attano aṅguliyo upanāmenti .
Tesaṃ kammabalena tato khīraṃ pavattati , tena te dārakā yāpenti .
Evaṃ pana vaḍḍhentā katipayadivaseheva laddhabalā hutvā dārikā itthiyo upagacchanti , dārakā purise .
Kapparukkhato eva ca tesaṃ tattha vatthābharaṇāni nipphajjanti .
Nānāvirāgavaṇṇavicittāni hi sukhumāni mudusukhasamphassāni vatthāni tattha tattha kapparukkhesu olambantāni tiṭṭhanti .
NānāvidharasmijālasamujjalavividhavaṇṇaratanavinaddhāniM3.291 anekavidhamālākammalatākammabhittikammavicittāniV3.269 sīsūpagagīvūpagahatthūpagakaṭūpagapādūpagāni sovaṇṇamayāni ābharaṇāni kapparukkhato olambanti .
Tathā vīṇāmudiṅgapaṇavasammatāḷasaṅkhavaṃsavetāḷaparivādinīvallakīpabhutikā tūriyabhaṇḍāpi tato tato olambanti .
Tattha bahū phalarukkhā kumbhamattāni phalāni phalanti madhurarasāni , yāni paribhuñjitvā te sattāhampi khuppipāsāhi na bādhīyanti .
Najjopi tattha suvisuddhajalā suppatitthā ramaṇīyā akaddamā vālukatalā nātisītā naccuṇhā surabhigandhīhi jalajapupphehi sañchannā sabbakālaṃ surabhī vāyantiyo sandanti , na tattha kaṇṭakikā kakkhaḷagacchalatā honti , akaṇṭakā pupphaphalasampannā eva honti , candananāgarukkhā sayameva rasaṃ paggharanti , nahāyitukāmā ca nadititthe ekajjhaṃ vatthābharaṇāni ṭhapetvā nadiṃ otaritvā nhatvā uttiṇṇuttiṇṇā upariṭṭhimaṃ upariṭṭhimaṃ vatthābharaṇaṃ gaṇhanti , na tesaṃ evaṃ hoti ‘‘ idaṃ mama , idaṃ parassā ’’ ti .
Tato eva na tesaṃ koci viggaho vā vivādo vā .
Sattāhikā eva ca nesaṃ kāmaratikīḷā hoti , tato vītarāgā viya vicaranti .
Yattha ca rukkhe sayitukāmā honti , tattheva sayanaṃ upalabbhati .
Mate ca satte disvā na rodanti na socanti .
Tañca maṇḍayitvā nikkhipanti .
Tāvadeva ca nesaṃ tathārūpā sakuṇā upagantvā mataṃ dīpantaraṃ nenti , tasmā susānaṃ vā asuciṭṭhānaṃ vā tattha natthi , na ca tato matā nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā pettivisayaṃ vā upapajjanti .
Dhammatāsiddhassa pañcasīlassa ānubhāvena te devaloke nibbattantīti vadanti .
Vassasahassameva ca nesaṃ sabbakālaṃ āyuppamāṇaṃ , sabbametaṃ tesaṃ pañcasīlaṃ viya dhammatāsiddhamevāti .Tiṭhānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
3. Taṇhāmūlakasuttavaṇṇanā
23. Tatiye ( dī . ni . ṭī .2.103) esanataṇhāti bhogānaṃ pariyesanavasena pavattā taṇhā .
Esitataṇhāti pariyiṭṭhesu bhogesu uppajjamānataṇhā .
Paritassanavasena
M3.292 pariyesati etāyāti pariyesanā , āsayato payogato ca pariyesanā tathāpavatto cittuppādo .
Tenāha ‘‘ taṇhāya sati hotī ’’ ti .Rūpādiārammaṇappaṭilābhoti savatthukānaṃ rūpādiārammaṇānaṃ gavesanavasena paṭilābho .
Yaṃ pana apariyiṭṭhaṃyeva labbhati , tampi atthato pariyesanāya laddhameva nāma tathārūpassa kammassa pubbekatattā eva labbhanato .
Tenāha ‘‘ so hi pariyesanāya sati hotī ’’ ti .
Sukhavinicchayan ti
V3.270 sukhaṃ visesato nicchinotīti sukhavinicchayo .
Sukhaṃ sabhāvato samudayato atthaṅgamato ādīnavato nissaraṇato ca yāthāvato jānitvā pavattañāṇaṃva sukhavinicchayaṃ .
Jaññāti jāneyya .‘‘ Subhaṃ sukhan ’’ tiādikaṃ ārammaṇe abhūtākāraṃ vividhaṃ ninnabhāvena cinoti āropetīti vinicchayo , assādānupassanā taṇhā .
Diṭṭhiyāpi evameva vinicchayabhāvo veditabbo .
Imasmiṃ pana sutte vitakkoyeva āgatoti yojanā .
Imasmiṃ pana sutteti sakkapañhasutte ( dī . ni .2.358).
Tattha hi ‘‘ chando kho , devānaminda , vitakkanidāno ’’ ti āgataṃ .
Idhāti imasmiṃ sutte .
Vitakkeneva vinicchinantīti etena ‘‘ vinicchinati etenāti vinicchayo ’’ ti vinicchayasaddassa karaṇasādhanamāha .
Ettakan tiādi vinicchayanākāradassanaṃ .
Chandanaṭṭhena chando , evaṃ rañjanaṭṭhena rāgoti chandarāgo .
Svāyaṃ anāsevanatāya mando hutvā pavatto idhādhippetoti āha ‘‘ dubbalarāgassādhivacanan ’’ ti .
Ajjhosānan ti taṇhādiṭṭhivasena abhinivesanaṃ .
‘‘ Mayhaṃ idan ’’ ti hi taṇhāgāho yebhuyyena attaggāhasannissayova hoti .
Tenāha ‘‘ ahaṃ mamantī ’’ ti .
Balavasanniṭṭhānan ti ca tesaṃ gāhānaṃ thirabhāvappattimāha .
Taṇhādiṭṭhivasena pariggahakaraṇan ti ahaṃ mamanti balavasanniṭṭhānavasena abhiniviṭṭhassa attattaniyaggāhavatthuno aññāsādhāraṇaṃ viya katvā pariggahetvā ṭhānaṃ , tathāpavatto lobhasahagatacittuppādo .
Attanā pariggahitassa vatthuno yassa vasena parehi sādhāraṇabhāvassa asahamāno hoti puggalo , so dhammo asahanatā .
Evaṃ vacanatthaṃ vadanti niruttinayena .
Saddalakkhaṇena pana yassa dhammassa vasena macchariyayogato puggalo maccharo
M3.293 , tassa bhāvo , kammaṃ vā macchariyaṃ , maccharo dhammo .Macchariyassa balavabhāvato ādarena rakkhaṇaṃ ārakkhoti āha ‘‘ dvāra … pe … suṭṭhu rakkhaṇan ’’ ti .
Attano phalaṃ karotīti karaṇaṃ , yaṃ kiñci kāraṇaṃ .
Adhikaṃ karaṇanti adhikaraṇaṃ , visesakāraṇaṃ .
Visesakāraṇañca bhogānaṃ ārakkhadaṇḍādānādianatthasambhavassāti vuttaṃ ‘‘ ārakkhādhikaraṇan ’’ tiādi .
Paranisedhanatthan ti māraṇādinā paresaṃ vibādhanatthaṃ .
Ādiyanti etenāti ādānaṃ , daṇḍassa ādānaṃ daṇḍādānaṃ , daṇḍaṃ āharitvā paraviheṭhanacittuppādo .
Satthādāne pi eseva nayo .
Hatthaparāmāsādivasena kāyena kātabbo kalaho kāyakalaho .
Mammaghaṭṭanādivasena vācāya kātabbo kalaho vācākalaho .
Virujjhanavasena virūpaṃ gaṇhāti etenāti viggaho .
Viruddhaṃ vadati etenāti vivādo .
‘‘ Tuvaṃ tuvan ’’ ti agāravavacanasahacaraṇato
V3.271 tuvaṃtuvaṃ .
Sabbepi te tathāpavattadosasahagatā cittuppādā veditabbā .
Tenāha bhagavā ‘‘ aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavantī ’’ ti .Taṇhāmūlakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
4-5.
Sattāvāsasuttādivaṇṇanā
24-25.
Catutthe sattā āvasanti etesūti sattāvāsā , nānattasaññiādibhedā sattanikāyā .
Yasmā te te sattanivāsā tappariyāpannānaṃ sattānaṃ tāya eva tappariyāpannatāya ādhāro viya vattabbataṃ arahanti .
Samudāyācāro hi avayavassa yathā ‘‘ rukkhe sākhā ’’ ti , tasmā ‘‘ sattānaṃ āvāsā , vasanaṭṭhānānīti attho ’’ ti vuttaṃ .
Suddhāvāsāpi sattāvāsova ‘‘ na so , bhikkhave , sattāvāso sulabharūpo , yo mayā anāvutthapubbo iminā dīghena addhunā aññatra suddhāvāsehi devehī ’’ ti ( dī . ni .2.91) vacanato .
Yadi evaṃ te kasmā idha na gahitāti tattha kāraṇamāha ‘‘ asabbakālikattā ’’ tiādi .
Vehapphalā pana catuttheyeva sattāvāse bhajantīti daṭṭhabbaṃ .
Pañcamaṃ uttānameva .
Sattāvāsasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .
6. Silāyūpasuttavaṇṇanā
24-25.
Catutthe sattā āvasanti etesūti sattāvāsā , nānattasaññiādibhedā sattanikāyā .
Yasmā te te sattanivāsā tappariyāpannānaṃ sattānaṃ tāya eva tappariyāpannatāya ādhāro viya vattabbataṃ arahanti .
Samudāyācāro hi avayavassa yathā ‘‘ rukkhe sākhā ’’ ti , tasmā ‘‘ sattānaṃ āvāsā , vasanaṭṭhānānīti attho ’’ ti vuttaṃ .
Suddhāvāsāpi sattāvāsova ‘‘ na so , bhikkhave , sattāvāso sulabharūpo , yo mayā anāvutthapubbo iminā dīghena addhunā aññatra suddhāvāsehi devehī ’’ ti ( dī . ni .2.91) vacanato .
Yadi evaṃ te kasmā idha na gahitāti tattha kāraṇamāha ‘‘ asabbakālikattā ’’ tiādi .
Vehapphalā pana catuttheyeva sattāvāse bhajantīti daṭṭhabbaṃ .
Pañcamaṃ uttānameva .
Sattāvāsasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .
6. Silāyūpasuttavaṇṇanā
26. Chaṭṭhe
M3.294 pamāṇamajjhimassa purisassa catuvīsataṅguliko hattho kukku ,‘‘ kakkū ’’ tipi tasseva nāmaṃ .
Aṭṭha kukkū upari nemassāti aṭṭha hatthā āvāṭassa upari uggantvā ṭhitā bhaveyyuṃ .Sesamettha uttānameva .
Silāyūpasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
7. Paṭhamaverasuttavaṇṇanā
27. Sattame ( saṃ . ni . ṭī .2.241) yatoti yasmiṃ kāle .
Ayañhi to-saddo dā-saddo viya idha kālavisayo , yadāti vuttaṃ hoti .
Bhayāni verānīti bhīyate bhayaṃ , bhayena yogā , bhāyitabbena vā bhayaṃ eva verappasavaṭṭhena veran ti ca laddhanāmā cetanādayo .
Pāṇātipātādayo
V3.272 hi yassa pavattanti , yañca uddissa pavattīyanti , ubhayesañca verāvahā , tato eva cete bhāyitabbā verasañjanakā nāmāti .Sotassa ariyamaggassa ādito pajjanaṃ paṭipatti adhigamo sotāpatti .
Tadatthāya tattha patiṭṭhitassa ca aṅgāni sotāpattiyaṅgāni .
Duvidhañhi ( saṃ . ni . aṭṭha .2.2.41) sotāpattiyaṅgaṃ sotāpattiatthāya ca aṅgaṃ kāraṇaṃ , yaṃ sotāpattimaggappaṭilābhato pubbabhāge sotāpattippaṭilābhāya saṃvattati ,‘‘ sappurisasaṃsevo saddhammassavanaṃ yonisomanasikāro dhammānudhammapaṭipattī ’’ ti ( dī . ni .3.311) evaṃ āgataṃ .
Paṭiladdhaguṇassa ca sotāpattiṃ patvā ṭhitassa aṅgaṃ , yaṃ ‘‘ sotāpannassa aṅgan ’’ tipi vuccati ‘‘ sotāpanno aṅgīyati ñāyati etenā ’’ ti katvā , buddhe aveccappasādādīnaṃ etaṃ adhivacanaṃ .
Idamidhādhippetaṃ .
Khīṇanirayotiādīsu āyatiṃ tattha anuppajjanatāya khīṇo nirayo mayhati , so ahaṃ khīṇanirayo .
Esa nayo sabbattha .
Sotāpannoti maggasotaṃ āpanno .
Avinipātadhammoti na vinipātasabhāvo .
Niyatoti paṭhamamaggasaṅkhātena sammattaniyāmena niyato .
Sambodhiparāyaṇoti uparimaggattayasaṅkhāto sambodhi paraṃ ayanaṃ
M3.295 mayhanti sohaṃ sambodhiparāyaṇo , sambodhiṃ avassaṃ abhisambujjhanakoti attho .Pāṇātipātapaccayāti pāṇātipātakammassa karaṇahetu .
Bhayaṃ veran ti atthato ekaṃ .
Veraṃ vuccati virodho , tadeva bhāyitabbato ‘‘ bhayan ’’ ti vuccati .
Tañca panetaṃ duvidhaṃ hoti – bāhiraṃ , ajjhattikanti .
Ekena hi ekassa pitā mārito hoti .
So cinteti ‘‘ etena kira me pitā mārito , ahampi taṃyeva māressāmī ’’ ti nisitaṃ satthaṃ ādāya carati .
Yā tassa abbhantare uppannā veracetanā , idaṃ bāhiraṃ veraṃ nāma tassa verassa mūlabhūtato verakārakapuggalato bahibhāvattā .
Yā pana itarassa ‘‘ ayaṃ kira maṃ māressāmīti carati , ahameva naṃ paṭhamataraṃ māressāmī ’’ ti cetanā uppajjati , idaṃ ajjhattikaṃ veraṃ nāma .
Idaṃ tāva ubhayampi diṭṭhadhammikameva .
Yā pana taṃ niraye uppannaṃ disvā ‘‘ etaṃ paharissāmī ’’ ti jalitaṃ ayamuggaraṃ gaṇhantassa nirayapālassa cetanā uppajjati , idamassa samparāyikaṃ bāhiraṃ veraṃ .
Yā cassa ‘‘ ayaṃ niddosaṃ maṃ paharissāmīti āgacchati , ahameva naṃ paṭhamataraṃ paharissāmī ’’ ti cetanā uppajjati , idamassa samparāyikaṃ ajjhattaṃ veraṃ .
Yaṃ panetaṃ bāhiraṃ veraṃ , taṃ aṭṭhakathāsu ‘‘ puggalaveran ’’ ti vuccati .
Dukkhaṃ domanassan ti atthato ekameva .
Yathā cettha , evaṃ sesesupi ‘‘ iminā mama bhaṇḍaṃ haṭaṃ , mayhaṃ dāresu cārittaṃ āpannaṃ , musā vatvā attho bhaggo , surāmadamattena idaṃ nāma katan ’’ tiādinā nayena verappavatti veditabbā .
Aveccappasādenāti
V3.273 adhigatena acalappasādena .
Ariyakantehīti pañcahi sīlehi .
Tāni hi ariyānaṃ kantāni piyāni bhavanti , bhavantaragatāpi ariyā tāni na vijahanti , tasmā ‘‘ ariyakantānī ’’ ti vuccanti .
Sesamettha yaṃ vattabbaṃ siyā , taṃ sabbaṃ visuddhimagge anussatiniddese vuttanti veditabbaṃ .
Paṭhamaverasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .9. Āghātavatthusuttavaṇṇanā
29. Navame
M3.296 vasati ettha phalaṃ tannimittatāya pavattatīti vatthu , kāraṇanti āha ‘‘ āghātavatthūnī ’’ ti .Kopo nāmāyaṃ yasmiṃ vatthusmiṃ uppajjati , na tattha ekavārameva uppajjati , atha kho punapi uppajjatevāti vuttaṃ ‘‘ bandhatī ’’ ti .
Atha vā yo paccayavisesena uppajjamāno āghāto savisaye baddho viya na vigacchati , punapi uppajjateva .
Taṃ sandhāyāha ‘‘ āghātaṃ bandhatī ’’ ti .
Taṃ panassa paccayavasena nibbattanaṃ uppādanamevāti vuttaṃ ‘‘ uppādetī ’’ ti .
Āghātavatthusuttavaṇṇanā niṭṭhitā .10. Āghātapaṭivinayasuttavaṇṇanā
30. Dasame taṃ kutettha labbhāti ettha tan ti kiriyāparāmasanaṃ .
Padajjhāhārena ca attho veditabboti ‘‘ taṃ anatthacaraṇaṃ mā ahosī ’’ tiādimāha .
Kena kāraṇena laddhabbaṃ niratthakabhāvato .
Kammassakā hi sattā .
Te kassa ruciyā dukkhitā sukhitā vā bhavanti , tasmā kevalaṃ tasmiṃ mayhaṃ anatthacaraṇaṃ , taṃ kutettha labbhāti adhippāyo .
Atha vā taṃ kopakāraṇaṃ ettha puggale kuto labbhā paramatthato kujjhitabbassa kujjhanakassa ca abhāvato .
Saṅkhāramattañhetaṃ , yadidaṃ khandhapañcakaṃ yaṃ ‘‘ satto ’’ ti vuccati , te saṅkhārā ittarakhaṇikā , kassa ko kujjhatīti attho .
Lābhā nāma ke siyuṃ aññatra anatthuppattito .
31. Ekādasame
V3.274 anupubbanirodhāti anupubbena anukkamena pavattetabbanirodhā .
Tenāha ‘‘ anupaṭipāṭinirodhā ’’ ti .
Anupubbanirodhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .Sattāvāsavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .
4. Mahāvaggo