Dutīyagāthā-paramatthadīpanī
11. Evaṃ ādigāthāyataṃtaṃ payojana sahite pañca atthe dassetvā idāni te abhidhammatthe uddesato dassento dutīyagāthamāha .
Tattha tatthāti bhāsissaṃ abhidhammattha saṅgahanti vutte tasmiṃ abhidhammatthasaṅgahapade mayā vuttā abhidhammatthā sabbathāparamatthato catudhā hontīti yojanā .
Etthaca -
[12] Ṭīkāyaṃ tāva
Tattha tasmiṃ abhidhammatthasaṅgahapakaraṇetivā abhidhammattha padetivā abhidhammetivā tasaddattho niddiṭṭho .
Vibhāvaniyaṃ pana tasmiṃ abhidhammeti .
Sabbaṃ nasundaraṃ .
Na hi abhidhammattha saṅgahapakaraṇe mayā vuttā abhidhammatthāti yujjati .
Pakaraṇaṃpi hi upari vuccamānameva hoti .
Natu vuttaṃ .
Kuto abhidhammatthāti .
Na ca saṃvaṇṇanāpakaraṇesu ādimhiyeva tāva tasaddo appadhānapadāni paccāmasatīti atthi .
Tasmā aṭṭhasāliniyaṃ ādimhi tattha kena ṭṭhena abhidhammoti vākyeviya idha tasaddattho veditabboti .
Evañhi sati –
[13] Ṭīkāsu
Sabbathā vuttāti yojanāpi paṭikkhittā hoti .
Sā hi vakkhamānehi sabbayāpi dvādasa , sabbathāpi aṭṭhārasātiādīhi nasametīti .
Tatta sabbathāti dhammasaṅgaṇiyaṃ vuttena kusalādinā
M0.17 sabbappakārenapi catudhāva honti , vibhaṅge vibhatte na khandhādinā sabbappakārenapi catudhāva hontīti attho .Dhātu kathāyaṃ vuttenātiādināpi vattabbaṃ .
12. Paramatthatoti paramattha saccato .
Dve hi saccāni sammutisaccaṃ , paramatthasaccanti , tattha satta puggala atta jīvādikā paññattiatthā sabhāvato avijjamānāyeva honti .
Dhammavavatthānaññāṇarahitānaṃpana mahājanānaṃ citte mahantamahantāpi hutvā vijjamānāviya paññāyanti , teca mahājanā samaggā hutvā tesaṃ ekantena atthibhāvaṃ gahetvā tathā tathā voharanti ceva sampaṭicchantica .
Tasmā te mahājanehi samaggehi sammatattātatoyevaca vacīsaccaviratisaccānaṃ vatthubhūtattāsammuti saccanti vuccanti .
Tasmiṃ sammutisacce ṭhatvā sammā paṭipajjantā sabba lokiyasampattiyoca sabbabodhisambhāra dhammeca ārādhenti .
Micchāpaṭipajjantā apāyapūrakā honti .
Evaṃ mahantañhi sammuti saccanti .
Paramatthasaccaṃ pana patvā taṃ saccameva nahoti .
Tañhi sayaṃ avijjamānaṃyeva samānaṃ mahājane vijjamānantveva gaṇhāpeti .
Sakkāyadiṭṭhi dvāsaṭṭhidiṭṭhi tividhamicchādiṭṭhīnaṃ vatthu hutvā bālajanānaṃ vaṭṭadukkhato niyyātuṃ nadeti .
Evaṃ viparītañhi sammutisaccaṃ .
Evaṃ mahāsāvajjañcāti .
Paramatthasaccaṃpana duvidhaṃ sabhāvasaccaṃ ariyasaccanti .
Tattha dhammasaṅgaṇiādīsu sattasu pakaraṇesu vibhattā kusalādayo dhammā sabhāvasaccaṃnāma .
Te hi sayaṃ sabhāvato vijjamānattā kusalānāma dhammā atthi sukhānāma vedanā atthīti gaṇhantena visaṃvādentīti .
Taṃ pana ariyasaccaṃ patvā kiñci asaccaṃpi hotiyeva .
Tathāhi anubhavanabhedamattaṃ upādāyeva vedanā sukhā dukkhā adukkhamasukhāti vuttā .
Na sabbākārato sukhabhūtattā .
Sabbehi pana aniccatā saṅkhatatādīhi anekasatehi ākārehi sabbāpi vedanā dukkhāeva .
Tathā anavajjasukhavipākaṭṭhena kusalabhāvopi akusalaṃ upādāyeva vutto .
Sabbepi hi tebhūmakā kusalasammatā dhammā sāsavatā saṃkilesikatā oghaniya yoganiya upādāniyatā
M0.18 saṅkhātehi vajjehi sāvajjāeva honti .Dukkhasaccabhūtānañca vipākānaṃ jananaṭṭhena ekantena dukkhavipākāeva honti .
Ajjhattattikañca sabbalokiyasammataṃ upādāya vuttaṃ .
Sabbepi hi catubbhū makadhammā ekantena attāpināma natthi .
Kuto ajjhattānāma .
Bahiddhāeva honti .
Saṅkhāre parato passāti hi vuttanti .
Ayaṃ nayo sesattika dukadhammesupi yathārahaṃ netabbo .
Ariya saccaṃnāma sabbesaṃ tebhūmakadhammānaṃ ekanta dukkhabhāvo taṇhāya ekanta dukkhasamudaya bhāvo nibbānasseva dukkhanirodha bhāvo aṭṭhaṅgikassa maggasseva dukkhanirodhamaggabhāvocāti .
Idhameva hi parisuddhabuddhīnaṃ ariyānaṃ ñāṇe acalamānaṃ sabbākāraparipuṇṇaṃ nippariyāyasaccaṃ hotīti .
Tesu idha sammutisaccaṃ nivattento paramatthatoti ida māha .
Tena vuttaṃ paramatthatoti paramatthasaccatoti .
Tattha attho duvidho sabhāvasiddhoca parikappasiddhoca .
Tattha yo vinā aññāpadesena kevalaṃ visuṃ visuṃ attano lakkhaṇena vijjamāno hutvā siddho .
So cittādiko attho sabhāvasiddhonāma .
Yopana attano lakkhaṇena vijjamānoyeva nahoti .
Vijjamānassapana atthassa nānā pavattiākāre upādāya cittena parikappetvā saviggahaṃ katvā gahito cittamayo cittanimmito hutvā citteeva upalabbhamāno hoti .
So sattapuggalādiko attho parikappasiddho nāma .
Tesu sabhāvasiddhoyeva paramatthonāma .
So hi santi bhavanti buddhisaddā etthāti attho .
Ekantavijjamānaṭṭhena itarato paramo ukkaṃsagato atthoti paramattho .
Api ca , ye ayaṃ atthi ayaṃ upalabbhatīti gahetvā tassa abhiññeyyassa abhiññatthāya , pariññeyyassa pariññatthāya , pahātabbassa pahānatthāya , sacchikātabbassa sacchikaraṇatthāya , bhāvetabbassa bhāvanatthāya paṭipajjanti .
Tesaṃ tadatthasādhane avisaṃvādakaṭṭhena paramo uttamo atthoti paramattho .
Itaropana avijjamānattā tassa abhiññādiatthāya paṭipajjantānaṃ tadatthasādhane
M0.19 visaṃvādakoyeva bhavissati .Napana tadatthaṃ sādhessa tīti paramatthoti vattuṃ nārahatīti .
[14] Vibhāvaniyaṃ pana
‘‘ Paramassavā uttamassa ñāṇassa attho gocaroti paramattho ’’ tipi vuttaṃ .
Taṃ na sundaraṃ .
Na hi paramasaddoñāṇe vattamāno dissati .
Naca atthasaddo gocareti .
Yañca anuṭīkāyaṃ saccameva saccikaṃ .
So eva attho aviparītassa ñāṇassa visayabhāvaṭṭhenāti saccikaṭṭhoti vuttaṃ .
Taṃpi aviparītena ñāṇena araṇīyato upagantabba to atthoti imamatthaṃ dasseti .
Naparamasaddassa atthanti .[ Paramatthapadaṃ ]
13. Cittan ti ettha cintetīti cittaṃ .
Etthaca cintanakriyā nāma niccaṃ ārammaṇāpekkhā hoti .
Na hi sā ārammaṇena vinā labbhatīti .
Tasmā ārammaṇaggahaṇa ārammaṇupaladdhiyeva idha cintanāti daṭṭhabbāti .
Evañhi sati bhavaṅgasamaya visaññisamayesu cittaṃ ārammaṇena vināpi pavattatīti evaṃ vādīnaṃ vādo paṭikkhitto hoti .
Santesupica nissaya samanantarādīsu tassa paccayesu tehi nāmaṃ alabhitvā ārammaṇapaccayavasenevassa nāmaṃ siddhanti daṭṭhabbaṃ .
Cintenti sampayuttakā dhammā etenāti cittaṃ .
Tañhi ārammaṇaggahaṇakicce pubbaṅgamabhūtanti taṃ sampayuttadhammāpi ārammaṇaṃ gaṇhantā tassa vaseneva gaṇhantīti .
Cintanamattaṃvā cittaṃ .
Sabbepi hi dhammā taṃtaṃ kriyāmattāva honti .
Na tesu dabbaṃvā saṇṭhānaṃ vā viggahovā upalabbhati .
Paccayāyatta vuttino ca honti .
Na te attano thāmenavā balenavā vasenavā sattiyāvā uppajjituṃpi sakkonti .
Pageva cintetuṃvā phusetuṃvāti .
Khaṇamattaṭṭhāyinoca honti , na kadāci kassaci vase vattituṃ sakkontīti .
Tasmā tesu idaṃ dabbaṃ , ayaṃ satti , aya kriyāti evaṃ vibhāgo nalabbhatīti daṭṭhabbaṃ .
Evañca katvā sabbesu paramatthapadesu ekaṃ bhāvasādhanameva padhānato labbhati .
Tadañña sādhanānipana
M0.20 pariyāyatova labbhantīti veditabbaṃ .Ettha ca dabbādivasena abhedassa cintanassa atthavisesañāpanatthaṃ vibhāga kappanāvasena bhedakaraṇaṃ pariyāyakathāti daṭṭhabbaṃ .
Yathā silā puttakassasarīranti , tathā karaṇañca taṃ taṃ kriyāsaṅkhāta dhammavimuttassa paraparikappitassa kārakabhūtassa atta jīva satta puggalassa sabbaso abhāvadīpanatthaṃ .
Sati hi attādimhi kiṃ abhedassa bhedakappanāyāti .
Vibhāvaniyaṃ pana
Sasavisāṇaṃ viya abhūtassa bhūta kappanā vuttā viya dissati .
Ayamassādhippāyo-dhammesu kattāvā kāre tāvā koci natthi .
Lokepana attappadhāno kriyā nipphādako kattānāma siddho .
Tasmā cintanakicce attappadhānatā dīpanatthaṃ taṃ kattubhāvaṃ citte āropetvā cintetīti cittanti vuttaṃ .
Cittassaca balena taṃsampayuttānaṃpi tasmiṃ kicce tadanukūlappavattidīpanatthaṃ punakaraṇabhāvaṃ citte kattubhāvañca tesu āropetvā cintenti sampayuttakā dhammā etenāti cittanti vuttanti .
Api cettha cittasaddo vicitratthavācako daṭṭhabbo .
Vuttañhe taṃ saṃyuttake –
Diṭṭhaṃ vo bhikkhave caraṇaṃnāma cittanti .
Evaṃ bhante .
Tampi kho bhikkhave caraṇaṃ cittaṃ citteneva cintitanti .
Tenāpi kho bhikkhave caraṇena cittena cittaññeva cittataranti , nā haṃ bhikkhave aññaṃ ekanikāyaṃpi samanupassāmi yaṃ evaṃ cittaṃ .
Yathayidaṃ bhikkhave tiracchānagatā pāṇā .
Tepi kho bhikkhave tiracchānagatā pāṇā citteneva cittikatā .
Tehipi kho bhikkhave tiracchāna gatehi pāṇehi cittaññeva cittataranti .
Tattha caraṇaṃnāma cittanti yatthavicitrāni dibbavimānādīni cittakammāni katvā idañcidañca puññaṃ karontā idhacidhaca nibbattāti dassento vicaranti
M0.21 .Tassa paṭakoṭṭhakassetaṃ nāmaṃ .
Cittenāti nissakke karaṇavacanaṃ .
Yathayidanti yathā ime .
Cittikatāti vicitrā katā .
Etthaca cittavicittakāya saññāvicittā .
Saññāvicittatāya taṇhāvicittā .
Taṇhāvicittatāya kammāni vicittāni .
Kammavicitta tāya yoniyo vicittā .
Yonivicittatāya tesaṃ tiracchā nagatānaṃ vicittatā veditabbā .[ Vacanattho ]
Taṃ taṃ sabhāvo lakkhaṇaṃ , kiccasampattiyo raso ;
Gayhākāro phalaṃvāpi , paccupaṭṭhāna saññitaṃ .
Āsannakāraṇaṃ yaṃ taṃ , padaṭṭhānanti taṃ mataṃ ;
Dhammānaṃ vavatthānāya , alaṃ ete vibuddhino .
Ārammaṇavijānanalakkhaṇaṃ cittaṃ , pubbaṅgamarasaṃ , sandhānapaccupaṭṭhānaṃ , nāmarūpapadaṭṭhānaṃ .[ Cittaṃ ]
14. Cetasikan ti ettha cetasi bhavaṃ tadāyattavuttitāyāti cetasikaṃ .
Phassādi dhammajātaṃ .
Etthaca tadāyattavuttitā nāma ekuppādatādīhi lakkhaṇehi cittena saha ekī bhūtassa viya pavatti .
Etena yā cittassa jāti .
Sāeva phassādīnaṃ .
Yā cittassa jarā , yaṃ cittassa maraṇaṃ , yaṃ cittassa ārammaṇaṃ , yaṃ cittassa vatthu , tadeva phassādīnanti evaṃ ekapuppha mañjariyaṃ ekavaṇṭupanibbandhāni pupphāni viya cittena saha ekajātiyādi upanibbandhā phassādayo dhammā idha cetasikaṃnāmāti siddhā honti .
Evañca sati cittaṃpi tehi phassādīhi saha tatheva āyattaṃ pavattatīti taṃpi phassikaṃ vedanikantiādinā vattabbanti ce .
Na .
Cittasseva jeṭṭhakattā .
Manopubbaṅgamā dhammā , manoseṭṭhā manomayāti hi vuttaṃ .
Etthaca manomayāti manasāeva pakatā nimmitā cittakriyā bhūtāti attho .
Etena te phassādayo dhammā cittena vinā nupalabbhantīti dasseti .
Cittaṃpana tehi kehici vināpi pavattatiyeva .
Pañcaviññāṇa cittañhitehi kehici vitakkādīhi vinā uppajjatīti .
Tasmā tesaññeva tadāyatta vuttitā vattabbā na cittassāti .
[15] Vibhāvaniyaṃ pana
Ekālambaṇatā
M0.22 mattena tesaṃ tadāyattavuttitaṃ cetasi kattañca vibhāveti .Taṃ na sundaraṃ .
Na hi ekālambaṇatāmattena cetasikaṃnāma jātanti .
Ettha ca loke nānāvaṇṇadhātuyo udake ghaṃsitvā vatthumhi nānā cittakammāni karonti , tattha vatthumhi pharaṇaṃ bandhanañca udakasseva kiccaṃ , na vaṇṇadhātūnaṃ .
Nānārūpa dassanaṃ vaṇṇadhātūnameva kiccaṃ , na udakassa .
Tattha vatthuviya ārammaṇaṃ daṭṭhabbaṃ .
Udakaṃviya cittaṃ .
Nānā vaṇṇadhātuyoviya cetasikadhammāti .[ Cetasikaṃ ]
15. Rūpan ti ettha ruppatīti rūpaṃ .
Sītuṇhādīhi virodhi paccayehi visama pavatti vasena vikāraṃ āpajjati , tehi vā vikāraṃ āpādīyatīti attho .
Yathāha –
Ruppatīti kho bhikkhave tasmā rūpanti vuccati .
Kena ruppati .
Sitenapi ruppati .
Uṇhenapi ruppati .
Jighacchāyapi ruppati .
Vipāsāyapi ruppati .
Ḍaṃsa makasa vātātapa sariṃ sapa sapphassehipi ruppatīti .
Ruppatītica ruppati , kuppati , ghaṭṭīyati , piḷī yati , bhijjatīti .
Mahāniddese vuttaṃ .
Ayamettha piṇḍattho , ye dhammā ciraṭṭhitikāca honti sappaṭighasabhāvāca .
Tesaññeva ṭhitikkhaṇesu virodhipaccayehi samāgamonāma hoti .
Napanaññesaṃ parittakkhaṇānaṃ appaṭighasabhāvānanti .
Tesañhi appaṭighasabhāvānaṃ sukhuma rūpānaṃpi bahiddhā sītādīhi samāgamonāma natthi .
Kuto parittakkhaṇānaṃ appaṭighasabhāvānañca arūpadhammānanti .
Yadievaṃ sukhumarūpānaṃ arūpatāpatti siyāti .
Nasiyā .
Oḷārikarūpehi samānagati kattā .
Tānihi oḷārikesu ruppamānesu ruppantiyevāti .
Samāgamoca nāma idha thapetvā āpātagamanaṃ ārammaṇakaraṇañca aññamaññaviruddhānaṃ ṭhitipattānaṃ oḷārikarūpānaṃ mahābhūtānamevavā aññamaññābhighaṭṭanaṃ
M0.23 vuccati , ruppati ghaṭṭīyati pīḷīyatīti hi vuttaṃ .Ruppanañcanāma parasenāyuddhena raṭṭhakhobhoviya kalāpantaragatadhātūnaṃ kuppanaṃ bhijjanaṃca vuccati .
Kuppati bhijjatīti hi vuttaṃ .
Etthaca kuppatīti khobhati cañcalati , bhijjatīti vikāraṃ āpajjati .
Yasmiṃ khaṇe virodhipaccayasamāgamaṃ labhanti .
Tato paṭṭhāya sayaṃpi vikārapattā honti .
Omattādhimattarūpasantatīnaṃ uppattiyā paccayabhāvaṃ pattā hontīti attho .
Apicettha ruppanaṃ duvidhaṃ vaḍḍhanaṃ , hāyanañca .
Tadubhayaṃpi kappavuṭṭhāne kappasaṇṭhāne nānāāyukappa saṃvacchara utu māsa ratti divādīnaṃ parivattaneca pākaṭaṃ hotīti .
Kasmā pana rūpanti nāmaṃ ghaṭṭanavasena ruppanadhammānameva siddhanti .
Tesameva saviggahattā .
Rūpadhammā hi samūhasaṇṭhānādi bhāvapattiyā saviggahā honti .
Tasmā tesameva ruppanaṃ paccakkhatopi lokassa pākaṭanti tesveva rūpanti nāmaṃ siddhanti daṭṭhabbaṃ .
Arūpadhammā pana aviggahāti na tesaṃ vikāro paccakkhato lokassa pākaṭo hoti .
Taṃ taṃ rūpavikāraṃ disvāvā sutvā vā pucchitvāyeva vā so lokena jānitabbo aññatra paracittavidūhi .
Tasmā tesaṃ rūpatāpatti natthīti .
[16] Vibhāvaniyaṃ pana
Tesaṃ rūpatāpattippasaṅgo sītādiggahaṇa sāmatthiyena nivattito .
Yasmā pana vohāronāma lokopacārena vinā nasijjhati .
Lokopacāroca pākaṭanimittavase neva pavatto .
Tasmā idha sītādiggahaṇena vināpi tappasaṅganivatti lokatova siddhāti daṭṭhabbā .
Yasmā ca brahmaloke brahmānaṃ kāyavikāra vacīvikārā ca iddhivikuppanāvasappavattā nānārūpavikārāca dissantiyeva .
Teca ekena pariyāyena ruppanākārāeva nāma honti , tasmā tesaṃ vasena tattha rūpānaṃ rūpatāsiddhi hotīti veditabbaṃ .
Rūpayati vā attano sabhāvena pakāsatīti rūpaṃ .
Arūpadhammā hi na attano sabhāvena pākaṭā honti .
Rūpasannissayeneva gahetabbā
M0.24 .Idaṃ pana attano sabhāveneva pākaṭaṃ pañcaviññāṇehipi gahetabbanti .
Imasmiṃ atthe sati brahmaloke rūpānaṃpi uju katova rūpatāsiddhi hotīti .
[17] Vibhāvaniyaṃ pana
Anuggāhakānaṃ sītādīnaṃ vasena taṃ sabhāvā nātivattana vasenaca tattha rūpatāsiddhi vibhāvitā .
Yasmāpana sīte nāpi uṇhenāpītiādivacanaṃ nidassanamattaṃ hoti .
Kamma cittāhārānaṃpi vasena ruppanassa sambhavato , tathāhi saññā viññāṇānipi rūpārammaṇarasārammaṇehi eva pāḷiyaṃ niddiṭṭhāni .
Na hi saññā rūpaṃeva sañjānāti .
Na ca viññāṇaṃ rasa meva vijānāti .
Nidassanamattena desanā hotīti viññāyatīti .
Tasmā sītādiggahaṇaṃ amuñcitvāva tattha rūpatāsiddhivibhāvanena payojana natthīti .[ Rūpaṃ ]
16. Nibbānan ti ettha nibbāyanti sabbe vaṭṭadukkhasantāpā etasminti nibbānaṃ .
Nibbāyantīti ye kilesāvā khandhāvā abhāvitamaggassa āyatiṃ uppajjanārahapakkhe ṭhitā honti .
Teyeva bhāvitamaggassa anuppajjanārahapakkhaṃ pāpuṇantīti attho .
Na hi khaṇattayaṃ patvā niruddhā atītadhammā nibbāyanti nāma .
Paccuppannesu āyatiṃ avassaṃ uppajjamānesuca dhammesu vattabbameva natthīti .
Vaṭṭadukkhasantāpāti kilesavaṭṭa kammavaṭṭa vipākavaṭṭa dukkhasantāpā .
Na hi tividha vaṭṭadukkhasantāparahitānaṃ rukkhādīnaṃ anuppādanirodho nibbānaṃnāma hotīti .
Etasminti visaye bhummaṃ .
Yathā ākāse sakuṇā pakkhantīti .
Yehi te nibbāyanti .
Tesaṃ tabbinimuttaṃ aññaṃ nibbutiṭṭhānaṃnāma kiñci natthīti .
Nibbāyanti vā ariyajanā etasminti nibbānaṃ .
Nibbanti dhīrā yathayaṃ padīpoti hi vuttaṃ .
Nibbāyantīti taṃ taṃ kilesānaṃvā khandhānaṃvā puna appaṭisandhikabhāvaṃ pāpuṇantīti attho .
Ekasminti visayeeva bhummaṃ , etasmiṃ adhi gatetipi yojenti .
Ṭīkāsupana bhavābhavaṃ vinanato saṃsibbana to vānaṃ vuccati taṇhā .
Tato nikkhantanti nibbānanti vuttaṃ .
[18] Vibhāvaniyaṃ pana
‘‘ Nibbābhivā
M0.25 etena rāgaggiādikoti nibbānan ’’ tipi vuttaṃ .Taṃ na sundaraṃ .
Na hi maggeviya nibbāne katthaci karaṇasādhanaṃ diṭṭhaṃ , naca nibbānaṃ nibbūti kriyāsādhane rāgādikassa kattuno saha kāripaccayo hotīti .[ Nibbānaṃ ]
Dutīyagāthāya paramatthadīpanā niṭṭhitā .