Issues
選擇版本
Paramatthadīpanī

Pathamagāthā-paramatthadīpanī

作者: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Pathamagāthā-paramatthadīpanī

1. Abhidhammatthasaṅgahaṃ kattukāmo anuruddhatthero saṅgahārabbhe tāva sappayojane pañcapiṇḍatthe dassento ādigātha māha .
Pañcapiṇḍatthānāma ratanattayavandanā , ganthābhidheyyo , ganthappakāro , ganthābhidhānaṃ , ganthappayojanaṃ .
Tattha tīsu ratanesu nippaccakārakaraṇaṃ ratanattayavandanānāma .
Sā sammāsambuddhamatulaṃ sasaddhammagaṇuttamaṃ abhivādiyāti etehi padehi dassitā .
Sakalena ganthena abhihitā padhānatthabhūtā cattāro abhidhammatthā ganthābhidheyyo .
So abhidhammatthasaṅgahantipade abhidhammattha saddena dassito .
[1] Vibhāvaniyaṃ pana
Saṅgahitabhāvopi abhidheyyoyevāti katvā abhidheyyo abhidhammatthasaṅgahapadena dassitotivuttaṃ .
Taṃ na sundaraṃ .
Na hi so appadhānatthabhūto saṅgahitabhāvo imasmiṃ piṇḍatthadassane abhidheyyo nāma bhavituṃ yuttoti .
Ito paṭṭhāyaca ṭīkāyanti vutte imassa saṅgahassa dvīsu sīhaḷaṭīkāsu pathamāṭīkā daṭṭhabbā .
Vibhāvaniyanti vutte etarahi pākaṭā dutīyā .
Ṭīkāsūti vutte dvepi .
Mahāṭīkāyanti vutte visuddhimagge mahāṭīkā daṭṭhabbā .
Yañca vacanaṃ vibhāvaniyaṃpi āgataṃ , aññatthāpi āgataṃ , taṃpi idha vibhāvaniyaṃtveva vuccati āsannattāti .
Sabhāgadhammasaṅgahavasena ganthavidhānākāro ganthappakāro .
So pana saṅgaha saddena dassito .
[2] Vibhāvaniyaṃ pana
AbhidhammatthasaṅgahapadenātiM0.3 vuttaṃ .
Taṃ na sundaraṃ .
Na hi abhidhammatthasaddo ganthavidhānākāraṃ dīpetīti .
Atthā nugatā ganthasamaññā vanthābhidhānaṃ .
Taṃ abhidhammattha saṅgahapadena dassitaṃ .
Saṅgahaganthe kate sati taduggahaparipucchādivasena anāyāsato laddhabbaṃ dhammānaṃ sarūpāvabodhādikaṃ anupādāparinibbānantaṃ ganthassa phalānuphalaṃ ganthappayojanaṃ taṃpi abhidhammatthasaṅgahapadeneva sāmatthiyato dassitaṃ .
[3] Vibhāvaniyaṃ pana
Saṅgahasaddenāti vuttaṃ .
Taṃ na sundaraṃ .
Na hi abhidhammatthasaddena vinā anāyāsato saṃsiddhimattadīpakena saṅgahasaddamattena tādiso anupādāparinibbānanto payo janaviseso sakkā viññātuṃ , asaddhamma saṅgahānaṃpi loke sandissanatoti .
2. Tattha ratanattayavandanā tāva asaṅkheyyaappameyyappayojanā hoti .
Yathāha –
Te tādise pūjayato , nibbute akuto bhaye ;
Na sakkā puññaṃ saṅkhātuṃ , yamettha mapi kenacīti .
Ya metthamapītiettha yenakenaci api manussenavā devenavā brahmunāvā saṅkhātuṃ na sakkāti yojanā .
Ṭīkākārāpi taṃ payojanaṃ tattha tattha bahudhā papañcenti .
Saṅgahakārā pana antarāyanīvāraṇameva visesato paccāsīsanti .
Saṅgahakārā tica buddhaghosattherādayo aṭṭhakathācariyā vuccanti .
Nippaccakārassetassa ,
Katassa ratanattaye ;
Ānubhāvena sosetvā ,
Antarāye asesatoti hi vuttaṃ .
3. KathañcaM0.4 ratanattayavandanāya antarāyanīvāraṇaṃ hotīti .
Vuccate-ratanattayavandanā hi nāma vandanākiriyābhinipphādako sattakkhattuṃ sattakkhattuṃ anekakoṭisatasahassavāre pavattamāno mahanto puññābhisando puññappavāho .
So ca anuttaresu buddhādīsu puññakkhettesu saṃvaḍḍhitattā therassa ca uḷāracchandasaddhābuddhiguṇehi paribhāvitattā mahājutiko mahapphalo mahānisaṃso ca puññātisayo hoti .
So sayaṃ payogasampattibhāve ṭhatvā bahiddhā vipattipaccaye apanetvā sampattipaccaye upanetvā atipaṇītautucittāhāra samuṭṭhitānaṃ sarīraṭṭhakadhātūnaṃ upabrūhanaṃ katvā paṭisandhito paṭṭhāya laddho kāsassa janakakammassa anubalaṃ deti .
Aladdhokāsassa ca puññantarassa okāsalābhaṃ karoti .
Atha laddhānubalena laddho kāsena ca tadubhayena puññena nibbattā rūpārūpasantatiyo therasantāne yamakamahānadiyo viya balavabalavanti yo hutvā pavattanti .
Tadā tasmiṃ iṭṭhaphalaghanaparipūrite therasantāne aniṭṭhaphalabhūtānaṃ rogādi antarāyānaṃ uppattiyā okāso nāma natthīti iṭṭhaphalasantānavibādhakāni aniṭṭhaphalasantānajanakāni ca apuññakammāni dūrato apanītāneva honti .
Na hi kammānināma puññāni apuññāni ca attano vipākuppattiyā okāse asati vipaccantīti .
Tato tasmiṃ santāne āyuvaṇṇā dayo iṭṭhaphaladhammā yāva ganthaniṭṭhānā yāva āyukappapariyo sānāpi vā vaḍḍhanapakkhe ṭhatvā pavattanti .
Yathāha –
Abhi vādanasīlissa , niccaṃ vuḍḍhāpacāyino ;
Cattāro dhammā vaḍḍhanti , āyuvaṇṇo sukhaṃ balanti .
Evaṃ tāya vandanāya antarāyanīvāraṇaṃ hotīti .
Tasmā saṅgahārabbhe ratanattayavandanākaraṇaṃ therassa attanā ārabbha mānasaṅgahassa anantarāyena parisamāpanutthaṃ .
Na kevalañca therasseva , sotūnañca saṅgahaṃ gaṇhantānaṃ ādimhiyeva ratanattaya vandanā siddhito anantarāyena gahaṇa kiccasampajjanatthanti .
[4] Vibhāvaniyaṃ pana
SattasuM0.5 javanesu pathamajavana vaseneva vandanā payojanaṃ vibhāvitaṃ viya dissati .
‘‘ Diṭṭhadhammavedanīyabhūtā ’’ ti hi tattha vuttaṃ .
Taṃ na sundaraṃ .
Upatthambhanakiccasseva idha adhippetattā .
Tassa ca sattasupi javanesu upaladdhattāti .
Yathā hi āhārarūpassa dvīsu kiccesu ojaṭṭhamakarūpajananakiccaṃ parittakaṃ appamattakaṃ hoti .
Catussanta tirūpupatthambhanakiccameva mahantaṃ adhimattaṃ .
Tathāhi paṭṭhānepi tadupatthambhanakiccameva gahetvā kabaḷīkāro āhāro imassa kāyassa āhārapaccayena paccayoti vibhaṅgavāro vibhatto .
Evamevaṃ idhapi pathamajavanassa avunāva vipākajananakiccaṃ parittakaṃ appamattakaṃ hoti .
Ahetukavipākamattaṃ janetīti aṭṭhakathāsu vuttaṃ .
Kammantarupatthambhanakiccameva mahantaṃ adhimattaṃ .
Tañca sattasupi javanesu upalabbhati yevāti .
Yasmā pana ganthābhidheyye ganthappakāre ganthappayojane ca ādito vivitesati sotu janānaṃ ganthassavane ussāho jāyati .
Tasmā tesaṃ ganthā bhidheyyādīnaṃ dassanaṃ ganthe ussāhajananatthaṃ .
Ganthābhidhānadassanaṃ vohārasukhatthanti .
Idamettha piṇḍatthadassanaṃ .
4. Ayaṃ pana padattho .
Sammāca bujjhi sāmañca bujjhīti sammā sambuddho .
Ettha ca sammāsaddo aviparītatthe nipāto .
So bujjhitabbesu ñeyyadhammesu bujjhanakriyāya asesabyāvibhāvaṃ dīpeti .
Tathāhi padesañāṇe ṭhitā paccekabuddhādayo attano visaye eva aviparītaṃ bujjhanti .
Avisaye pana andhakāre paviṭṭhāviya hontīti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ .
Visayo ca tesaṃ appamattakova sabbaññuvisayaṃ upādāya yathā hattha puṭe ākāso appamattakova ajaṭākāsaṃ upādāyāti .
Te hi phassādīsu dhammesu ekadhammampi sabbākārato bujjhituṃ nasakkontīti .
Sabbaññubuddhānaṃ pana avisayo nāma natthi , yattha te viparītaṃ bujjheyyuṃ .
Te hi anamatagge saṃsāre anantāsu caM0.6 lokadhātūsu tiyaddhagate addhamuttake ca dhamme hatthamaṇike viya samasame katvā bujjhanti .
Sabbe dhammā sabbākārena buddhassa bhagavato ñāṇamukhe āpāta māgacchantīti hi vuttaṃ .
Tattha ñāṇamukheti sabbaññuṃmahābhavaṅgaṃ sandhāyāha .
Tattha hi te dhammā bodhimaṇḍe sabbaṃ abhidhammaṃ sammasanato paṭṭhāya niccakālaṃ upaṭṭhahantīti .
Sabbaññubuddhā pana yattake dhamme vicāretuṃ icchanti .
Tattake dhamme āvajjanāya visuṃ katvā āvajjitvā vicārentīti .
Nanu dhammā mahantā bhavaṅgaṃ parittakanti na codetabbametaṃ .
Arūpadhammānañhi paramukkaṃsapattānaṃ esa ānubhāvoti .
Saṃsaddo pana sāmanti etassa atthe upasaggo .
So bhagavato paṭivedhadhammesu anācariyakataṃ dīpeti .
Na me ācariyo atthīti hi vuttaṃ .
Nanu bhagavato tatīyacatutthāruppa samāpattiyo āḷārudakamūlikāti .
Saccaṃ .
Tā pana analaṅkaritvā laddhamattāva hutvā chaḍḍitattā pacchā bujjhanakriyāya pādakamattāpi nahonti .
Kuto paṭivedhadhammāti .
Tasmā tā bhagavato buddhabhāve sācariyakataṃ na sādhentīti .
Ayamettha pāḷi anugato attho .
Yathāha –
Tattha katamo ca puggalo sammāsambuddho .
Idhekacco puggalo pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhi .
Tattha ca sabbaññutaṃ pāpuṇāti .
Balesu ca vasibhāvaṃ .
Ayaṃ vuccati puggalo sammāsambuddhoti .
Tatthāti nimitte bhummaṃ .
Balesūti dasabala ñāṇesu .
Vasibhāvanti issarabhāvaṃ .
Etthaca pubbe .
La .
Sāmantietena saṃsaddassa atthaṃ dasseti .
Tatthātiādinā [ sammāsaddassaatthanti . Sammāsambuddhapadaṃ ]
5. Idāni thero attano vandanaṃ suṭṭhubalavaṃ karonto atulanti āha .
Anekaguṇapadavisayā hi vandanā suṭṭhutaraṃ balavatī hotīti .
Nanu ekaguṇapadavisayāpi vandanā antarā yanīvāraṇesamatthā siyāti kiṃ dutīyenāti .
Na na samatthā .
Viññujātikā pana satthuguṇatthomane mattakārino nāma na hontiM0.7 .
Thero ca tesaṃ aññataro .
Tvaṃ pana aviññujātiko .
Tasmā mattaṃ karonto codesīti .
Apica .
Na kevalaṃ antarā yanīvāraṇameva vandanāya icchitabbaṃ hoti .
Athakho paññāpāṭavādiatthopi icchitabboyeva .
Sopi hi anāyāsena gantha niṭṭhānassa ganthapārisuddhiyā ca paccayo hotīti .
Anussatiṭṭhānesu hi cittabhāvanā cittasamādhānāvahā hoti .
Citta samādhāne ca sati paññātikkhāsūrā hutvā pahati .
Samāhito bhikkhave yathābhūtaṃ pajānātīti hi vuttaṃ .
Tasmā tadatthāyapi attano vandanā suṭṭhu balavatī kātabbāyevāti .
[5] Vibhāvaniyaṃ pana
‘‘ Yathāvuttavacanattha yogepi sammāsambuddhasaddassa bhagavati samaññāvasena pavattattā atulanti iminā vise setī ’’ ti vuttaṃ .
Taṃ na sundaraṃ .
Mahantañhi satthuguṇapadānaṃ majjhe etaṃ sammāsambuddhapadaṃ , cando viya tārakānaṃ majjhe .
Tasmā taṃ sabhāvaniruttiṃ jānantānaṃsantike bhāvatthasuññaṃ satthusamaññāmattaṃ bhavituṃ nārahati .
Aññesaṃ pana padasahassaṃ vuccamānaṃpi satthu samaññāmattameva sampajjatīti .
Tulayitabbo aññena saha pamitabboti tulo .
Na tulo atulo , natthitulo sadiso etassāti vā atulo .
Bhagavā .
Na hi atthi bhagavato attanā sadiso koci lokasminti .
Yathāha –
Na me ācariyo atthi , sadiso me na vijjati ;
Sadevakasmiṃ lokasmiṃ , natthi me paṭipuggaloti .
Anacchariyañcetaṃ , yaṃ buddhabhūtassa atulattaṃ .
Sampatijātassapi panassa atulatā paññāyati .
Tadā hi mahāpuriso sampatijātova samāno puratthimadisābhimukho aṭṭhāsi .
Tasmiṃ disā bhāge anantāni cakkavāḷāni ekaṅgaṇāni ahesuṃ .
Tesu ṭhitā devabrahmāno mahāpurisa idha tumhehi sadiso natthi .
Kuto uttaritarotiM0.8 paramāya pujāya pūjesuṃ .
Evaṃ sesadisāsupi .
Tadā mahāpuriso attano sabbalokaggabhāvaṃ ñatvā aggohamasmi lokassa , seṭṭhohamasmilokassa , jeṭṭhohamasmilokassa ayamanti mājāti , natthi dāni punabbhavoti evaṃ achambhivācaṃ nicchāresīti .
Idaṃpi anacchariyaṃ , yaṃ pacchimabhavaṃ pattassa atulattaṃ .
Yadā pana so sumedhabhūto dīpaṅkarabuddhassa santike niyatabyākaraṇaṃ gaṇhi .
Tadāpi thapetvā dīpaṅkarasammāsambuddhaṃ pāramitāguṇehi tena sadiso koci nattheva .
Natthibhāvocassa tadā pavatte hi dasasahassilokadhātukampanādīhi asādhāraṇapāṭihāriyehi dīpetabbo .
Tāni hi paccekabodhisattānaṃ satasahassaṃpi pavattetuṃ na sakkhissatiyeva .
Kuto sāvakabodhi sattānanti .
Teneva hi tadā pavattipāramipavicayaññāṇaṃ attano visaye sabbaññuthaññāṇagatikanti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ .
Sāvakabodhisattāpi hi yato paṭṭhāya attano bodhiyā anurūpe sambhāradhamme sayameva jānituṃ sakkonti .
Tato paṭṭhāya anivattidhammā hutvā vattānusārimahāputhujjanabhāvaṃ atikkamitvā bodhisattabhūmiṃ okkantā honti .
Ekena pariyāyena niyatā sambodhiparāyanā ca nāma honti .
Tadā eva buddhānaṃ sammukhibhāve sati niyatabyākaraṇaṃ labhanti .
Sabbaññu bodhisatta paccekabodhisattesu vattabbameva natthīti .
[6] Vibhāvaniyaṃ pana
Samitatthe yyakārassa akārassa vā vasena etaṃ siddhanti vuttaṃ .
Taṃ na sundaraṃ .
Na hi tulasaddo dhātusiddho kammasādhano ca bhavituṃ na yutto .
Tulayituṃ asakkuṇeyyoti atulo .
Appame yyoti hi ṭīkāyaṃ vuttaṃ .
Etena tulasaddo kammasādhanoti dipeti .
Evañca sati kammasādhaneneva tadatthasiddhito kiṃ tato samitatthe yyakārassaakārassa vā cintāyāti .
Vatticchānugato saddappayogoti katvā etaṃ vuttanti ce .
Na .
YathāM0.9 sutaṃ yuttaṃ vajjetvā assutassa parikappanāya payo janābhāvatoti .[ Atula padaṃ ]
6. Imehi pana dvīhi padehi satthu tisso sampadā vibhā vitā honti .
Hetusampadā phalasampadā sattupakārasampadācāti .
Tattha satthu mahākaruṇā samaṅgitā bodhisambhārasambharaṇañca hetusampadānāma .
Bodhimaṇḍe pavattitā catuvīsati koṭisabhasahassasaṅkhā mahāvajiraññāṇasaṅkhātā sabbaññumahā vipassanāpi ettheva saṅgahitā .
Sā hi mahābodhiyā padaṭṭhāna bhūtāti .
Pahāna sampadāyameva vā sā saṅgahitāti daṭṭhabbā .
Phalasampadā catubbidhā pahānasampadā ñāṇasampadā ānubhāvasampadā rūpakāyasampadā cāti .
Tattha saha vāsanāya kilesappahānaṃ pahānasampadā nāma .
Pahānassa sabbapāripūritāti attho .
Atthato pana ariyamaggo , aggamaggaññāṇameva vā .
Sabbaññuta ññāṇa dasabalaññāṇādīni ñāṇasampadā .
[7] Vibhāvaniyaṃ pana
Etāsu dvīsu sampadāsu ñāṇasampadā pathamaṃ vuttā , tato pahānasampadā .
Pahānasampadāyeva pana pathamaṃ vattabbā .
Sā hi ñāṇasampadāyapubbaṅgamabhūtā paccayabhūtā ca .
Mahāṭīkāyañca sāyeva pathamaṃ vuttāti .
[8] Yañca vibhāvaniyaṃ
‘‘ Sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānaṃ aggamaggaññāṇan ’’ ti ñāṇasampadāyaṃ vuttaṃ .
Taṃpi na yujjati .
Aggamaggaññāṇañhi pahānasampadā eva bhavituṃ arahati .
Na hi maggaññāṇato aññā pahānasampadānāma atthīti .
Yañca koci vadeyya maggaññāṇaṃ ñāṇañca hoti pahānañca .
Tasmā ubhayattha vattuṃ yuttanti .
Taṃpi na yujjati .
Evañhi sati sampadāsaṅkaro hotīti .
[9] Tathā vibhāvaniyaṃ
ÑāṇasampadāyaṃM0.10 sabbaññutaññāṇaṃ sabbapathamaṃ vattabbaṃpi na vuttaṃ .
Taṃpi na sundaraṃ .
Nanu ‘‘ tammūlakāni ca dasabalādi ññāṇānī ’’ ti ettha ādisaddena sabbaññutaññāṇaṃpi gahitanti ce .
Taṃpi na yujjati .
Na hi appadhānaṃ sarūpato niddisitvā padhānaṃ pākaṭaṃ ādisaddena gahitanti ñāyāgataṃ hotīti .
Acinteyyānubhāvehi sīlā diguṇehi iddhi dhammehi ca sampadā ānubhāvasampadā .
Lakkhaṇā nubyañjanappaṭimaṇḍitassa rūpakāyassa sampatti rūpakāyasampadā .
Sattupakāroduvidho āsayasampadā , payogasampadā ca .
Ajjhāsayassa uḷāratā kāyavacīpayogassa ca parisuddhatāti attho .
Tattha devadattādīsu virodhisattesupi niccaṃ hitajjhāsayatā āsaya sampadā .
Loke abhiññātānaṃ rājūnaṃ rājamahāmattānaṃ seṭṭhi gahapatīnaṃ devarājūnampi dhammaṃ desentassa lābhasakkārādi nirapekkhatāvasena desanāpayogasuddhi payogasampadā .
Tattha dve pahānañāṇasampadā sammāsambuddhapadena vibhāvitā .
Dvīhi ānu bhāvarūpakāyasampadāhi saha dve sattupakārasampadā atulapadena .
Hetusampadā pana dvīhipi padehi sāmatthiyato vibhāvitā .
Na hi tādisiyā hetusampadāya vinā itarāsaṃ pavatti atthīti .[ Sampadā ]
7. Punapi thero attano vandanaṃ balavataraṃ karonto sasaddhammagaṇuttamanti āha .
Etena dhammasaṅghānaṃpi vandanā katā hoti .
Dūratohaṃ namassissaṃ , sasaṅghaṃ lokanāyakanti hi vutte saṅghassapi namanakriyāpatti sahasaddena viññāyati .
Eva midaṃ daṭṭhabbaṃ .
Tattha namassissanti namassiṃ .
[10] Yampana vibhāvaniyaṃ
‘‘ Guṇībhūtānaṃpi hi dhammasaṅghānaṃ abhivādetabba bhāvo sahayogena viññāyatī ’’ ti vuttaṃ .
Tattha abhivādetabba bhāvoti navattabbaṃ .
Abhivāditabhāvoti pana abhivādanantiM0.11 vā vattabbaṃ .
Evañhi sati idha adhippetassa kriyā samavāyassa siddhattā dhammasaṅghānaṃpi therassa vandanā kriyāpatti siddhā hotīti .
Itarathā tabbapaccayassa arahatthadīpanato abhivādanā rahatā saṅkhāta guṇasamavāyo vutto siyā .
Soca idha nādhippeto .
Attano nidassanena ca saha na sameti saputtadāro āgatoti .
Apica thero imaṃ ganthaṃ racayissāmīti pubbabhāgeyeva tīṇi ratanāni vandi , atha taṃ attano vandanaṃ ganthappaṭiññāya saha ghaṭetvā dassento imaṃ gāthaṃ racayītipi na na sakkā vattunti .
Tathāhi abhivādiyāti vuttaṃ .
Na abhivādiyāmīti .
Esanayo aññatthapi .
Tattha saddhammena ca gaṇuttamena ca attanā nimmitena sakalalokassa saraṇabhūtena saha vattatīti sasaddhamma gaṇuttamo .
Sammāsambuddho .
Na hi paranimmitena saddhammena gaṇuttamena ca sahitā sāvakā sasaddhammāti ca sagaṇuttamāti ca vuccanti .
Na ca attanoeva saraṇabhūtena saddhammena sabrahmacārigaṇuttamena ca sahitā paccekabuddhā tathā thomanaṃ arahantīti , tasmā idaṃpi satthu asādhāraṇaguṇapadameva hotīti daṭṭhabbaṃ .
Tattha dhāretīti dhammo .
Ke dhāreti , attānaṃ dhārente .
Dhammo have rakkhati dhammacārinti hi vuttaṃ .
Kathañca dhāreti , catūsu apāyesu vaṭṭadukkhesuca apatamāne karonto .
Kiñca dhāraṇaṃnāma , yesaṃ vasena sattā apāyesuvā vaṭṭadukkhesuvā patanti , tesaṃ kilesānaṃ ekadesenavā sabbasovā samucchindanaṃ .
Imasmiṃ atthe cattāro ariyamaggā nibbānañca nippariyāyato dhammonāma .
Ariyamaggā hi kilese samucchindantā nibbānena saheva hutvā samucchindanti .
Na vināti , tasmā teyeva pañca ekantato dhammonāmāti .
Pariyattidhammo pana dhāraṇupāyoyeva hoti .
Cattāri sāmaññaphalānica dhāraṇaphalāniyeva honti , kilesānaṃ paṭippassambhanavasena pavattattā dhāraṇānukūlappavattāni ca .
Tasmā ete pañca pariyāyadhammāyevāti .
AthavāM0.12 , dhārīyatīti dhammo .
Dhāraṇārahoti vuttaṃ hoti .
Yo hi dhārentaṃ ekantena dukkhato moceti .
Aggasukheca patiṭṭhāpeti .
Soyeva dhāraṇārahattā idha dhammonāmāti .
Kopana soti , yathā puttadhammāyeva .
Tehi keci bhāvanā vasena keci sacchikiriyavasena keci diṭṭhadhammasukhavihāravasena keci uggaha dhāraṇavasena dhārīyanti .
Te ca evaṃ dhārīyamānā dhārentaṃ yathārahaṃ apāyadukkhato vaṭṭadukkhatoca mocenti , aggeca phalasukhevā nibbānasukhevā patiṭṭhāpentīti .
Dhārentivā sappurisājanā apāyesu vaṭṭadukkhesuca attānaṃ apata mānaṃ vahanti etenāti dhammo .
Dharantivā ettha dhammadīpā dhammappaṭisaraṇā janā laddhappatiṭṭhā hontīti dhammotipi yujjatiyeva .
Kasmā panettha dhammo dasavidhova vutto .
Nanu paṭipattidhammena saha ekādasavidhova vattabboti .
Saccaṃ .
Sopana paṭipattidhammo maggassa pubbabhāgappaṭipadāeva hotīti pubbacetanā viya dāne magge eva so saṅgahito .
Tasmā dhammo dasavidhova sabbattha vuttoti daṭṭhabbo .
Apica , yadaggena pariyattidhammo idha dhammasmiṃ saṅgahito .
Tadaggena pariyattidhārakopi saṅghe vandaneyye saṅgahitoti yutto .
Yadaggenaca puthujjanakalyāṇako saṅghe sekkhesu saṅgahito .
Tadaggena tassa kalyāṇahetubhūto paṭipatti dhammopi dhamme vandaneyye saṅgahitoti daṭṭhabbo .
So hi puthujjanabhūtopi yehi dhammehi samannāgatattā sekhe sotāpatti phalasacchikiriyāya paṭipanne saṅgahito .
Te pana dhammā sekkhe sotāpattimagge asaṅgahitāti nasakkā vattunti .
Ettāvatā ye vadanti saṅghaṃ saraṇaṃ gacchāmīti , ettha puthujjana kalyāṇako saṅghe asaṅgahito .
Na hi taṃsaraṇaṃ gacchantassa saraṇagamanaṃ sampajjatīti .
Tesaṃ taṃ paṭikkhittaṃ hoti .
Evaṃ pana vattabbo , yo vo ānanda mayā dhammoca vinayoca desito paññatto , so vo mamaccayena satthāti evaṃ satthuṭhāne thapetvā bhagavatā saṃvaṇṇito pariyattidhammo dhammasaraṇe saṅgahitotiM0.13 yutto , taṃ dhārentopana kalyāṇappaṭipattiyaṃ ṭhitopi atthi .
Aṭṭhitopi atthi .
Yo aṭṭhito , so attanopi saraṇaṃ nahoti .
Kuto parassa .
Satthārā ca anekesu suttasahassesu so garahito .
Tasmā so saṅghasaraṇe asaṅgahito .
Itarova saṅgahitoti yuttoti .
Santānaṃ dhammoti saddhammo .
Samitakilesānaṃ tatoyeva pasatthānaṃ pūjitānaṃ sappurisānaṃ paṇḍitānañca dhammoti attho .
Yoca santānaṃ dhammo , sopi ekantena santoyeva hotīti santo dhammotipi saddhammo .
Pasattho pūjito dhammoti attho .
Sacco vā .
Ayañhi aññatitthiyadhammo viya dhārentaṃ navisaṃvādeti .
So hi ayaṃ me hitoti dhārentassa ahitoyeva sampajjati .
Ayaṃ pana tathādhārentassa hitoyeva sampajjatīti .[ Saddhammapadaṃ ].
Gaṇuttamapade loke samāna diṭṭhisīlānaṃ sahadhammikānaṃ samūho gaṇoti vuccati .
Idha pana uttamehi sīlādiguṇehi yutto bhagavato sāvakasaṅgho uttamoca so gaṇocāti atthena uttamagaṇonāma .
Soyeva idha gaṇuttamoti vuccati yathā muniseṭṭho munivaroti .
[11] Vibhāvaniyaṃ pana
‘‘ Gaṇānaṃ gaṇesuvā devamanussādisamūhesu uttamo gaṇuttamo ’’ ti ca vuttaṃ .
Taṃ na sundaraṃ .
Etasmiñhi atthe sati uttamasaddo padhānabhūto hoti .
Soca guṇamhiyeva pavattatīti tena idha ariyasaṅgho vuttoti nasijjhatīti .
Etthaca gaṇoti saṅghoyeva vuccati .
Soca saṅgho duvidho sammutisaṅgho , dakkhiṇeyyasaṅghoti .
Tattha samaggena saṅghena kataṃ upasampadākammaṃ sammutināma .
Tāya sammutiyā upasampannabhūmiṃ patvā ṭhito bhikkhusaṅgho sammutisaṅghonāma .
So vinayakammesu pasiddho .
Dakkhiṇeyyasaṅgho nāma aṭṭha ariyapuggalasamūho .
Sopana kiñcāpi sammutisaṅghepi antogadhoyeva hoti .
Tathāpi saraṇagamana vandanā mānaM0.14 pūjāsakkārānussatiṭṭhānesu anuttara puññakkhetta vise sapariggahatthaṃ bhagavatā tathā tathā saṃvaṇṇetvā so visuṃ vuttoti daṭṭhabbo .
Puthujjanasaṅghohi puññakkhettaṃ samānopi anuttaraṃ puññakkhettaṃ nahoti .
Kasmā .
Sālikkhette tiṇānaṃ viya khettaduṭṭhānaṃ sakkāyadiṭṭhi vicikicchānusayānaṃ sabbhāvāti .
Puññakkhettabhāvo panassa purime saddhammapade vuttanayena veditabboti .[ Sasaddhammagaṇuttamapadaṃ ]
8. Abhivādiyāti visesato vanditvā .
Ettha ca ayaṃ loke sīlādiguṇayutto seṭṭho vandaneyyoti evaṃ seṭṭha cittaṃ paccupaṭṭhāpetvā vandanto visesato vandatīti vuccati .
Vandanā pana tividhā kāyavandanādivasena .
Yathāha –
Tisso imā bhikkhave vandanā , katamā tisso .
Kāyena vandati , vācāya vandati , manasā vandatīti .
Tattha seṭṭhacittaṃ paccupaṭṭhāpetvā jāṇudvaya kapparadvaya nalāṭa saṅkhātāni pañca aṅgāni bhūmiyaṃ patiṭṭhāpetvā vandaneyyānaṃ abhimukhaṃ nippajjanto kāyena vandatināma .
Yaṃ sandhāya pañcappatiṭṭhitena vanditvāti tattha tattha vuttaṃ .
Yāyaca avandiyaṭṭhānesu vandantassa āpatti hotīti .
Guṇapadāni vācāya pavattento vācāya vandatināma .
Namo buddhassa , namatthu buddhassa , namo vimuttiyā , namo vimuttānaṃ , vipassissa namatthūti evamādīsupi vācā vandanāyeva .
Guṇapadāni anugantvā guṇe anussaranto manasā vandatināmāti .
9. Bhāsissan ti kathessāmi .
Kāmañca thero imaṃ saṅgahaṃ racayanto potthakāruḷhaṃ katvāva racayissati .
Ganthakammaṃ nāma vācākammesu pasiddhanti katvā bhāsissanti vuttanti daṭṭhabbaṃ .
10. Abhidhammatthasaṅgahan ti pade abhidhamme vuttā atthā abhidhammatthā .
Te saṅgayhanti ettha etenātivā abhidhammatthasaṅgaho .
Saṅgayhantitica therena saṃkhipitvā gayhanti kathīyantīti attho .
Abhidhammeti cettha abhiatireko abhivise soca dhammo abhidhammo .
Dhammoti ca vinayapāḷito aññaṃpāḷi dvayaṃM0.15 vuccati .
Yo vo ānanda mayā dhammoca vinayoca desito paññattoti hi vuttaṃ .
Tañca pāḷidvayaṃ āṇāvidhānasaṅkhātaṃ vinayana kiccaṃ vajjetvā kusalādike yathāpavatte paramatthadhamme eva dīpetīti .
Evaṃ dīpentesuca tesu dvīsu dhammesu yo itarato atirekoca hoti visesoca .
Ayameva abhidhammo nāma .
Itaropana dhammoyeva .
Evañca katvā dhammo abhidhammo vinayo abhivinayoti idaṃ catukkaṃ veditabbaṃ .
Tattha dhammonāma suttantapiṭakaṃ .
Abhidhammonāma yattapakaraṇāni .
Vinayonāma ubhato vibhaṅgo , abhivinayonāma khandhakaparivārāti aṭṭhakathāsu vuttaṃ .
Atirekavisesatā cettha kusalādi vasena khandhādivasena saṅgahādivasena tathā tathā desetabbappakārānaṃ anavasesavibhattivasenavā suddhadhammādhiṭṭhāna desanāpavattivasenavā veditabbā .
Yato sabbaññubuddhā imaṃ abhidhammadesanaṃ devesueva desenti .
Na hi manussā evarūpaṃ tayo māse nirantaraṃ pavattanayogyaṃ kathāmaggaṃ ekena iriyāpathena ādito paṭṭhāya pariyosānaṃ pāpetvā paṭiggahetuṃ sakkonti , naca eva rūpo ekamātikānubandho kathāmaggo nānākhaṇesu nānājanānaṃ desetuṃ sakkuṇeyyo hotīti .
Kecipana vinayapāḷitopi abhirekavisesataṃ tassa vaṇṇenti .
Taṃ aṭṭhasāliniyā na sameti .
Tattha hi dhammanāmikānaṃ dvinnaṃ pāḷīnaṃ majjheeva ayaṃ atirekavisesatā vicāritā .
Naca yujjati vinayena saha tathā vicāretuṃ asamānakiccavisayattā .
Vinayo hi kāyavācānaṃ vinayanakicco , ajjhācāravisayoca .
Dhammo pana dhammavibhāgakicco dhammappavatti visayocāti .
Kecipana vadanti evaṃ santepi vinayo eva sabbajeṭṭhako siyā .
Vinayaṃ vivaṇṇentassa hi pācittiyāpatti hoti .
Dhammaṃ vivaṇṇentassa dukkaṭāpattimattāti , taṃ nayujjati .
Vinayo hi āṇācakkaṃ .
Dhammoca dhammacakkaṃ .
Tattha vinayaṃ vivaṇṇento satthu āṇācakke pahāraṃ deti .
Satthari agāravo mahanto hoti .
Yassaca satthari agāravo , tassa dhammasaṅghesu tīsu sikkhāsuca agāravo siddho hoti .
Tasmā vinaya vivaṇṇaneM0.16 āpatti mahantī hoti .
Na sabbajeṭṭhakattāti .
Apica , vinayonāma sāsanassa mūlaṃ .
Vinaye aṭṭhite sāsanaṃ natiṭṭhati .
Tasmā sāsanassa ciraṭṭhitatthaṃpi vinayavivaṇṇane mahatī āpatti paññattāti .
Iti paramatthadīpaniyā nāma abhidhammattha saṅgahassa
Catutthavaṇṇanāya pathamagāthāya
Paramatthadīpanā niṭṭhitā .