Issues
Select Version
Paramatthadīpanī

Vibhāvaniyañca

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Vibhāvaniyañca

‘‘ PañcasuM0.72 sakadāgāmīsu pañcamakova idhādhippeto , so hi ito gantvā puna sakiṃ idha āgacchatī ’’ ti vuttaṃ .
Mahāparinibbāna suttaṭṭhakathāyaṃ pana mahāvagga saṃyuttaṭṭhakathā yañca sopi chaṭṭho puggalo sakiṃ āgamanaṭṭhena āgatoyeva .
Yasmāca sabbaññubuddhāpi yāva uparimaggo nāgacchati .
Tāva pathamaphalaṭṭhabhūtā sattakkhattu paramatāyaṃviya dutīyaphalaṭṭhabhūtā sakiṃ āgamanappakatiyaṃ saṇṭhitāyeva honti .
Tasmā idha koci dutīyaphalaṭṭho sakiṃ āgamanaṭṭhena nippariyāyena sakadā gāmīnāma na nahotīti sabbopi so chabbidho puggalo idha nippariyāyena sakadāgāmiyevanāma hotīti daṭṭhabbo .
Sakadā gāmissa maggo sakadāgāmimaggo .
So hi sayaṃ janakabhūto sakadāgāmīnaṃ janetabbaṃ janetīti idha janetabba janakasambandhena visesana visesitabbatā ñāyāgatā eva hoti .
Yathā tissamātā phussamātāti .
[57] Vibhāvaniyaṃ pana
Sāñāyāgatāeva nahoti .
Payojanaṃ pana kiñci atthi .
Payojanavasena aviruddhā hotīti iminā adhippāyenayaṃ vuttaṃ ‘‘ kiñcāpi maggasamaṅgino tathāgamanāsambhavato phalaṭṭhoyeva sakadāgāmīnāma .
Tassapana kāraṇabhūto purimuppanno maggo maggantarāvacchedanatthaṃ phalaṭṭhena visesetvā vuccati sakadāgāmimaggoti .
Evaṃ anāgāmimaggo ’’ ti .
Taṃ na yujjati .
Sakadāgāmimaggena sampayuttaṃ cittanti samāso .
59. Orabbhāgiyasaṃyojanānaṃ sabbaso samucchinnattā paṭisandhivasena puna imaṃ kāmalokaṃ na āgacchatīti anāgāmī .
Ekantena brahmalokaparāyanoeva hotīti attho .
Idañca kevalaṃ imassa maggassa ānubhāvavaseneva vuttaṃ .
Uparimagga vipassanāyaM0.73 pana āgatāya so tasmiṃ ṭhāneyeva arahatta maggaparāyanopi hotiyeva .
Anāgāmissa tatīyaphalaṭṭhassamaggo .
Tena sampayuttaṃ cittanti viggaho .
60. Mahapphalakāritāguṇayogena pūjāvisesaṃ arahatīti arahā .
Khīṇāsavo catutthaphalaṭṭho .
Arahato bhāvo arahattaṃ , catutthaphalaṃ .
Tassa maggo .
Tena sampayuttacittanti nibbacanaṃ .
Pisaddena pāḷiyaṃ vibhatte maggacittappabhede sampiṇḍeti .
Tattha dhammasaṅgaṇiyaṃ tāva pathamamagge jhānanāmena vuttesu pañcasu vāresu pathame suddhikapaṭipadāvāredvinnaṃ catukkapañcakanayānaṃ vasena navacittāni honti .
Tathā suddhikasuññatāya suññatappaṭipadāya suddhikappaṇihite appaṇihitappaṭipadāyacāti pañcasu vāresu dasannaṃ nayānaṃ vasena pañcacattālīsacittāni honti .
Tathā maggasatipaṭṭhānādīhi ekūnavīsatiyā nāmehi vuttesu paccekaṃ pañcasu vāresūti vīsatiyā nāmehi vutte vārasate dvinnaṃ nayasatānaṃ vasena navacittasatāni honti .
Puna catūhi adhipatīhi yojetvā vuttesu catūsu vārasatesu aṭṭhannaṃ nayasatānaṃ vasena tīṇi sahassāni chasatānica hontīti .
Evaṃ pathamamagge naya sahassavasena cattāricittasahassāni pañcacitta satānica honti .
Tathā sesamaggesupīti evaṃ catūsu maggesu catunnaṃ naya sahassānaṃ vasena aṭṭhārasa magga citta sahassāni honti .
Saccasatipaṭṭhāna vibhaṅgesu pana vīsatinaya sahassānaṃ vasena navutimaggacittasahassāni .
Maggavibhaṅge aṭṭhavīsatiyā naya sahassānaṃ vasena satasahassaṃ chabbīsatisahassāni ca maggacittāni hontīti .
Aṭṭhakathāsupana nayabhedāeva vuttā .
Nacitta bhedāti .
[58] Yaṃpana vibhāvaniyaṃ
Pisaddena saccavibhaṅge āgataṃ saṭṭhisahassabhedaṃ nayaṃ saṅgaṇhātīti vuttaṃ .
Taṃ imasmiṃ kusalanigame na vattabbaṃ .
Sohi saṭṭhisahassabhedo nayo vipākaṭṭhāneeva aṭṭhakathāyaṃ āgatoti .
[59] Yañca tattha
PaṭipadābhedaṃM0.74 anāmasitvā kevalaṃ suññato appaṇihi toti dvidhā vibhattoti vuttaṃ .
Taṃ nayujjati .
Pāḷiyañhi paṭipadābhedo ādimhiyeva āgatoti .
Naca ādimhi suññato appaṇihitoti dvidhā vibhatto nirantaravāro atthīti .
[60] Yañca tattha
Suññato eko nayo , appaṇihito eko , paṭipadā visiṭṭhā suññatā cattāro , appaṇihitā cattāroti katvā dasanayā hontīti adhippāyena evaṃ jhāna nāmena dasadhā vibhattoti vuttaṃ .
Taṃpi na yujjatiyeva .
Na hi suññatādayo idha nayānāma honti .
Tesu pana eke kasmiṃ dve dve catukkapañcakanayāeva idha nayānāmāti .
Etena tathā maggasatipaṭṭhāniccādikaṃpi sabbaṃ paṭikkhittaṃ hotīti .[ Maggacittaṃ ]
61. Phalacitte phalan ti vipākabhūto aṭṭhaṅgika maggo .
Sampayuttadhammasamūhovā .
Sotāpattiyā adhigataṃ phalaṃ .
Tena sampayuttaṃ , tatthavā pariyāpannaṃ cittanti sotāpatti phala cittaṃ .
Esanayo dutīyatatīyesupi .
Arahattañca taṃ phalañcāti arahattaphalaṃ .
Tena sampayuttaṃ , tasmiṃvā pariyāpannaṃ cittanti nirutti .
62. Saṅgahagāthāyaṃ catumaggappabhedenāti catukkhattuṃ pattabbattā catubbidhānaṃ aṭṭhaṅgikamaggānaṃ pabhedena .
Kasmāpana te catukkhattuṃ pattabbāti .
Vuccate .
Sotāpattimagge tāva saddhādīni indriyāni mudūni honti , tasmā so diṭṭhivicikicchāeva samucchindituṃ sakkoti .
Aññepana kāmarāgabyāpādepi tanubhūtepi kātuṃ nasakkoti .
Dutīyamagge tāni thokaṃ paṭūni honti .
Tasmā so kāmarāgabyāpāde tanubhūte kātuṃ sakkoti .
Samucchindituṃ pana nasakkohiyeva .
Tatīyamagge tāni paṭutarāni honti .
Tasmā so kāmarāgabyāpāde samucchindituṃ sakkoti .
Rūpārūpa rāgamānuddhaccāvijjāyopanaM0.75 samucchindituṃ nasakkotiyeva .
Catuttha maggepana tāni indriyāni paṭutamāni honti .
Tasmā so tāca aññeca sabbepi pāpadhamme samucchindituṃ sakkoti .
Evaṃ catukkhattuṃ pavattamānāeva pariniṭṭhitakiccattā te maggā catukkhattuṃ pattabbā hontīti .
Kusalaṃ cittaṃ catumaggappabhedena catudhā mataṃ .
Pākaṃpi tassa catubbidhassa kusalassa phalattā tathā catudhāmataṃ .
Iti anuttaraṃ cittaṃ aṭṭhadhā matanti yojanā .
Natthi attano uttaraṃ adhikaṃ etassāti anuttaraṃ .
63. Kasmā panettha kriyacittaṃnāmana gahitanti , kriyānuttarassa abhāvāti , kasmā panassa abhāvoti .
Maggacittassa ekacittakkhaṇikattāti .
Yadi hi taṃ lokiyakusalaṃviya nānākkhaṇesu pavatteyya .
Tadā niranusayasantānepi pavattitvā kriyā nuttaraṃnāma siyāti .
Kasmāpana taṃ ekacittakkhaṇikameva hotīti .
Maggassa mahānubhāvattāti .
Kathañca mahānubhāvoti .
Vuccate .
Ariyamaggohi nāma sakiṃ pavattamānoyeva attanā pahātabbe kilese puna anuppādadhammataṃ āpādetvā pajahati .
Ayamassa eko ānubhāvo .
Vipākañca kusalakriyajavanaṃviya javanakicca yuttaṃ yadā kadāci samāpajjanakkhamañca katvā attano anantarato paṭṭhāya janeti .
Ayamassa dutīyo ānubhāvo .
Tasmā tassa kilesappahānatthāyapi puna uppādetabbakiccaṃnāma natthi .
Tathā samāpatti atthāyapīti .
Sacepi hi koci ahaṃ phalaṃ samāpajjituṃ na icchāmi .
Pubbe laddhaṃ maggameva samāpajjissāmīti parikammaṃ kareyya .
Tadā pubbe sakiṃ uppajjitvā niruddhamaggacetanānubhāvena phalacittameva pavatteyya .
Na maggacittaṃ .
Kasmā , appaṭibāhi yānubhāvattā maggassa .
Ayañhi maggānubhāvonāma kenaci chandena vā vasenavā ajjhāsayenavā parikammenavā paṭibāhituṃ asakkuṇeyyoyeva hotīti .
64. Dvādasākusalānevan tiādi sabbesaṃ catubbhūmaka cittānaṃ jātivasena saṅgaho .
Evaṃ iminā vuttappakārena akusa lāniM0.76 dvādasevahonti .
Kusalāni ekavīsatieva .
Vipākānichattiṃ seva .
Kriyacittāni vīsatievāti ṭīkāyaṃ yojīyati .
Kecipana kusalānaṃ vipākānañca uparivaḍḍhamānattāevasaddaṃ ādiantapadesveva yojesuṃ .
Catupaññāsadhātiādi bhūmivasena saṅgaho .
Kāmepariyā pannāni cittāni catupaññāsadhā īraye katheyya .
Rūpe pannarasa .
Arūpe dvādasa .
Tathā anuttare pariyāpannāni cittāni aṭṭhadhā īrayeti yojanā .
Etthaca anuttareti lokuttara bhūmiyaṃ .
Sā pana duvidhā saṅkhatabhūmi , asaṅkhatabhūmīti .
Saṅkhatāpi catubbidhā .
Yathāha –
Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti pathamāya bhūmiyā pattiyā .
La .
Dutīyāya .
La .
Tatīyāya .
La .
Catutthāya bhūmiyā pattiyāti .
Tattha bhūmīti sāmaññaphalaṃ adhippetanti vuttaṃ .
Pathamamaggaphalayu gaḷaṃvā pathamabhūmi .
La .
Catuttha maggaphala yugaḷaṃ catutthabhūmīti evaṃpi yujjatiyeva .
Atthatopana rāgattayapariggahavimuttiyā tebhūmakadhammesu apariyāpannatā saṅkhātena avatthā visesena yutto dhammaviseso .
Soca kilesappahāna visesena catubbidho jātoti .
[61] Vibhāvaniyaṃ pana
Itarabhūmiyoviya lokuttarabhūmināma visuṃ natthi .
Nava vidhadhammasamūhoeva tesaṃ bhūmipariyāyoti katvā yaṃ vuttaṃ .
‘‘ Katthaci apariyāpannāni navavidhalokuttara dhammasamūhekadesabhūtāni rukkhe sākhā tyādīsu viya anuttare cittānīti vuttānī ’’ ti .
Taṃ nayujjati .
Duvidhāhi bhūmi avatthābhūmi , okāsabhūmīti .
Tattha avatthā bhūmieva nippariyāyabhūmi .
Na itarā .
Sā hi okāsabhūmināma dhammānaṃ taṃ taṃ avatthāvisesavaseneva siddhāti .
Taṃ taṃ avatthā visesoticaM0.77 heṭṭhā vuttanayena kāmāvacaratādi avatthā viseso daṭṭhabbo .
Apica ekattiṃsabhūmiyopi kusalākusaladhammānaṃ hīnapaṇītaoḷārikasukhumatā saṅkhātehi avatthāvisesehieva sijjhantīti .
65. Evaṃ catubbhūmaka cittāni saṅkhepato niddisitvā idāni puna vitthārato niddisanto itthantiādigāthamāha .
Tatrāyaṃ yojanā .
Athavāpana itthaṃ yathāvuttappakārena ekunanavutippabhedaṃ mānasaṃ cittaṃ ekavīsasataṃ katvā vicakkhaṇā paṇḍitā vibhajantīti .
[62] Ṭīkāsu pana
Gāthāya pubbaddhaṃ purimagāthānaṃ nigamanaṃ katvā aparaddhameva ārabbhantaraṃ katvā yojenti .
Taṃ kathamekūna navutividhaṃ cittaṃ ekavīsasataṃ hotīti iminā nasametīti .
Idāni taṃ ekavīsasatavibhāgaṃ dassento kathaṃ .
La .
Hotīti pucchitvā vitakkavicārapīti sukhekaggatā sahitantiādimāha .
Tattha pathamajjhāna sotāpattimaggacittan ti ettha pañcaṅgikena pathamajjhānena yutto sotāpattimaggo pathamajjhānasotāpattimaggo .
Tena sampayuttaṃ cittanti samāso .
[63] Ṭīkāsu pana
‘‘ Pathamajjhānañca taṃ sotāpattimaggacittañcā ’’ ti yojenti .
Taṃ na yuttaṃ .
Na hi jhānaṃ cittaṃ hoti .
Naca cittaṃ jhānaṃ .
Aññañhi jhānaṃ , aññaṃ cittanti .
[64] Yañca vibhāvaniyaṃ
‘‘ Jhānaṅgavasena pathamajjhāna sadisattā pathamajjhānañcā ’’ ti vuttaṃ .
Tampi na yuttaṃ .
Na hi pañcaṅgikaṃ lokuttarajjhānaṃ pathamajjhānasadisaṭṭhena pathamajjhānasaññaṃ labhatīti sakkā vattuṃ .
Tañhi sayameva attano pañcaṅgikabhāvenaM0.78 nippariyāyato pathamajjhānaṃnāma hotīti .
Idañhi jhānaṃnāma lokiyaṃvā hotu lokuttaraṃvā .
Yaṃ pañcaṅgikaṃ hoti .
Taṃ sayameva pathamajjhānanti siddhaṃ .
Yaṃ caturaṅgikaṃ .
Tiyaṅgikaṃ .
Duvaṅgikaṃ .
Puna duvaṅgikaṃ .
Taṃ sayameva pañcamajjhānanti siddhanti .
Lokuttarevā dutīyādibhāvassa uppattikkamavasena asiddhattā evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ .
[65] Yañca tattha
Sadisabhāveneva lokuttare tesaṃ pañcaṅgikādīnaṃ jhāna vohārasiddhatādīpanatthaṃ .
‘‘ Pādakajjhāna sammasitajjhāna puggalajjhāsayesu hi aññataravasena taṃ taṃ jhānasadisattā vitakkādiaṅgapātubhāvena cattāropi maggā pathamajjhānādi vohāraṃ labhantā paccekaṃ pañcadhā vibhajantī ’’ ti vuttaṃ .
Tampi nayujjatiyeva .
Na hi maggā pathamajjhānādi vohāraṃ labhanti .
Añño hi maggo , aññaṃ jhānanti .
Apica , yadi upanijjhāyanaṭṭhena paccanīkajjhāpanaṭṭhenaca jhānaṃnāma siyā .
Tadā lokuttarajjhānānieva sātisayato jhānānināma siyuṃ .
Na itarāni .
Tāni hi kasiṇādinimittamattaṃ upecca nijjhāyanti .
Paccanīkadhammeca vikkhambhanamattena jhāpenti .
Lokuttarāniyevapana atigambhīraṃ abhiduddasaṃ nibbānaṃ upecca nijjhāyanti .
Paccanīkadhammeca samūle sānusaye sabbaso samucchindanavasena jhāpentīti .
Etthaca appanājhānānaṃ pañcaṅgikabhāvonāma pakatiyā eva siddho hotīti na pathamajjhānikesu maggaphalesu pādakajjhā nādinā paccayavisesena kiccaṃ atthi .
Caturaṅgikādi bhāvo pana tena paccayavisesena vinā na sijjhati .
Asatihi tasmiṃ sabbaṃpi jhānaṃ pañcaṅgikameva bhavissatīti .
Tattha yathā lokiyajjhānesu ādikammikakāle tassa tassa dutīyādikassa jhānassa upacārabhūtā bhāvanā sayaṃ vitakkādiyuttā samānāpi vitakkādīsu ādīnavadassanaññāṇenaceva idāni avitakkaṃ jhānaṃ uppādessāmi , idāni avicāraṃ jhānaṃ uppādessāmīti evamādinā pavattena ajjhāsayaM0.79 visesenaca yuttattā kāci vitakkavirāgabhāvanānāma hoti .
Kāci vicāra virāgabhāvanā nāma .
Kāci pītivirāgabhāvanā nāma .
Kāci sukhavirāgabhāvanānāma .
Kācī rūpavirāgabhāvanānāma .
Asaññigāmīnaṃ pana saññāvirāgabhāvanānāma hoti .
Sā attano attano jhānaṃ avitakkaṃvā avicāraṃvā appītikaṃvā upekkhāsaha gataṃvā kātuṃ sakkoti .
Jhānesu vasībhūtakālepana ādīnavadassanaññāṇena vinā kevalaṃ ajjhāsayamattena yaṃyaṃ jhānaṃ icchati .
Taṃ taṃ jhānaṃ samāpajjatiyeva .
Evamevaṃ idhapi tassa tassa maggassa upacārabhūtā vuṭṭhānagāmini vipassanāsaṅkhātā bhāvanā sayaṃ vitakkādiyuttā samānāpi nānāsattiyuttā hoti .
Kāci vitakkavirāgabhāvanānāma .
Kāci vitakkavicāravirāgabhāvanā nāma .
Kāci vitakkavicārapīti virāgabhāvanānāma .
Kāci vitakkavi cārapītisukhavirāgabhāvanānāma .
Tattha yā vitakkaṃ virājetuṃ atikkāmetuṃ sakkoti .
Sā vitakkavirāgabhāvanānāma .
Esa nayo sesāsupīti .
66. Kassapana balena sā vipassanā nānāsatti yuttā hotīti .
Vuccate , pādakajjhānabalenāti eko theravādo .
Sammasitajjhāna balenāti eko .
Puggalajjhāsaya balenāti eko .
Tattha yaṃ yaṃ jhānaṃ tassā vipassanāya pādakatthāya āsanne samāpajjīyati .
Taṃtaṃ pādakajjhānaṃnāma .
Taṃce pathamajjhānaṃ hoti .
Vipassanā pākatikāeva .
Sace dutīyajjhānaṃ hoti .
Vipassanā vitakkavirāgasattiyuttā hoti .
Magge avitakkaṃ jhānaṃ niyāmetuṃ sakkoti .
Esanayo sesesupi pādakajjhānesūti ayaṃ pādakavādo .
Pādakajjhāne sati taṃsadisameva magge jhānaṃ hoti .
Asatipana magge pathamajjhānameva hoti .
Sammasi tajjhānaṃvā puggalajjhāsayovā magge jhānaṅgaṃ niyametuṃ nasakkotīti adhippāyoti .
Pādakajjhāne sati taṃvā aññaṃvā yaṃyaṃ jhānaṃ sammasīyati .
Taṃce pathamajjhānaṃ hoti .
Vipassanā pākati kāeva .
Sace dutīyajjhānaṃ hoti .
Vipassanā vitakkavirāgasattiM0.80 yuttā hoti .
Magge avitakkaṃ jhānaṃ niyāmetuṃ sakkoti .
Esanayo sesesupi sammasitajjhānesūti ayaṃ sammasitavādo .
Vipassanāya ārammaṇabhāvena saha caritattā sammasitajjhānameva pādakajjhānato ajjhāsayatoca balavataranti adhippāyoti .
Vibhāvaniyaṃ pana
Vipassanāpādakaṃ kiñcijhānaṃ natthīti imasmiṃ vāde vuttaṃ .
Taṃ aṭṭhakathāya na sameti .
Pādakajjhāne sati taṃvā aññaṃvā magge yaṃyaṃjhānaṃ icchati .
Taṃtaṃ jhānaṃ ijjhati .
Vipassanāpi icchānurūpaṃ vitakkavirāgādibhāvaṃ pattā hotīti puggalajjhāsayavādo .
Yathā lokiyajjhānesu āsanne vuṭṭhitajjhānaṃ uparijjhānupacāra bhāvanāya upatthambhakamattaṃ hoti .
Na pana uparijjhāne jhānaṃ attasadisaṃ kātuṃ sakkoti .
Ajjhāsayoeva uparijjhāne jhānaṅgaṃ niyāmeti .
Evamevaṃ idhapi pādakajjhānaṃ vipassanāya tikkha visadabhāvatthāya balavupanissa yo hoti .
Ajjhāsayoeva vipassanaṃ vitakkavirāgādibhāvaṃ pāpetvā magge jhānaṅgaṃ niyāmetīti adhippāyoti .
Yo panettha vuṭṭhānagāminivipassanāeva magge jhānaṅgaṃ niyāmetīti mahāṭṭhakathā vādo .
Tatthapi puggalajjhāsayavisesabalena vitakkavirāgādisatti visesayuttā vuṭṭhānagāmini vipassanāevāti attho veditabbo .
Kāmañcettha aṭṭhasāliniyaṃ imesaṃ tiṇṇaṃ theravādānaṃ aññamaññaṃ avirodho vuttoviya dissati .
Imepana vādā aññamaññaṃ saṃsanditvā pavattā nahonti .
Paccekaṃ sabbaṃ lokuttarajjhānaṃ paripuṇṇaṃ katvā pavattā .
Tasmā nasakkā tesaṃ aññamaññaṃ virodho pariharitunti .
Etthaca jhānalābhīnaṃ vipassanākamme pādakajjhānasamā pajjanaṃnāma bhagavatāeva suṭṭhuvihitaṃ .
Vuttañhetaṃ cūḷasuññatasutte –
Idhānanda bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi pathamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati .
Dutīyaṃ jhānaṃ .
Tatīyaṃ jhānaṃ .
Catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati .
So ajjhattaṃ suññataṃ manasikaroti .
Tassaceajjhattaṃsuññatāya cittaṃM0.81 napakkhandati .
Napasīdati .
Tena bhikkhunā tasmiṃyeva purimasmiṃ samādhinimitte ajjhattameva cittaṃ santhape tabbaṃ , sannisādetabbaṃ , ekodi kātabbaṃ , samādahātabbantiādi .
Tattha suññataṃ manasikarotīti vipassanākammaṃ vuttaṃ .
Tasmiṃyeva purimasmiṃ samādhinimitteti pādakajjhānasamādhi nimitte .
Navanipāteca –
Pathamaṃ pāhaṃ bhikkhavejhānaṃ nissāya āsavānaṃ khayaṃ vadāmi .
La .
Nevasaññānāsaññāyatanaṃ pāhaṃ bhikkhave jhānaṃ nissāya āsavānaṃ khayaṃ vadāmīti vuttaṃ .
67. Imesupana tīsuvādesu puggalajjhāsayavādo balavataroviya khāyati .
Lokiyajjhānesupi hi pādakajjhānaṃnāma icchitabbameva .
Tañca uparijjhānassa upacārabhāvanāya tikkhavisada bhāvatthāyaeva hoti .
Ajjhāsayoevapana upacāra bhāvanāya vitakkavirāgādibhāvaṃ sādheti .
Upacārabhāvanāeva uparijjhāne jhānaṅgaṃ niyāmeti .
Evamevaṃ idhapi pādakajjhānabalena tikkhavisada bhāvapattā vuṭṭhānagāmini vipassanāeva ajjhāsayavisesabalena vitakkavirāgādisattivisesayuttā hutvā magge nānājhānāni sādheti .
Asati pana ajjhāsayavisese taṃtaṃ pādakajjhānānurūpaṃ ajjhāsayasāmaññaṃsaṇṭhāti .
Tasmā ajjhāsayavisese asati pādakajjhānameva pamāṇaṃ hoti .
Satipana tasmiṃ soeva pamāṇanti yuttaṃ .
Icchi ticchita lokiyajjhāna samāpajjana sadisañhi sabbajjhānesu ciṇṇavasībhūtānaṃ maggesu icchitajjhāna nibbattananti .
Yo panettha pādakajjhānādivasena pavatto viseso .
So sabbopi vipassanā visesatthāya eva hoti .
Vipassanā visesoeva magge jhānaṅgaṃ niyāmetīti katvā aṭṭhasāliniyaṃ visuddhi maggeca vipassanāva pamāṇaṃ katvāvuttā .
So sabbopi viseso pādakajjhānena vinā nasijjhatīti katvā maggavibhaṅgamaggasaṃyuttaṭṭha kathāsu pādakajjhānaṃ eva pamāṇaṃ katvā vuttanti veditabbaṃ .
Yasmā pana pāḷiyaṃ –
IdhaM0.82 gahapati bhikkhu vivicceva kāmehi .
La .
Pathamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati .
So iti paṭisañcikkhati .
Idaṃpi kho pathamajjhānaṃ abhisaṅkhataṃ abhisañcehayitaṃ yaṃkhopana kiñci abhisaṅkhataṃ abhisañcetayitaṃ .
Tadaniccaṃ .
Taṃ nirodhadhammanti pajānāti so tattha ṭhito āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti .
La .
Dutīyaṃ jhānaṃ , tatīyaṃ jhānaṃ , catutthaṃ jhānaṃ , mettā cetovimuttiṃ .
Karuṇā , muditā , upekkhāceto vimuttiṃ , ākāsānañcā yatanaṃ .
La .
Ākiñcaññā yatanaṃ upasampajja viharati .
So iti paṭisañcikkhati .
Ayaṃpikho ākiñcaññā yatanasamāpatti abhisaṅkhatā abhisañcetayitā .
Yaṃ khopana kiñci abhisaṅkhataṃ .
La .
Khayaṃ pāpuṇātīti .
Evaṃekādasanipāte –
Idhānanda bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ pathamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati .
So yadeva tattha hoti rūpagataṃ vedanāgataṃ saññāgataṃ saṅkhāragataṃ viññāṇagataṃ , te dhamme aniccato dukkhato anattato samanupassati .
So tattha ṭhito āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti .
No ce āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti .
Teneva dhammarāgena tāya dhammanandiyā pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā upapātiko hoti .
Tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokāti .
Ādinā mālukyaputtasutta anupadasuttādīsuca anekesu suttantesu aṭṭhasu samāpattīsu ekekāya samāpattiyā vuṭṭhāya vuṭṭhitasamāpattidhammasammasanameva āgataṃ .
Napana aññajjhāna sammasanaṃ .
Tasmā satipi yogīnaṃ icchāvasena pādakajjhānato aññajjhānasammasane pādakajjhānameva pamāṇanti sakkā viññātunti .
Ettāvatā sammasitavādo sabbadubbaloti siddho hotīti .
Yepana aṭṭhasamāpattilābhinopi jhānaṃ pādakaṃ akatvāva maggaṃ uppādenti .
Pathamajjhānamevavā pādakaṃ katvā ajjhāsayavisesaṃ akatvāM0.83 maggaṃ uppādenti .
Pathamajjhānamattalābhinovā hutvā tameva pādakaṃ katvā maggaṃ uppādenti .
Yeca sukkhavipassakā hutvā maggaṃ uppādenti .
Tesaṃ pathamajjhānikova maggo hotīti veditabbo .
Apica ye pakatiyāva aṭṭhasu samāpattīsu ciṇṇavasībhūtā honti .
Te vināpi āsannapādakena yaṃyaṃjhānaṃ icchanti .
Taṃtaṃ jhānaṃ tesaṃ maggesu nasamijjhatīti navattabbaṃ .
66.[66] Yaṃpana vibhāvaniyaṃ
‘‘ Sacepana puggalassa tathāvidho ajjhāsayo natthi .
Heṭṭhimaheṭṭhimajjhānato vuṭṭhāya uparuparijjhānadhamme sammasitvā uppāditamaggo pādakajjhānaṃ anapekkhitvā sammasitajjhānasadiso hotīti vuttaṃ .
Taṃ vicāretabbaṃ .
Na hi ārammaṇamattabhūtaṃ sammasitajjhānaṃ uparimaṃpi samānaṃ āsanne vuṭṭhitajjhānato balavataraṃ bhavituṃ arahati .
Āsanne vuṭṭhitasseva cittasantānaṃ visesetuṃ samatthabhāvato .
Tato yevahi so sammasitavādo sabbaaṭṭhakathāsu kecivādapakkhe eva thapitoti .
Nanu puggalajjhāsayavādopi tathāthapitoevāti .
Saccaṃ , sopana lokiyajjhānānaṃ uppattividhānena saha saṃsandikattā yuttataroeva hotīti .
[67] Etena yaṃ tattha vuttaṃ .
‘‘ Uparuparijjhānato pana vuṭṭhāya heṭṭhima heṭṭhimajjhāna dhamme sammasitvā uppāditamaggo sammasitajjhānaṃ anapekkhitvā pāda kajjhānasadiso hoti .
Heṭṭhimaheṭṭhimajjhānatohi uparu parijjhānaṃ balavataran ’’ ti .
Taṃpi paṭikkhittaṃ hoti .
Na hi pādakajjhānaṃ uparima bhūtattāyeva balavataraṃ hoti .
Pādakabhūtattāyeva pana balavataraṃ hotīti .
[68] Yañca tattha
Magge vedanāniyamopana pādakajjhānādīnaṃ vasena nasiddho .
Aññathā vipassanā yāyakāyacivedanāya yuttā hutvā tehiM0.84 niyamitāya ekekāya maggavedanāya saddhiṃ ghaṭi yeyyāti iminā adhippāyena ‘‘ vedanāniyamopana sabbatthapi vuṭṭhānagāmini vipassanāniyamena hotī ’’ ti vuttaṃ .
Tampi na yujjati .
Pādakajjhānādīnaṃ vaseneva vipassanāya saha vedanāniyamassa siddhattā .
Tathāhi taṃtaṃ pādakajjhānato vuṭṭhāya vipassantassa vipassanā ādito kadāci somanassasahagatāvā hoti .
Kadāci upekkhāsahagatāvā .
Maggavuṭṭhānakālepana yadipādakajjhānaṃ somanassajjhānaṃ hoti .
Vipassanā ekantena somassasaha gatāva hutvā maggena saddhiṃ ghaṭiyatīti .
Vuttañhetaṃ saḷāyatana vibhaṅgasutte –
Tatra bhikkhave yā cha nekkhammassitā upekkhā .
Tā nissāya tā āgamma yāni cha nekkhammassitāni somanassāni .
Tāni pajahatha .
Tāni samatikkamatha .
Evametesaṃ pahānaṃ hoti .
Evametesaṃ samatikkamo hotīti .
Aṭṭhakathāyañca aṭṭhasu samāpattīsu pathamādinica tīṇijhānāni suddhasaṅkhāreca pādake katvā vipassanaṃ āraddhānaṃ catunnaṃ bhikkhūnaṃ pubbabhāga vipassanā somanassasahagatā vā hoti .
Upekkhāsaha gatāvāvuṭṭhānagāminīpana somanassasahagatāva hoti .
Catutthajjhānādīni pādakānikatvā vipassanaṃ āraddhānaṃ pañcannaṃ bhikkhūnaṃ pubbabhāgavipassanā purima sadisāva .
Vuṭṭhānagāminīpana upekkhāsahagatāva hoti .
Idaṃ sandhāyayā chanekkhammassitā .
La .
Pajahathāti vuttaṃ .
Ajjhāsayavisesena saha maggavuṭṭhānepi esevanayo .
Balavavipassanākāle hi vipassanāratināma suṭṭhu paṇītatarā hoti .
Sakalasarīraṃ pharamānā ajjhottharamānā pavattati .
Yathāha –
Suññāgāre paviṭṭhassa , santacittassa bhikkhuno ;
Amānusī rati hoti , sammadhammaṃ vipassatoti .
TasmāM0.85 tadā pādakajjhānavisesenavā ajjhāsayavisesena vā vinā vipassanā upekkhāsahagatā na hoti .
Ekantena somanassasahagatāva hotīti .
Etthapana sabbajjhānesu vasībhūtassa yaṃkiñci ekaṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā taṃ pā aññaṃvā maggeyaṃyaṃ jhānaṃ icchati .
Maggavuṭṭhānakāle ajjhāsayabalena taṃtaṃjhānānurūpaṃ vipassanāyaca maggeca vedanā pariṇāmo veditabbo .
Napana vedanāniyāmonāma visuṃ vattabboti .
67. Saṅgahagāthāyaṃ anuttaraṃ aṭṭhavidhaṃ cittaṃ jhānaṅgayogabhedena ekekaṃ pañcadhā katvā cattālīsavidhanti ca vuccatīti yojanā .
Idāni sabbāni mahaggatā nuttaracittāni pañcavidhe jhāna koṭṭhāse saṅgahetvā dassetuṃ yathāca rūpāvacarantiādimāha .
Yathā rūpāvacaraṃ cittaṃ pathamādijjhānabhede gayhati .
Jhāna bhedasiddhe pathamajjhānikacittādike pañcavidhe cittabhede saṅgayhati , tathā anuttarañca cittaṃ pathamādijjhānabhede saṅgayhati .
Āruppañcacittaṃ upakkhekaggatā saṅkhātena pañcamajjhānena yuttattā pañcame jhāne pañcamajjhānikacittabhede saṅgayhati .
Tasmā ekekaṃ patamādikaṃ pathamajjhānikacittādikaṃ jhānaṃ jhānacittaṃ ekādasa vidhaṃ hoti .
Antetu antimabhūte pañcamajjhānikacittabhedepana jhānaṃ cittaṃ tevīsatividhaṃ bhaveti yojanā .
Etthaca jhānasaddena taṃsampayuttaṃ cittameva vuccati .
Na hi jhānaṃ ekādasavidhaṃvā tevīsatividhaṃvā hotīti .
[69] Yaṃpana vibhāvaniyaṃ
‘‘ Rūpāvacaracittaṃ pathamajjhānantiādinā vuccatītica āruppañcāpi pañcamajjhānavohāraṃ labhatī ’’ ti ca vuttaṃ .
Taṃ na yujjati .
Na hi cittaṃ pathamajjhānaṃ hoti .
Naca pañcamajjhānavohāraṃ labhatīti .
[70] Yāca imissāgāthāyaṃ aparāpi yojanā vuttā .
Sāpi na yuttāeva .
Tathā saddassa pathamādijjhānabhedeti padassa purato paṭhitattāti .
Evaṃ yathā vibhajitabbe ekadese vibhatte sabbaṃ ekūnanavutividhaṃ cittaṃ ekavīsasataṃ katvā vibhattaṃnāma hoti .
Tathā vibhajitvā idāni taṃsaṅgahaṃ dassento antimagāthamāha .
Puññaṃ sattatiṃsavidhaṃ hoti .
Tathā pākaṃ dvipaññāsavidhaṃ hoti .
Iti ekūnanavutividhāni cittāni ekavīsasataṃ katvā budhā paṇḍitā āhu kathesuṃ .
Kathentivā vibhajanti vicakkhaṇāti vuttaṃ hotīti .
Iti paramatthadīpaniyānāma abhidhammatthasaṅgahassa
Catutthavaṇṇanāya cittasaṅgahassa
Paramatthadīpanā niṭṭhitā .