Cittasaṅgaha-paramatthadīpanī

17. Idāni uddesakkamena cittaṃ tāva niddisanto tattha cittantiādimāha .

Tatthāti tesu catūsu abhidhammatthesu .

Tāva pathamaṃ .

Cattāro vidhā pakārā yassa taṃ catubbidhaṃ .

18. Kāmāvacaran ti ettha kāmīyatīti kāmo .

Kāmentivā ettha sattā avikkhambhitakāmarāgattā kāmaratiyāeva ramanti .

Na uparibhūmīsu viya jhānaratiyāti kāmo .

Ekādasavidhā kāmabhūmi .

Nanu cettha jhānalābhinopi santīti .

Na na santi .

Tepana kadāci devāti natthettha doso .

Avīcinirayādayo kathaṃ kāmīyanti .

Kathañca tattha sattā kāmaratiyā ramantīti .

Nimittassādavasenavā bhavanikantivasenavāti .

Maraṇakāle hi upaṭṭhitā nirayaggijālā suvaṇṇavaṇṇāviya khāyanti .

Eko kira micchādiṭṭhiko brāhmaṇo maraṇamañce nippanno hoti .

Tassa ācariyabrāhmaṇā samīpe ṭhatvā brahmalokaṃ bho gacchāti vadanti .

Tassapana avīciniraye aggijālā upaṭṭhahanti .

Tadā so bho ācariyā suvaṇṇavaṇṇā paññāyantīti āha .

Esa bho brahmaloko .

Tattha gacchāti vadanti .

So kālaṅkatvā avīcimhi uppajji .

Evaṃ nimittassādavasena te kāmīyanti .

Tattha uppannānaṃpi bhavanikantināma hotīti .

Apica , tattha uppannā avikkhambhitakāmarāgāeva honti , okāse sati kāmaratiyā ramissanti yevāti .

Tasmiṃ kāme avacaratīti kāmāvacaraṃ .

M0.26 Etthaca avacaratīti padassa uppajjatīti attho na gahetabbo .

So hi attho pāḷiyāca nasameti .

Nānādosayuttoca hotīti .

Yaṃ etasmiṃ antare etthāvacarā ettha pariyāpannāti hi pāḷiyaṃ vuttaṃ .

Yadi cettha so attho adhippeto siyā .

Evaṃ sabhi etthāvacarā etthuppannāti vuttaṃ siyā .

Napana vuttaṃ .

Naca pariyāpannasaddo uppannasaddena saha samānatthoti sakkā vattuṃ .

Na hi lokuttaracittāni tīsu bhavesu uppannā nipi tatra pariyāpannāniyeva hontīti .

Evaṃ tāva pāḷiyā nasametīti .

Yadica so attho gahito siyā .

Evañca sati tasmiṃ kāme ye mahaggata lokuttaradhammā uppajjanti .

Tesaṃpi kāmā vacaratāpattidoso rūpāvacaratādi muttidosoca āpajjati .

Yeca kāmāvacaradhammā rūpārūpabhūmīsu uppajjanti .

Tesañca rūpārūpā vacaratā pattidoso kāmāvacaratā muttidosoca āpajjatīti .

Nanu yebhuyyavuttivasenapi kesañci nāmalābho hoti .

Yathā vanacarako saṅgāmāvacaroti .

Tasmā idhapi tesaṃ dhammānaṃ attano attano bhummīsu uppannabahulattā kāmāvacarādi nāmalābhe sati na koci dosoti .

Na .

Evañhi sati lokuttara dhammānaṃ kāmāvacaratādi muccanatthaṃ yebhuyyena uppannabhūmi visuṃ vattabbā siyā .

Na ca sā nāmabhūmi atthi .

Yattha te yebhuyyena uppajjantīti .

Tehi uppajjantā tīsu bhavesu eva uppajjanti .

Tasmā tesaṃ kāma rūpārūpāvacaratāpattidoso dunnivāro siyāti .

Evaṃ nānādosayutto hotīti .

Tasmāssa tathā atthaṃ aggahetvā etthāvacarā ettha pariyāpannāti bhagavatā saṃvaṇṇitena pāḷinayenevassa attho gahetabboti .

Ayañhettha attho .

Kāme avacarati pariyāpannabhāvena tasmiṃ ajjhogāhetvā carati pavattatīti kāmāvacaranti .

Pariyāpannabhāvocanāma attano ādhārabhūtena tena kāmena saha samānajātigottanāmatā saṅkhātehi paritobhāgehi tasmiṃ kāme āpannabhāvo anuppaviṭṭha bhāvo .

Antogadhabhāvoti vuttaṃ hoti .

Soca tathāM0.27 pariyāpannabhāvo pariggāhiniyā kāmataṇhāya katoti daṭṭhabbo .

Ettāvatā yedhammā rūpārūpasattasantānabhūtāpi mayhaṃ eteti kāma taṇhāya pariggahitā kāme pariyāpannāva honti .

Te kāmāvacarānāmāti siddhā honti .

Rūpārūpā vacaresupi ayaṃ nayo netabbo .

Tesupana rūpataṇhā arūpataṇhāca pariggāhinī taṇhā daṭṭhabbā .

Yepana dhammā tiṇṇaṃ taṇhānaṃ pariggahavimuttā honti .

Te tīsu bhavesu uppannāpi tatra apariyāpannāeva hontīti lokuttarā nāma jātāti veditabbā .

Etthaca paṭṭhāne āruppe kāmacchandaṃ nīvaraṇaṃ paṭicca uddhaccanīvaraṇantiādinā arūpasattasantānepi kāmacchandasaṅkhātāya kāmataṇhāya uppatti vuttā .

Tasmā rūpārūpa bhūmīsu uppannānaṃ kāmadhammānaṃ pariggāhinītaṇhā rūpārūpasattasantāna gatāpi daṭṭhabbā .

Pāḷiyaṃ kāmacchandanīvaraṇanti idaṃ nīvaraṇajātikattā vuttaṃ .

Na hi jhānabhūmīsu ekantanīvaraṇakiccāni nīvaraṇāni sakkā laddhunti .

Atra kāmabhedo vattabbo .

Dvekāmā kile sakāmoca , vatthukāmocāti .

Tattha thapetvā rūpārūparāge añño sabbopi lobho imasmiṃ catubbhūmiparicchede kile sakāmonāma .

Thapetvāca rūpārūpāvacaradhamme aññe sabbepi tīsu bhūmīsu uppannā kāmāvacaradhammā vatthukāmonāmāti .

Yaṃpana aṭṭhasāliniyaṃ sabbepi tebhūmakā dhammā vatthukāmoti vuttaṃ .

Taṃ mahāniddese niddiṭṭhena suttantikapariyāyena vuttanti gahetabbaṃ .

Na hi rūpārūpāvacaradhammā abhidhamme kāmanāmena vuttā atthīti .[ Kāmāvacarapadaṃ ]

19. Rūpāvacaraṃ arūpāvacaran ti ettha rūpārūpasaddā tāsu bhūmīsu niruḷhāti daṭṭhabbā .

Apica dve bhūmiyo rūpabhūmi , arūpabhūmīti .

Tattha ruppanalakkhaṇaṃ rūpaṃ yattha natthi , sā catubbidhā bhummi arūpabhūmināma .

Sesā sattavīsatividhā bhummi rūpabhūmināma .

Tatthaca heṭṭhā ekādasavidhā bhummi oḷārikena kāmena visesetvā kāma bhūmīti vuttā .

Upari soḷasavidhā bhummi rūpabhūmiicceva vuttāti daṭṭhabbā .

Yatthapana taṇhāvā jhānānivā rūpārūpasaddehi vuttāni .

TatthaM0.28 nissayassanāmaṃ nissite āropanavasena nissayopacāro veditabbo .

Yatthaca kāmāvacarādisaddehi bhūmieva vuttā .

Tattha nissitassa nāmaṃ nissaye āropanavasena nissito pacāroti .

Yamettha vattabbaṃ , taṃ kāmāvacarapade vuttanayamevāti .

Ayamettha tebhūmaka paricchede pāḷianugatā paramatthadīpanā .

Yathāha –

Katame dhammā kāmāvacarā .

Heṭṭhato avīcinirayaṃ pariyantaṃ karitvā uparito paranimmitavasavattīdeve anto karitvā yaṃ etasmiṃ antare etthāvacarā ettha pariyāpannā khandhadhātuāyatanā rūpā vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṃ .

Imedhammā kāmāvacarā .

Katame dhammā rūpāvacarā .

Heṭṭhato brahmalokaṃ pariyantaṃ karitvā uparito akaniṭṭhe deve anto karitvā yaṃ etasmiṃ antare etthāvacarā ettha pariyāpannā samāpannassavā upapannassavā diṭṭhadhammasukhavihārissavā cittacetasikā dhammā , ime dhammā rūpāvacarā .

Katame dhammā arūpāvacarā .

Heṭṭhato ākāsānañcāyatanupage deve pariyantaṃ karitvā uparito nevasaññā nāsaññā yatanupage deve anto karitvā yaṃ etasmiṃ antare .

La .

Ime dhammā arūpāvacarāti .

[19] Ṭīkāsu pana

Yathāvuttaṃ suvisadaṃ pāḷinayaṃ aggahetvā aññathā vacanatthāca vinicchayāca ettha vuttā .

Sabbe te sārato na paccetabbāti .

Nanu aṭṭhasāliniyameva teca aññeca atthā vuttāti .

Saccaṃ .

Bhūtaṃpana suvisadaṃ pāḷianugataṃ atthaṃ ñatvā kiṃvikkhepenāti .

20. Lokuttaran ti ettha lujjanapalujjanaṭṭhena loko vuccati yathāvutto tebhūmakadhammo .

Yathāha lujjati palujjatīti kho bhikkhave tasmā lokoti vuccatīti .

Evaṃ sante lokuttaradhammānaṃpi nibbānavajjānaṃ lokatāpatti siyā .

Kasmā , tesaṃpiM0.29 lujjanapalujjanadhammattāti .

Nasiyā .

Yattha hi nicco dhuvo sassatoti mahājanassa micchāgāho nivisati .

Tattheva tassa nivāraṇatthaṃ ayaṃ lokasamaññā niyamīyati .

Tasmā sabbaso micchāgāhavimuttānaṃ tesaṃ lokatāpatti natthīti vadanti .

Yesaṃvā lujjanaṃpalujjanañca mahājanassa pākaṭaṃ .

Tesaññeva lokatāsiddhīti natthi lokuttarānaṃ lokattappasaṅgoti .

Lokato uttaratīti lokuttaraṃ .

Maggacittaṃ .

Tato uttiṇṇanti lokuttaraṃ .

Phalacittaṃ .

Nibbānaṃpana idha nalabbhatīti .

Uttaraṇañcettha taṇhāttayaggāha vimuttiyā tīsu lokesu apariyāpannabhāvoyeva .

Soca apariyāpannabhāvo kesaṃ dhammānaṃ adhiṭṭhāna bhūtoviya gayhatīti visuṃ ekā catutthī avatthābhūmināmāti .

Catubbhūmivibhāgassa paramatthadīpanā niṭṭhitā .

21. Evaṃ cittaṃ bhūmibhedena hīnapaṇītā nukkamato catudhā niddisitvā idāni tadeva catubbidhaṃ cittaṃ yathāniddiṭṭhakkamena vibhajanto pathamaṃ kāmāvacaracittaṃ .

Tatthaca hīnaṃ asobhaṇacittaṃ .

Tatthaca sabbahīnaṃ akusalacittaṃ tāva dassetuṃ somanassasaha gatan tiādimāha .

Etthaca kāmāvacaracittassapi akusalāhetuka sahetukānukkamo hīna paṇītānukkamavasena vuttoti daṭṭhabbo .

[20] Vibhāvaniyaṃ pana

Upari vuccamānānaṃ bahūnaṃ cittānaṃ sobhaṇasaññākaraṇasukhatthaṃ appake pāpāhetukeyeva pathamaṃ dassentoti vuttaṃ .

Taṃ na sundaraṃ .

Tadattho hi yathāvuttahīnādikkameneva siddhoti .

[21] Yañca tattha

Tesu tesuca bhavesu gahitappaṭisandhikassa sattassa ādito vīthicittavasena lobhasahagata cittuppādāna meva sambhavato teyeva pathamanti vuttaṃ .

Taṃpi nayujjati .

ĀditoM0.30 vīthicittavasena manodvārā vajjanasseva sabbapathamaṃ uppajjanatoti .

Akusalesu pana lobhamūla cittaṃ bahukañca hoti .

Dvīhi vaṭṭamūlehi yuttattā padhānaṃ pākaṭañca hotīti tadeva pathamaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ .

22. Tattha sundaraṃ manoti sumano .

Siniddhacittaṃ .

Na hi anavajjaṭṭhena sundaratā idha yuttāti .

Sundaraṃ mano etassābhivā sumano .

Siniddhacittasamaṅgī puggalo .

Sumanassa bhāvo somanassa .

Mānasikasukhavedanāyetaṃ nāmaṃ .

Etthaca sumanassa bhāvoti tasmiṃ citte puggalevā sumanābhidhānassavā ayaṃ so sumanoti sumanabuddhiyāvā pavattinimittanti attho .

Bhāvoti hi abhidhānabuddhīnaṃ pavattinimittaṃ vuccati .

Bhavanti pavattanti abhidhānabuddhiyo etasminti katvā .

Etasminti ca nimitte bhummaṃ .

Yathā nāgo dantesu haññateti .

Yathā hi tattha attano dantanimittaṃ dantayutte nāge hananappavatti hoti , evamidhapi taṃ vedanānimittaṃ vedanāyutte manasmiṃ puggalevā abhidhānabuddhiyo pavattantīti .

Bhavanti buddhisaddā etenāti bhāvotica vadanti .

Etasmāti ca apare .

Somanassena saha ekato gataṃ pavattanti somanassasahagataṃ .

Somanassavedanāsampayuttanti attho .

Dassanaṃ diṭṭhi .

Sā pana sammādiṭṭhi , micchādiṭṭhivasena duvidhā .

Idha micchādiṭṭhiyuttā .

Akusalādhikārattā .

Diṭṭhiyeva diṭṭhigataṃ .

Yathā gūthagataṃ muttagatanti .

Diṭṭhigatena samaṃ pakārehi yuttanti diṭṭhigata sampayuttaṃ .

Diṭṭhigatena ekuppādatādīhi pakārehi samaṃ ekībhūta miva yuttaṃ saṃsaṭṭhanti attho .

Asaṅkhārikamekaṃ sasaṅkhārikamekan ti ettha saṅkhāroti pubbātisaṅkhāro .

Soca duvidho payogo , upāyocāti .

Tattha āṇattiyāvā ajjhesanāyavā tajjetvā vā idaṃ karohīti parehi kato kāyavacīpayogo payogonāma .

Āṇattādināpana vināva kammassa karaṇatthaṃ taṃ taṃ upāyaṃ pare ācikkhanti .

Akaraṇe ādīnavaṃ karaṇeca ānisaṃsaṃ dassenti , katikaṃvā karonti , daṇḍaṃvā thapenti , sayameva vā taṃ taṃ kāraṇaṃ anussarati , paccavekkhati .

Evamādinā nayenaM0.31 upāyo anekavidho .

So duvidhopi idha saṅkhāro nāma .

Saṅkharoti attano pakatiyā kātuṃ anicchamānaṃ citta santānaṃ akātuṃ adatvā karaṇatthāya saṃvidahati tasmiṃ tasmiṃ kamme payojetīti katvā .

Yopana paccayagaṇo tena saṅkhārena virahito hoti .

So asaṅkhāro .

Yopana tenasahito hoti .

So sasaṅkhāroti .

Vuttañhetaṃ aṭṭhakathāyaṃ –

Saha saṅkhārenāti sasaṅkhāro .

Tena sasaṅkhārena sappayogena saupāyena paccayagaṇenāti atthoti .

Etthaca paccayagaṇoti ārammaṇādiko sādhāraṇo paccaya gaṇo aṭṭhakathāyaṃ vutto .

Asādhāraṇopana kusalakammesu sappurisupanissayādiko akusalakammesu asappurisupanissayādiko paccayagaṇo visesetvā yojetuṃ yutto .

Sopana yadā duvidhena saṅkhārena vinā sayameva cittaṃ asaṃsīdamānaṃ katvā uṭṭhāpeti samuṭṭhāpeti , tadā soasaṅkhāronāma .

Yadāpana tena vinā sayameva cittaṃ uṭṭhāpetuṃ samuṭṭhāpetuṃ nasakkoti , saṅkhāraṃ sahāyaṃ labhitvāva sakkoti , tadā so sasaṅkhāronāma .

Iti asaṅkhāro sasaṅkhārotica idaṃ paccaya gaṇasseva nāmaṃ .

Na cittassa .

Cittaṃpana asaṅkhārena suddhena paccayagaṇena uppannaṃ asaṅkhārikaṃ .

Sasaṅkhārena paccayagaṇena uppannaṃ sasaṅkhārikaṃ , uppannatthe hi ayaṃ ikapaccayoti .

Yasmiṃ samaye akusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti somanassasahagataṃ diṭṭhigatasampayuttaṃ sasaṅkhārenāti hi pāḷiyaṃ vuttanti .

Etthaca sasaṅkhārena paccayagaṇena uppannaṃ hotīti yojetabbanti .

Ayamettha asaṅkhārikasasaṅkhārikapadesu paramatthadīpanā .

[22] Ṭīkāsu pana

Imamatthaṃ asallakkhetvā cittameva asaṅkhāraṃ sasaṅkhāranti ca gahetvā yaṃ vuttaṃ ,‘‘ natthi saṅkhāro assāti asaṅkhāraṃ .

Tadeva asaṅkhārikaṃ .

Saha saṅkhārena vattatīti sasaṅkhāraṃ .

SasaṅkhāramevaM0.32 sasaṅkhārikanti ca .

So yassa natthi .

Taṃ asaṅkhāraṃ .

Tadeva asaṅkhārikaṃ .

Saṅkhārena sahitaṃ sasaṅkhāri kanti ca ’’.

Sabbametaṃ na yujjatiyeva .

[23] Yañca vibhāvaniyaṃ

Saṅkharoti cittaṃ tikkhabhāvasaṅkhātamaṇḍanavisesena sajjeti .

Saṅkharīyativā taṃ etena yathāvuttanayena sajjīyatīti saṅkhāroti vuttaṃ .

Taṃpi na sundaraṃ .

Evañhi sati sasaṅkhārikapi cittaṃ tikkhaṃnāma siyāti .

[24] Yañca tattha

‘‘ So pana attano pubbabhāgappavatte cittasantāneceva parasantāneca pavattatīti taṃ nibbattito cittassa tikkhabhāva saṅkhāto visesova idha saṅkhāroti ’’ vuttaṃ .

Taṃpi asaṅkhārika sasaṅkhārikapadānaṃ vacanatthesu virajjhitvā tadanu rūpassa saṅkhārassa parikappanāvasena vuttattā nayuttameva .

[25] Etena

Pubbappayogasambhūto , viseso cittasambhapī ;

Saṅkhāro taṃ vasenettha , hotyāsaṅkhārikāditāti .

Sādhakagāthāpi paṭikkhittā hotīti .

[26] Yañca tattha

‘‘ Athavā , sasaṅkhārikaṃ asaṅkhārikanti ce taṃ kevalaṃsaṅkhārassa bhāvābhāvaṃ sandhāya vuttaṃ .

Natassa sahapavattisabbhā vā bhāvatoti .

Bhinnasantānappavattinopi saṅkhārassa idhamatthitāya taṃ vasena nibbattaṃ cittaṃ saṅkhāro assa atthīti sasaṅkhārikaṃ .

Salomako sapakkhakotyādīsuviya saha saddassa vijjamānatthaparidīpanato .

Tabbiparītampana tadabhāvato vuttanayena asaṅkhārikan ’’ ti vuttaṃ .

Taṃpi pāḷiaṭṭhakathāsiddhaṃM0.33 ujuṃ visadaṃ atthaṃ muñcitvā attano parikappanā vasena vuttattā na gahetabbameva .

Etthaca attano icchāya vinā paresaṃ āṇattiyāvā ajjhe sanāyavā yācanāyavā pavattitaṃ cittaṃ payogasamuṭṭhitaṃ nāma .

Tathā attano icchāya vinā paresaṃ bhayenavā lajjāyavā gāravenavā kathikāyavā daṇḍabhayenavā pavattitaṃ upāyasamuṭṭhitaṃ nāma .

Sayamevavā attano līnaṃ cittaṃ ñatvā tena tena upāyena attānaṃ ovaditvāvā taṃ taṃ upāyaṃ anussaritvāvā pavattitaṃ cittaṃ upāyasamuṭṭhitaṃ nāma .

Idañca nayadassanamevāti .

Diṭṭhigatena vippayuttaṃ diṭṭhigatavippayuttaṃ .

Udāsinabhāvena pekkhati anubhavanākārena ārammaṇaṃ passatīti upekkhā .

Upapattito yuttito ikkhati passatītivā upekkhā .

Yathāhi somanassa domanassāni ārammaṇaṃ adhimattato passanti .

Yato somanassito puggalo tena ārammaṇena viyoge vikārapatto hoti .

Domanassitoca tena ārammaṇena saṃyoge vikārapatto hoti .

Na tathā ayaṃ , ayaṃ pana yuttitova passati na ārammaṇasaṃyoga viyogahetu puggalaṃ vikāraṃ pāpetīti .

Kecipana upapattito yuttito ikkhatīti idaṃ idha nasambhavati .

Na hi akusalaṃ yuttarūpaṃ nāma hotīti vadanti .

Upekkhāya sahagatanti samāso .

23. Etthaca kiñcāpi phassādayo vitakkādayo mohādayoca dhammā iminā sakalena aṭṭhavidhena cittena saha gatā sampayuttāca honti , na pana te vedanāviya sayaṃpi bhedavantā honti .

Naca diṭṭhisaṅkhārānaṃ viyatesaṃ imasmiṃ citte katthaci honti katthacinahontīti ayaṃ vikappo atthi .

Tasmāte imassacittassa bhedakarā nahontīti idha nagahitāti daṭṭhabbā .

Lobhopana aññehi imassa aṭṭhavidhassa bhedakaro hoti .

Vedanādiṭṭhi saṅkhārāca imassa aññamaññassa bhedakarā hontīti teeva idha gahitāti daṭṭhabbā .

Nanu pīti māna thinamiddhānipi bhedakarāni hontīti tānipi idha sapītikaṃ apītikanti mānasampayuttaṃ mānavippayuttantiM0.34 thinamiddhasampayuttaṃ thinamiddhavippayuttanti ca gahetabbā nīti .

Na .

Tesu hi somanasse gahite pīti gahitāva hoti .

Itarānica tīṇi aniyatayogīnica honti , yevāpana kānicāti nagahitānīti .

[27] Vibhāvaniyaṃ pana

Phassādivitakkādimohādidhammā ito aññehipi citte hi yuttā hontīti nate aññehi imassa visesaṃ karonti .

Tasmā te idha na gahitāti iminā adhippāyena yaṃ vuttaṃ ‘‘ kasmā panettha aññesupi phassādīsu sampayuttadhammesu vijjamānesu somanassasahagatādibhāvova vuttoti .

Somanassādīnameva asādhāraṇa bhāvatoti .

Phassādayohi keci sabbacitta sādhāraṇā keci kusalādi sādhāraṇā .

Mohādayoca sabbā kusalasādhāraṇāti na tehi sakkā cittaṃ visesetun ’’ ti .

Taṃ vicāretabbaṃ .

Evañhi sati somanassupekkhā saṅkhārāpi aññesu dissantīti tepi aññehi imassa visesaṃ nakaronti .

Tasmā tepi idha nagahetabbā siyunti .

24. Etthaca somanassappaṭisandhikatā , agambhīrappakatitā , iṭṭhārammaṇasamāyogo , byasanamuttica somanassassa kāraṇaṃ .

Somanassappaṭisandhikohi sadā bhavaṅgasomanassena paribhāvita santāno hotīti tassa cittaṃ uppajjamānaṃ yebhuyyena somanassasahagataṃ uppajjatīti .

Agambhīrappakatikoca hīnajjhāsayo appakaṃpi mahantaṃ maññati .

Hīnaṃpi paṇītaṃ maññati .

Tasmā tassapi cittaṃ uppajjamānaṃ yebhuyyena somanassasahagataṃ hotīti .

Iṭṭhārammaṇasamāyogoti attanā icchitena hīnenavā paṇītenavā ārammaṇena samāyogo .

Byasanamuttīti ñātibyasanādito mutti .

Upekkhāpaṭisandhikatā , gambhīrappakatitā , majjhattārammaṇasamāyogo ,M0.35 byasanamuttica upekkhāya kāraṇaṃ .

Etthaca gambhīrappakabhitānāma mahajjhāsayatā .

Tādiso hi puggalo mahantaṃpi appakaṃ maññati , paṇītaṃpi hīnaṃ maññatīti .

Diṭṭhajjhāsayatā , diṭṭhivipannapuggalasevanā , saddhammavimukhatā , micchāvitakkabahulatā , ayoniso ummujjanañca diṭṭhiyā kāraṇaṃ .

Tattha diṭṭhajjhāsayatāti kāṇāriṭṭhassaviya sunakkhattassaviyaca purimabhave diṭṭhi gatikabhāvena āgatattā imasmiṃ bhavepi sassatucchedāsaya bhāvo .

Saddhammavimukhatāti ciraṃpi kālaṃ saddhammena vinā āgatatā .

Micchāvitakkabahulatāti attano avisayesu sabbaññuvisayesu ṭhānesu attano pamāṇaṃ ajānitvā cintāpasutavasena micchāvitakkabahulabhāvo .

Ayoniso ummujjananti attanādiṭṭhakāraṇameva sārato saccato ummujjanaṃ .

Tabbiparītena diṭṭhivippayuttakāraṇaṃ veditabbaṃ .

Asaṅkhārikakammajanitappaṭisandhi katā , kallakāya cittatā , khanti bahulatā , purisakāresu diṭṭhānisaṃsatā , kammappasutatā , utubhojanādi sappāya lābhoti idaṃ asaṅkhārikakāraṇaṃ .

Tattha khantibahulatāti sītuṇhādīnaṃ khamanabahulatā .

Purisakāresūti purisehi kattabbesu kammesu .

Kammappasutabhāti kammesu ciṇṇavasitā .

Tabbiparī tena sasaṅkhārikakāraṇaṃ veditabbaṃ .

Imesaṃpana cittānaṃ uppatti vidhānaṃ visuddhimagge gahetabbaṃ .

Aṭṭhapīti pisaddena nesaṃ labbhamānakammapathabhedato kāla santānā rammaṇādi bhedatoca anekavidhattaṃ sampiṇḍetīti .

Lobhamūlacittassa paramatthadipanā niṭṭhitā .

25. Dosamūlacitte duṭṭhumanobhi dummano .

Virūpaṃ cittaṃ .

Duṭṭhumano etassātivā dummano .

Virūpacittasamaṅgīpuggalo .

Dummanassa bhāvo domanassaṃ .

Mānasikadukkhavedanāyetaṃ adhivacanaṃ .

Sā hi attanā sahagate cittevā taṃ samaṅgīpuggalevā dummanā bhidhānassavā ayaṃ so dummanoti dummanabuddhiyāvā pavattinimittaṃ hotīti .

Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva .

Domanassena saha gatanti samāso .

Paṭihaññatīti paṭigho .

Doso .

Sohi uppajjamānoM0.36 sampayuttadhammepi paṭihanati .

Lūkhe santatte karoti .

Attano vatthumpi paṭihanati .

Hadayappadesaṃ dahati .

Taṃ puggalaṃ dummukhaṃ karoti , attano ārammaṇaṃpi paṭihanati .

Taṃ bādhaya māno gaṇhāti .

Tasmā paṭighoti vuccatīti .

26. Ettha siyā .

Saṅkhāro tāva imassa cittassa bheda karoti tassa idha gahaṇaṃ yuttaṃ .

Vedanā paṭighāpana bhedakarā na hontīti te idha na gahetabbāti .

Vuccate , domanassaggahaṇaṃ tāva imassa cittassa kadāci aññavedanāyogatā pasaṅganivattanatthanti .

Yadāhi rājāno hasamānāyeva coravadhaṃ pesenti .

Yadāca janā attano verīnaṃ maraṇe tuṭṭhiṃ pavedenti .

Maraṇaṃ abhinandanti .

Yadāca bālajanā hasamānāva migapakkhino mārenti .

Tadā idaṃ nukho somanassena yuttanti attheva pasaṅgo .

Upekkhāyogepana vattabbameva natthi .

Tappasaṅganivattanatthaṃ domanassaggahaṇanti .

Paṭighaggahaṇaṃpi aññadhammasampayuttatā pasaṅganivattanatthaṃ .

Tathāhi ye natthikāhetukā kiriyamicchā diṭṭhikā pāṇavadhe apuññaṃnāma natthīti gaṇhanti .

Yeca manussapāṇa vadheeva apuññaṃ hoti , tiracchānagatapāṇavadhe apuññaṃ natthīti gaṇhanti .

Yeca pāṇavadhaṃ katvā yaññaṃ yajantānaṃ mahantaṃ puññaṃ hoti , dibbasaṃvattanikanti gaṇhanti .

Te sakkāyadiṭṭhiyā vissaṭṭhā pāṇavadhaṃ sayaṃvā karonti .

Aññevā pesenti .

Tadā idaṃ diṭṭhiyāpi sampayuttaṃ siyāti pasaṅgo hotiyeva .

Yepana sammādiṭṭhikesu bālā abyattā , te kadāci tesaṃ micchādiṭṭhikānaṃ laddhiṃ gahetvā pāṇaṃ vadhantā ādito vematikajātāva honti .

Tadātesaṃ idaṃ vicikicchāyapi yuttaṃ siyāti pasaṅgo hoti .

Tappasaṅga nivattanatthaṃ paṭighaggahaṇanti .

Itarathā purima cittassa lobhasahagatabhāvoviya imassa paṭighasampayuttabhāvo cūḷanigameneva siddhoti tesaṃ gahaṇaṃ niratthakaṃ siyāti .

Etthaca issāmacchariyakukkuccānaṃ thinamiddhassaca aggahaṇaṃ purimacitte mānathinamiddhanayena veditabbaṃ .

Ayamettha paramatthadīpanā .

[28] Vibhāvaniyaṃ pana mahāṭīkāyañca

‘‘ AsādhāraṇaM0.37 dhammavasena cittassa upalakkhaṇatthaṃ domanassaggahaṇan ’’ ti vuttaṃ .

Tattha asādhāraṇadhammavasenāti idaṃ tāva nayujjati .

[29] Satipi imassa somanassupekkhāsahagatabhāve anaññasādhāraṇeneva domanassena imassa upalakkhaṇatthanti atthassa āpajjanato .

Yathātaṃ satipi purimassa imassaca cittassa mohasahagatabhāve anaññasādhāraṇeneva lobhena paṭighenaca upalakkhaṇatthaṃ lobhasahagatapaṭigha sampayuttaggahaṇanti .

Upalakkhaṇatthanti ca na vattabbaṃ .

Evañhi sati pākaṭena domanassena apākaṭānaṃ aññavedanā naṃpi idha laddhabhāvaṃ upalakkhetīti āpajjati .

Yathā laddhātapatto rājakumāroti .

[30] Yañca vibhāvaniyaṃ

‘‘ Paṭighasampayuttabhāvopana ubhinnaṃ ekanta sahacāritā dassanatthaṃ vutto ’’ ti vuttaṃ .

Taṃpi na sundaraṃ .

Imassa cūḷanigameneva tadatthasiddhitoti .

27. Etthaca dosajjhāsayatā , agambhīrappakatitā , appassukatā , āghātavatthusamāyogovā , aniṭṭhārammaṇasamāyo govā domanassassa paṭighassaca kāraṇaṃ .

Tattha dosa bahula bhāvato āgatavasena dosajjhāsayatā daṭṭhabbā .

Agambhīrappakatitā hīnajjhāsayatā .

Appassutassaca aniṭṭha loka dhammehiphuṭṭhassa taṃkutetthalabbhāti paccavekkhanā natthīti .

Imesampi dvinnaṃ uppattividhānaṃ visuddhimagge gahetabbaṃ .

Pisaddassa atthopi vuttanayoevāti .

Dosamūlacittassa paramatthadipanā niṭṭhitā .

28. Mohamūlacitte vicikicchuddhaccānaṃ padattho upari āgamissati .

Yasmāpana idaṃ cittaṃ mūlantaravirahena laddhokāsena suṭṭhubalavantena mohenaceva saṃsappamānavikkhipamānehi vicikicchuddhaccehiM0.38 ca yuttaṃ hoti .

Tasmā idha vedanāpi ārammaṇaṃ adhimattato anubhavituṃ na sakkotīti upekkhāvedanāva yuttā hoti .

Evaṃ santepi idaṃ cittaṃ somanassa domanassa sahagatānaṃpi anantare uppajjati .

Tasmā tadubhayavedanāhipi idaṃ yuttaṃ siyāti pasaṅgo hotīti tappasaṅganivattanatthaṃ idha upekkhāgahaṇaṃ kataṃ .

Anaññacittasādhāraṇena dhammena cittassa niyamanatthaṃ vicikicchāgahaṇaṃ .

Uddhaccaṃ pana sabbākusalesu yuttaṃpi idha laddhokāsaṃ hutvā suṭṭhu balavaṃ hotīti dassanatthaṃ idheva gahitanti daṭṭhabbaṃ .

Tenevahi dhammasaṅgaṇiyaṃ dhammuddesavāre uddhaccaṃ aññesu pāpacittesu sarūpato anuddharitvā yevāpanakabhāveneva vuttaṃ .

Imasmiṃ antimacitteeva sarūpato uddhaṭanti daṭṭhabbaṃ .

Yasmāca idaṃcittadvayaṃ sattānaṃ pakatisabhāvabhūtanti payogena vā upāyena vā kenaci uppādetabbaṃ nāma natthi .

Sabbakālampi bhavaṅgacittaṃviya anosakkamānaṃ asaṃsīdamānaṃ akicchena akasirena pavattati .

Tasmā ekantena asaṅkhārikameva hotīti katvā idha saṅkhārabhedo na gahitoti daṭṭhabbaṃ .

Tenevaca pāḷiyaṃpi purimacittesuviya idha sasaṅkhārenāti dutīyacittavāro navuttoti .

Ayamettha paramatthadīpanā .

[31] Vibhāvaniyaṃ pana

Imāni dve cittāni atisammuḷhatāya aticañcalatāya ca sabbatthapi rajjanadussanarahitāni honti .

Tasmā upekkhā sahagatāneva pavattantīti vuttaṃ .

Taṃ na sundaraṃ .

Rajjana sahitānaṃpi lobhamūla cittānaṃ upekkhā yogassa diṭṭhattāti .

[32] Yañca tattha mahāṭīkāyañca

‘‘ Tatoyevaca sabhāvatikkhatāya ussāhetabbatāyaca abhāvato saṅkhārabhedopi nesaṃ natthī ’’ ti vuttaṃ .

Tattha sabhāvatikkhatāya abhāvatoti iminā imassa asaṅkhārikabhāvaṃ paṭikkhipati .

Ussāhetabbatāya abhāvatoti iminā sasaṅkhārikabhāvaṃ paṭikkhipati .

Tadubhaye panaM0.39 idaṃ cittadvayaṃ sabbaso saṅkhāravimuttaṃ hotīti dasseti .

Taṃ aṭṭhakathāyapi tāva na sameti .

Paṭiccasamuppādavibhaṅgaaṭṭhakathāyañhi saṅkhārabhedena avijjāya duvidhabhāvova vutto .

Yadica idaṃdvayaṃ saṅkhāramuttaṃ siyā .

Evaṃ sati idha mohopi saṅkhāramutto siyā .

Soca avijjāyevāti tividhabhāvova avijjāya tattha vattabbo .

Naca vuttoti .

Evaṃ tāva aṭṭhakathāya nasameti .

[33] Yasmāca idha tikkhabhāvonāma vinā saṅkhārena kevalaṃ pakati paccaya gaṇa vaseneva pavattanasamatthatā vuccati .

Idañca cittaṃ tatheva pavattati .

Tasmā idaṃ sabhāvatikkhaṃ na hotīti na sakkā vattunti .

Laddhokāsena mohena suṭṭhu muyhantīti mohamūhānīti vattabbe niruttanayena momūhānīti vuttaṃ .

29. Iccevantiādi mahānigamanaṃ .

Tattha iccevan ti iti evaṃ .

Nipātasamudāyo hesa .

Pacchimovā evaṃ saddo purimassa itisaddassa atthavacano .

Iccevantivā visuṃ eko nipāto .

Sabbathāpi iminā somanassasahagatantiādinā vuttappakāre nāti attho daṭṭhabbo .

Idañca dvādasāti ettha visesanaṃ veditabbaṃ .

Sabbathāpīti dhammasaṅgaṇīyaṃ vuttena pakārenāpi dvādaseva .

Vibhaṅge vibhattena pakārenāpi dvādaseva .

Dhātukathādīsu vuttena pakārenāpi dvādaseva .

Tesu tesu suttantesu vuttena pakārenāpi dvādaseva .

Kāladesa santānādi bhedabhinnena pakārenāpi dvādaseva .

Kathaṃ dvādasevāti .

Iccevaṃ dvādasevāti yojetabbaṃ .

[34] Vibhāvaniyaṃ pana

Heṭṭhā vutto sampayogādi ākārova vibhāvito .

Sopana iccevanti imināva siddhoti .

Akusalacittānīti kusalapaṭiviruddhasabhāvattā evaṃ laddhanā māni cittāni .

Etthaca ekantena saddhādayoeva kusalānāma .

Mohādayoeva akusalā nāma .

Cittaṃpana phassādayo viya aññasamānamevaM0.40 hoti , na hi ārammaṇa vijānanaṃvā ekantena muyhanādiviya sāvajjaṃvā hoti .

Saddahanādiviya anavajjaṃvāti .

Taṃpana akusalehi yuttaṃ akusalanti vuccati .

Kusalehi yuttaṃ kusalanti .

Saddhādīnaṃpana mohādīnañca paṭiviruddhabhāvo yathākkamaṃ pahāyakapahātabbabhāvena veditabbo .

Akusaladhammāhi dubbalā honti .

Suvaṇṇappaṭirūpakāviya pheggubhūtā abhāvanārahā punappunaṃ āsevīyamānāpi cañcalantiyeva vikkirantiyeva .

Niyāmaṃ okkamantāpi ekasmiṃbhave eva apāyabhāgitāya okkamanti .

Napana kusalamūlāni sabbaso pacchinditvā satte vaṭṭasotaniyate kātuṃ sakkonti .

Kusaladhammāpana balavantā honti .

Jātisuvaṇṇāviya sārabhūtā bhāvanārahā punappunaṃ āsevīyamānā thiratarapattā lokiyesu yāva iddhividhānā lokuttaresuca yāva arahattamaggā vuddhiviruḷhīdhammā honti .

Niyāmaṃ okkamantā apāyasotaṃvā vaṭṭaso taṃvā sabbaso samucchinditvā anupādisesanibbānabhāgitāya okkamanti .

Tasmā kusala dhammāeva pahāyakānāma .

Itarepana pahātabbāeva nāmāti veditabbā .

Apica kusaladhammānāma antamaso ālopabhikkhā dānamattāpi lokebhesajjavidhānāniviyaakusalappahānāya eva paṇḍitehipaññapīyanti karīyanti ca , tasmā teeva pahāyakā .

Akusaladhammāpana loke nānārogajātiyoviya sakalalokassa pakatisabhāvabhūtāeva hontīti te pahātabbāevāti .

Samantato anavasesato ādiyiṃsu gaṇhiyiṃsūti samattāni .

Apica samattānīti niṭṭhitāni paripuṇṇānivā .

Aṭṭhadhātiādisaṅgahagāthā .

Lobhomūlaṃ etesanti samāso .

Dvādasā kusalā siyun ti ettha siyunti nipātapadaṃ idha daṭṭhabbaṃ .

Akusala cittāni dvādasa bhavantīti attho .

Iti paramatthadīpaniyānāma abhidhammatthasaṅgahassa

Catutthavaṇṇanāya akusalacittassa

Paramatthadipanā niṭṭhitā .

31. EvaṃM0.41 sabbanihīnaṃ akusalaṃ saṅgahetvā idāni ahetukaṃ saṅgaṇhanto tatthaca sabbanihīnaṃ akusalavipākaṃ tāva dassetuṃ upekkhāsahagatantiādimāha .

[35] Vibhāvaniyaṃ pana

Taṃ akusala vipākattāyeva akusalānantaraṃ pathamaṃ dassitanti adhippāyena yaṃ vuttaṃ ‘‘ tesaṃ akusalavipākā divasena tividhabhāvepi akusalānantaraṃ akusalavipākeyeva vibhajitun ’’ ti .

Taṃ na sundaraṃ .

Evañhi sati kusalavipākānipi kusalā nantareeva vattabbāni siyunti .

31. Cakkhusotādīnaṃ padattho upari āgamissati .

Vijānātīti viññāṇaṃ .

Yathāha-vijānāti vijānātīti kho bhikkhave tasmāviññāṇanti vuccatīti .

Cakkhuṃ nissitaṃ viññāṇaṃ cakkhuviññāṇaṃ .

Cakkhunāvā paccayabhūtena janitaṃ viññāṇaṃ cakkhuviññāṇaṃ .

Kammenavā cakkhussa upanītaṃ viññāṇaṃ cakkhuviññāṇaṃ .

Cakkhutovā jātaṃ viññāṇaṃ cakkhuviññāṇaṃ .

Cakkhussavā indriyabhāvena sāmi bhūtassa viññāṇaṃ cakkhuviññāṇaṃ .

Cakkhusmiṃvā uppannaṃviññāṇaṃ cakkhuviññāṇaṃ .

Esanayo sotaviññāṇādīsupi .

Pāḷiyaṃpana mahā taṇhāsaṅkhayasutte –

Seyyathāpi bhikkhave kaṭṭhañca paṭicca aggi jalati .

Kaṭṭhaggītveva saṅkhyaṃ gacchati .

Sakalikañca paṭicca aggi jalati .

Sakali kaggītveva saṅkhyaṃ gacchati .

Tiṇañca paṭicca aggi jalati .

Tiṇaggī tveva saṅkhyaṃ gacchati .

Gomayañca paṭicca aggi jalati .

Gomayaggītveva saṅkhyaṃ gacchati .

Thusañca paṭicca aggi jalati .

Thusaggītveva saṅkhyaṃ gacchati .

Saṅkārañca paṭicca aggi jalati .

Saṅkāraggītveva saṅkhyaṃ gacchati .

Evamevakho bhikkhave cakkhuñca paṭicca rūpeca uppajjati viññāṇaṃ .

Cakkhuviññāṇanteva saṅkhyaṃ gacchati .

Sotañca paṭicca sadde ca uppajjati viññāṇaṃ .

Sotaviññāṇanteva saṅkhyaṃ gacchati .

Ghānañca paṭicca gandheca uppajjati viññāṇaṃ .

M0.42 Ghānaviññāṇanteva saṅkhyaṃ gacchati .

Jivhañca paṭicca raseca uppajjati viññāṇaṃ .

Jivhāviññāṇanteva saṅkhyaṃ gacchati .

Kāyañca paṭicca phoṭṭhabbeca uppajjati viññāṇaṃ .

Kāyaviññāṇanteva saṅkhyaṃ gacchati .

Manañca paṭicca dhammeca uppajjati viññāṇaṃ .

Mano viññāṇanteva saṅkhyaṃ gacchatīti vuttaṃ .

Tathāti iminā upekkhāsahagatanti padaṃ ākaḍḍhati .

Dukkhayatīti dukkhaṃ .

Sampayuttadhamme taṃ samaṅgipuggalaṃvā bādhati hiṃsatīti attho .

Duṭṭhuvā khanati kāyikasukhanti dukkhaṃ .

Dukkarenavā khamitabbanti dukkhaṃ .

Dukkaraṃ okāsadānaṃ etassātivā dukkhaṃ .

Kāyikadukkhavedanāyeva nāmaṃ .

Suṭṭhu paṭimukhañca icchatīti sampaṭicchanaṃ .

Suṭṭhūti amuñcamānaṃ .

Paṭimukhanti anaññāpekkhaṃ .

Icchatīti kāmeti abhinandati paṭiggaṇhati .

Tenevahi bhāsitaṃ abhinandunti ettha sampaṭicchiṃ sūti vaṇṇayiṃsu .

Suṭṭhu tīreti tuleti vicāretīti santīraṇaṃ .

Ṭīkāyaṃ tīreti niṭṭhāpetīti vuttaṃ .

Vibhāvaniyaṃ tīreti vīmaṃsatīti vuttaṃ .

32. Etthaca cakkhussa asambhinnatā , āloka sannissayappaṭilābho , rūpānaṃ āpātāgamanaṃ , manasikāroti cattāro paccayā cakkhuviññāṇassa uppattikāraṇāni .

Sotassa asambhinnatā ākāsasannissayappaṭilābho , saddānaṃ āpātāgamanaṃ manasikāroti sotaviññāṇassa .

Ghānassa asambhinnatā , vāsusannissayappaṭilābho , gandhānaṃ āpātāgamanaṃ manasikāroti ghānaviññāṇassa .

Jivhāya asambhinnatā āposannissayappaṭilābho .

Rasānaṃ āpātāgamanaṃ , manasikāroti jivhāviññāṇassa .

Kāyassa asambhinnatā , pathavisannissayappaṭilābho , tiṇṇaṃ phoṭṭhabbānaṃ aññatarassa āpātāgamanaṃ , manasikāroti kāyaviññāṇassāti .

Etthaca āloka ākāsādīnaṃ sannissayānaṃ gahaṇaṃ tehi vinā rūpādīnaṃ pasādesu āpātāgamanasseva abhāvatoti daṭṭhabbaṃ , na hi āloke sati rūpāni sannihitānipi cakkhumhi āpātamāgacchanti .

Esanayo sesesupīti .

Yaṃpana aṭṭhakathāyaṃ -

CakkhusmiṃpanaM0.43 asambhinnepi bahiddhārūpārammaṇe āpātaṃ anā gacchante cakkhuviññāṇaṃ nuppajjati .

Tasmiṃ pana āpātaṃ āgacchantepi ālokasannissaye asati nuppajjatīti vuttaṃ .

Taṃ vinā ālokena viññāṇuppattiyā abhāvadassanaparaṃ .

Napana āpākāgamanaṃnāma āloke asatipi sambhavatīti dassanaparanti daṭṭhabbaṃ .

Itarathā rattandhakārepi rūpāni cakkhumhi āpātaṃ āgacchantīti āpajjatīti .

Akusalassa vipākāni akusala vipākāni .

33. Etthā kenaṭṭhena vipākaṃnāmāti .

Vipaccanaṭṭhena .

Kiñca vipaccananti .

Yathā loke ambaphalādīnaṃ taruṇabhāvaṃ atikkamma pariṇatabhāvappattivipaccananti vuccati .

Evamevaṃ idhapi vipaccanaṃ veditabbanti .

Ayañca attho catūhi samaṅgītāhi dīpetabbo .

Catassohi samaṅgītānāma cetanāsamaṅgitā , kammasamaṅgitā , upaṭṭhānasamaṅgitā , vipākasamaṅgitāti .

Tattha pubbe taṃ taṃ kammāyūhanakāleyā kusalākusalacetanāya khaṇattayasamaṅgitā .

Ayaṃ cetanāsamaṅgītānāma .

Sāpana cetanā nirujjhamānā sabbaso abhāvaṃ patvā nanirujjhati .

Āyatiṃpana vipākapātubhāvāya attano sabbākāraparipūraṃ kriyāvisesaṃ tasmiṃ cittasantāne nidahitvāva nirujjhati .

Soca kriyāviseso yāva okāsaṃ nalabhati .

Tāva kappasaṃtasahassaṃpi taṃsantānaṃ anugatoyeva hoti .

Yaṃ sandhāya dhammapade –

Na hi pāpaṃ kataṃ kammaṃ , sajjukhīraṃva muccati ;

Dahantaṃ bālamanveti , bhasmā channova pāvakoti vuttaṃ .

Sopana visuṃ eko paramatthadhammotipi saṅkhyaṃ nagacchati , anusayadhātuyoviyāti .

Ayaṃ kammasamaṅgitānāma .

Sopana yadā attano anurūpe paccaye labhati .

Tadā vipaccanatthāya okāsaṃ karoti .

Kathaṃ karotīti .

So āsannamaraṇassa sattassa attānaṃvā paccupaṭṭhāpeti .

Attano nimittaṃvā paccupaṭṭhāpeti .

Gatinimittaṃvā paccupaṭṭhāpeti .

Soca satto taṃ amuñcamāno yadi gaṇhāti .

M0.44 Tadā okāsaṃ labhati .

Ayaṃ upaṭṭhānasamaṅgitānāma .

Taṃ amuñcitvā cutassapana cutianantarameva so kammasaṅkhāto kriyā viseso visuṃ eko sasampayutto paramatthadhammarāsi hutvā ekaṃ bhavaṃ pūrayamāno vipaccati , ekaṃ bhavaṃ pūrayamānotica yāva tāyukaṃ bhavaṅgakiccaṃ chasu dvāresu taṃ taṃ dvārikavipākakiccāni pariyosāne cutikiccañca sādhayamānoti attho .

Tattha purimā tisso samaṅgītā taruṇā vatthānāma honti .

Pacchimā vipākasamaṅgītā pariṇatāvatthānāmāti veditabbā .

Iti vipaccantīti vipākāni mudutaruṇāvatthaṃ atikkamitvā pariṇakāvatthasaṅkhātaṃ vipakkabhāvaṃ āpajjantīti evamettha attho veditabbo .

Evañca katvā pāḷiyaṃ kusalākusalakammasamuṭṭhānānaṃpi kaṭattārūpānaṃ vipākapade aggahaṇaṃ hotīti .

Tānihi kammasantānato visuṃ siddhattā visuṃ kammato jātāniyeva nāma honti , navipakkāni nāmāti .

Aññaṃhi arūpadhammānaṃ santānaṃ .

Aññaṃ rūpadhammānanti .

Ayamettha vipākapade paramatthadīpanā .

Yepana arūpabhāvena sārammaṇabhāvenaca kammena sadisa tāmattaṃ gahetvā arūpadhammānameva vipākattaṃ sādhenti .

Tesaṃ vipākasaddo arūpadhammesu ruḷhīvasena pavattoti āpajjatīti .

Yañca tattha sālibījanibbattesu nāḷapattapupphaphalesu bījasadisānaṃ phalānameva sāliphalasālipakkanāmaṃ siddhaṃ viyāti upamaṃ dassenti , sāpi nasameti .

Na hi phalānipi taruṇakāle pākanāmaṃ labhanti .

Naca nāḷapattapupphānipi pariṇatakāle pākanāmaṃ nalabhantīti .

Tāni pihi tadā nāḷaṃ pakkaṃ , pattaṃ pakkaṃ , pupphaṃ pakkanti na navuccantīti .

Sukhayatīti sukhaṃ , sampayuttadhamme taṃsamaṅgīpuggalaṃvā laddhasātaṃ karotīti attho .

34. Suṭṭhuvā khanati kāyikadukkhaṃ .

Sukhenaca khamitabbaṃ .

Sukaraṃ okāsadānaṃ etassātivā sukhaṃ .

Kusalassa vipākāni sampayutta hetuvirahato ahetukānicāti kusalavipākā hetuka cittāni .

[36] Vibhāvaniyaṃ pana

PubbakammasahajātenaM0.45 nibbattakahetunāpi idha vipākassa sahetukatāpasaṅgokato .

So na sundaro .

Na hi abhidhamme katthaci pubbakammasahajātena nibbattakahetunā vipākassa sahetukāhetukatā sambhavonāma atthi .

Asatica sambhave byabhicārassapi abhāvato so pasaṅgo niratthakovāti .

Tattha byabhicārassāti pasaṅgassa iccevattho .

Etthaca akusalavipākānaṃ sayaṃ abyākatadhammattā lobhādīhi akusalahetūhica sayaṃ akusalavipākattā alobhādīhi anavajjahetūhica sahetukatā sambhavo natthi .

Asati ca taṃ sambhave tesaṃ ahetukabhāvo abyabhicāroyeva hotīti tattha ahetukaggahaṇaṃ na kataṃ .

Kusalavipākānaṃ pana sayaṃ kusalavipākattāyeva alobhādīhi kusalā byākatayogīhi anavajjahetūhi sahetukatā sambhavo atthiyeva .

Satica tasmiṃ sambhave tesaṃ ahetukabhāvo byabhicārasahito hotīti tattheva ahetukaggahaṇaṃ katanti daṭṭhabbaṃ .

35. Cakkhādike pañcadvāre uppannaṃ āvajjanaṃ pañcadvārāvajjanaṃ , tañhi pañcadvāre ghaṭṭitaṃ ārammaṇaṃ gahetvā āvajjanaṃ uppajjatīti .

Bhavaṅgasaṅkhāte manodvāre uppannaṃ āvajjanaṃ manodvārāvajjanaṃ .

Tañhi tasmiṃ āpātaṃ āgacchantaṃ ārammaṇaṃ gahetvā āvajjantaṃ pavattatīti .

Etthaca manodvāranti sakalaṃ bhavaṅgacittaṃ daṭṭhabbaṃ .

[37] Yaṃpana ṭīkāyaṃ

Tāva ‘‘ manodvāranti ettha āvajjanassa anantara paccayabhūtaṃ bhavaṅgacittaṃ manoti vuccati .

Tadeva dvāraṃ āvajjanajavanādi thicitta pavattiyā mukhattā ’’ ti vuttaṃ .

Yañca vibhāvaniyaṃ

‘‘ Āvajjanassa anantara paccayabhūtaṃ bhavaṅgacittaṃ manodvāraṃ , pīthicittānaṃ pavattimukhabhāvato ’’ ti vuttaṃ .

Taṃ sabbaṃpi na yujjatiyeva .

YadihiM0.46 yassa bhavaṅgassa anantaraṃ vīthicittāni pavattanti .

Tadeva ekantena tesaṃ pavattimukhattā manodvāraṃnāma hoti .

Na tato purimānīti ayamattho siyā .

Evañcasati yesu cakkhādīsu rūpā dīnaṃ ghaṭṭitattā āvajjanādīni vīthicittāni pavattanti .

Tāneva ekantena tesaṃ pavattimukhattā dvārānināma honti .

Na tato aññānīti ayamattho āpajjati .

Naca tāni cakkhādīni nāma atthi .

Yāni cakkhādīni dvārarūpānināma na hontīti .

Sabbametaṃ upari dvāra saṅgahe āvibhavissatīti .

Hasanaṃ hasitaṃ .

Mukhassa pahaṭṭhākārappavatti .

Taṃ uppādeti janetīti hasituppādo .

Taṃvā uppādenti khīṇāsavā etenāti hasibhuppādo .

Taṃvā uppajjati etenāti hasituppādo .

Soeva cittanti samāso .

Khīṇāsavānaṃ anoḷārikesu ārammaṇesu yena cittena sitaṃ pātukaronti , tassetaṃ nāmaṃ .

Na hi khīṇāsavā lokiya mahā janāviya rajjanīyādi bhāvena oḷārikesu hasaniya vatthūsu hasantīti .

Ṭīkāsu pana cittaṃ apekkhitvā hasituppādanti niddiṭṭhaṃ siyāti .

Vuttanayena ahetukānica tāni vipaccana vipākuppādana kiccarahitattā taṃ taṃ kriyāmattabhūtāni cittānicāti ahetukakriyacittāni .

Etthaca vīthimuttacittāni kiccadubbalattā pañcaviññāṇāni vatthudubbalattā sampaṭicchanādīnica kiccaṭṭhānadubbalattā attano ussāhena vinā kevalaṃ vipaccanamattena pavattantīti tāni sabbāni vipākānieva honti .

Yānipana balavakiccattā attano ussāhena pavattanti .

Āyatiṃca vipākuppādanatthaṃ ussāhasahitāni honti .

Tāni kusalākusalānināma honti .

Yāni pana cittāni vipaccanamattaṃ atikkamma attano ussāheneva pavattanti .

Tesu āvajjanadvayaṃ vipākasantānato laddhapaccayattā thokaṃ dubbalabhāvato itarānica nirānusayasantāne pavattattā sabbaso vipākuppādanatthaṃ ussāharahitānieva hontīti tāni sabbāni kriyānināma jātānīti daṭṭhabbaṃ .

36. Idāni ādito paṭṭhāya vedanāvicāraṇā vuccati .

Tathāhi cakkhuviññāṇādīnaṃ tāva vatthūnica ārammaṇānica upādārūpānevaM0.47 honti , upādārūpānañca vicupiṇḍakānaṃviya aññamaññasaṅghaṭṭanaṃ dubbalamevāti tāni iṭṭhe aniṭṭheca ārammaṇe upekkhā sahagatāneva hontīti .

Kāyaviññāṇassapana ārammaṇāni mahābhūtāni hontīti yathā adhikaraṇimatthake thapitaṃ picupiṇḍakaṃ ayokūṭena paharantānaṃ ayokūṭassa picupiṇḍakaṃ atikkamma akhikaraṇighaṭṭanaṃ balavataraṃ hoti .

Tathā tesaṃ ārammabhūtānaṃ kāyavatthuṃ atikkamma kāyanissaya bhūtesu saṅghaṭṭanaṃ balavataraṃ .

Tasmā kāyaviññāṇaṃ iṭṭhe sukhasahagataṃ aniṭṭhe dukhasahagataṃ hotīti .

Sampaṭicchanacittaṃpana sabbadubbalānaṃ pañcaviññāṇānaṃ anantaraṃ uppajjatīti niccaṃ dubbalaṃ hutvā sabbattha upekkhāsahagatamevāti .

Vibhāvaniyaṃ pana asamānanissaye hi tehi laddhapaccayatāvasena ayamattho vibhāvito , santīraṇaṃpana sayaṃpi balavavatthuṃ nissāya pavattati .

Tādisenaca balavavatthunissayena purimacittena laddhapaccayaṃ hotīti thokaṃ balavaṃ hoti .

Tasmā taṃ kusalavipākaṃ iṭṭhe upekkhāsahagataṃ abhiiṭṭhe somanassasahagataṃ hoti .

Akusalavipākaṃpana aniṭṭhepi abhianiṭṭhepi upekkhāsahagatameva hoti .

Kasmā itice .

Yadihi taṃ atianiṭṭhārammaṇavasena vedanā bhedayuttaṃ siyā .

Dukkhenavā domanassenavā yuttaṃ siyā .

Tattha dukkhena tāva na yujjati , kasmā , ekantakāyikattā dukkhassāti .

Domanassenapi na yujjati .

Kasmā , paṭighena paṭihaññattāeva domanassabhāvaṃ pattā domanassavedanā paṭighena vinā nappavattatīti .

Ekantākusalabhūtena paṭighena niccayogino domanassassa abyākatesu asambhavatoti .

Āvajjanadvayaṃpana santīraṇatopi thokaṃ balavaṃ hoti .

Vipākānañhi pavattituṃpi attano ussāhabalaṃnāma natthi .

Balavantehipana kammādipaccayehi jātāni balavantānināma honti .

Dubbalehi jātāni dubbalāni nāmāti .

Evaṃ santepi taṃ āvajjanadvayaṃ kammānubhāvatoca muccitvā vipākasantānatoca paccayaṃ gahetvā uṭṭhitattā dubbalameva hotīti sadāpi upekkhāsahagatamevāti .

[38] Vibhāvaniyaṃ pana

PañcadvārāvajjanaṃM0.48 pubbe kenaci aggahite ārammaṇe ekavā rameva pavattattā manodvārāvajjanañca visadisacittasantānaparāvattanavasena byāpārantarasāpekkhattā ārammaṇarasaṃ adhimattato anubhavituṃ nasakkotīti sabbatthapi majjhatta vedanāyuttamevāti vuttaṃ .

Tattha byāpārantarasāpekkhattāti idaṃ na yujjati .

Na hi cittānaṃ balavadubbalatāvisesoattanopacchā pavattassa cittassa vasena sakkā vattuṃ .

Attanopana paccayehieva so sakkā vattunti .

Itarathā santīraṇassapi byāpārantarasāpekkhatā siyā .

Taṃpi hi visadisacittasantānaṃ attanāparaṃ vatteti yevāti .

37. Imāni cittāni attano pakati paccayagaṇasamāyoge sati nuppajjantīti natthi .

Tasmā asaṅkhārikānevāti vadanti .

Mūlaṭīkāyaṃ pana vipākuddhāre –

Ahetukavipākānaṃ aparibyattakiccattā sasaṅkhārika kamma viruddho asaṅkhārikabhāvopi natthi .

Asaṅkhārikakammaviruddho sasaṅkhārikakāvopi natthi .

Tasmā tesaṃ ubhayakammenapi uppatti therena anuññātāti vuttaṃ .

Etena tiṇṇaṃ kriyacittānaṃpi tadubhayabhāvābhāvo vutto hoti .

Tānipihi aparibyattakiccāniyevāti .

Athavā .

Rūpadassa na saddassavanādīni sattā kadāci attano icchāya karonti .

Kadāci parehi ussāhitā karontīti paccakkhatova siddhametaṃ .

Tattha yadā attano icchāya karonti .

Tadā pañcadvārāvajjanādīni sabbāni vīthicittāni asaṅkhārikānināma honti .

Yadā parehi ussāhitā karonti .

Tadā sasaṅkhārikānināma honti .

Dvāra vimuttesupana dvīsu upekkhāsantīraṇesu aṭṭhamahāvipākesuviya vattabbo .

Iti sabbāni ahetukacittāni tena pariyāyena saṅkhārabhedenaM0.49 paccekaṃ bhinnānieva honti .

Evaṃ santepi apari byattakiccattāyeva tesaṃ saṅkhārabhedo pāḷiyaṃ navuttoti veditabbo .

38. Yasmāpana hetuyonāma mahantadhammā honti .

Tasmā te dubbalakammanibbattesu dubbalavatthukiccaṭṭhānesuca imesu cittesu nuppajjanti .

Tattha sabbaṃ pāpakammaṃ vikkhepayuttaṃ sayaṃpi cañcalati dubbalaṃ hoti .

Tasmā taṃ kappaṭṭhitikaṃpi samānaṃ kālantare hetuyuttaṃ vipākaṃ janetuṃ nasakkoti .

Tihetukakammaṃpi samānaṃ dubbalesu cakkhādivatthūsuca dassanādīsu kiccaṭṭhānesuca hetuyuttaṃ vipākaṃ janetuṃ nasakkoti .

Āvajjanahasanakiccā nica dubbalakiccānieva honti .

Tasmā imāni sabbāni sampayuttaheturahitāni jātānīti daṭṭhabbaṃ .

39. Sabbathāpīti padassa attho heṭṭhā vuttanayeneva veditabbo .

[39] Vibhāvaniyaṃ pana

Sabbathāpīti akusalavipāka kusalavipāka kriyabhede nāti vuttaṃ .

Taṃ na sundaraṃ .

Sohi bhedo iccevanti imināva gahitoti .

Saṅgahagāthāyaṃ akusalavipākāni vatthukiccabhedena satta , puññapākāni vatthukiccavedanābhedena aṭṭhadhā , kriyacittāni kiccadvārabhedena tīṇīti ahetukacittāni aṭṭhārasa hontīti yojanā .

Etthaca puññapākesu vedanābhedopi vattabbo .

Itarathā santīraṇassa abhedo siyā .

Tathā kriyāsu dvārabhedopi vattabbo .

Aññathā āvajjanassa abhedo siyāti .

Ṭīkāsupana so na vuttoti .

Ahetukacittassa paramatthadīpanā .

40. Idāni heṭṭhā vuttānaṃ cittānaṃ asobhaṇanāmaṃ upari vuccamānānañca sobhaṇanāmaṃ thapento gāthamāha .

Upari vuccamānānañhiM0.50 sobhaṇatte vutte heṭṭhā vuttānaṃ asobhaṇatā avuttāpi siddhā hotīti .

Tattha pāpāhetukamuttānīti pāpehi ahetukehica muttāni ekūnasaṭṭhicittāni .

Athavā .

Ekanavuticittānipi sobhaṇānīti vuccare vuccantīti yojanā .

Tattha pāpehīti akusalehi .

Akusalānihi attasamaṅgino satte anicchanteyeva apāyaṃ pāpenti .

Tasmā pāpānīti vuccanti .

Etena puññānaṃpi sugatipāpanaṭṭhena pāpatā pasaṅgo nivattito hoti .

Na hi icchantānaṃ pāpane pāpanabyāpāro pākaṭo hotīti .

Lāmakaṭṭhenavā tāniyeva pāpānīti vuccantīti .

Sobhaṇehi saddhādiguṇadhammehi yuttiyā tatoyeva ca sayaṃpi sobhaggapattiyā sobhaṇānīti .

41. Idāni tāni sobhaṇāni hīna paṇītā nukkamena dassento somanassasahagatan tiādimāha .

Tattha jānātīti ñāṇaṃ , yāthāvato paṭivijjhatīti attho .

Ñāṇena sampayuttaṃ vippayuttanti samāso .

Natthi saṅkhāro assāti asaṅkhāro .

Saṃvijjati saṅkhāro assāti sasaṅkhāro .

Sappurisupanissa yādiko kusaluppattiyā pakatipaccayagaṇo .

Sohi yadā duvidhena saṅkhārena vinā kevalaṃ attano balena kusalacittaṃ samuṭṭhāpeti .

Tadā asaṅkhāronāma .

Soyeva yadā attano balena kusalacittaṃ samuṭṭhāpetuṃ na sakkoti .

Saṅkhārasahāyaṃ labhitvāva taṃ samuṭṭhāpeti .

Tadā sasaṅkhāronāma .

Asaṅkhārena uppannaṃ asaṅkhārikaṃ .

Sasaṅkhārena uppannaṃ sasaṅkhārikan ti sabbaṃ heṭṭhā vuttameva .

Etthaca somanassādīnaṃ uppattikāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva .

Apica saddhāsampatti dassanasampatti deyyadhamma paṭiggāhaka sampattīti evamādi somanassakāraṇaṃ , tabbiparītaṃ upekkhākāraṇaṃ .

Yānica pītisambojjhaṅgassa upekkhāsambojjhaṅgassaca kāraṇāniaṭṭhakathāsu vuttāni .

Tānipi imasmiṃ ṭhāne vattabbānīti .

Paññā saṃvattanika kammupanissayatā , abyāpajjalokupapattitā indriyaparipākatā , kilesadūratāca ñāṇuppattiyā kāraṇaṃ .

Tihetukapaṭisandhikatā , amohajjhāsayatā , paññavantapuggalasevanā .

SutacintāpasutātipivattuṃM0.51 yujjati .

Yānicadhammavicayasambojjhaṅgassa kāraṇāni aṭṭhakathāsu vuttāni .

Tānipi idha vattabbāni .

Tabbiparītaṃ ñāṇavippayuttakāraṇaṃ .

Saṅkhārakāraṇaṃpi pubbe vuttameva .

Yānica vīriyasambojjhaṅgassa passaddhisambojjhaṅgassaca kāraṇāni aṭṭhakathāsu vuttāni .

Tānipi idha vattabbānīti .

Imesaṃpi uppatti vidhānaṃ visuddhimagge gahetabbanti .

42. Aṭṭhapīti ettha pisaddo sampiṇḍanattho .

Tena imesaṃ idha vuttappakārato aññehi pakārehi anekavidhataṃ sampiṇḍeti .

Tatrāyaṃ nayo .

Imāni aṭṭhacittāni dasahi puññakriyāvatthūhi guṇitāni asīti honti .

Puna tāni chahi ārammaṇehi guṇitāni cattārisatāniceva asīti ca honti .

Puna tāni tīhi kammehi guṇitāni sahassaṃ cattāri satāni cattālīsaṃca honti .

Puna tāni tīhi hīnamajjhimapaṇītehi guṇitāni cattāri sahassāni tīṇi satāni vīsatica honti .

Tāni imāni suddhikānīti katvā dvīsu ṭhānesu thapetabbāni .

Tato ekaṃ ṭhānaṃ gahetvā dvidhā karontassa ñāṇasampayuttāni dvesahassāni sataṃ saṭṭhica honti .

Tathā ñāṇavippayuttānīti .

Puna tattha ñāṇasampayuttāni catūhi adhipatīhi guṇitāni aṭṭhasahassāni chasatāni cattālīsaṃca honti .

Ñāṇavippayuttānipana vīmaṃsāvajjitehi tīhi adhipatīhi guṇitāni chasahassāni cattārisatāni asītica honti .

Puna tadubhayāni sampiṇḍitāni dasasahassaṃ pañcasahassāni sataṃ vīsatica honti .

Puna tāni pubbe visuṃ thapitehi suddhikehi sampiṇḍitāni dasasahassaṃ navasahassāni cattāri satāni cattālīsañca hontīti .

Yaṃpana ṭīkāyaṃ idha vuttanayena suddhikānica ñāṇavippayuttāni ca visuṃ akatvā sabbāni puññakriyādīhi samaṃ guṇitāni sattarasa sahassāni dve satāni asītica hontīti vuttaṃ .

[40] Yañca vibhāvaniyaṃ

SuddhikāniM0.52 visuṃ akatvā ñāṇavippayuttānieva visuṃ katvā tathā guṇitāni vīsa satādhika pannarasa sahassāni hontīti vuttaṃ .

Taṃ sabbaṃ na yuttaṃ .

Evañhi sati imāni kāmāvacarakusalāni niccaṃ sādhipatikāni hutvā niyatādhipatikānināma bhaveyyuṃ .

Naca imāni upari mahaggata kusalāni viya lokuttarāni viya ca niyatā dhipatikāni hontīti .

Ṭīkānayenapana ñāṇavippayuttānipi vīmaṃsāsahagatānīti āpajjatīti .

Yathāvā kosallasambhūtaṭṭhena kusalātiettha ñāṇavippayuttānipi kosallena nānāvajjanavīthiyaṃ pavattena upanissayañāṇena sambhūtattā kusalāni eva nāma honti .

Evamidhapi tāni teneva vīmaṃsādhipatibhūtena sambhūtattā vīmaṃsādhipateyyānipi nāma hontīti na nasakkā vattunti iminā adhippāyena tāni visuṃ akatāni siyunti .

Evaṃsantepi kāmakusalānināma adhipativimuttāni eva bahutarāni honti .

Tasmā nasakkā sabbāni kāmakusalāni vīmaṃsādhipatimūlikāni bhavitunti .

43. Kāmāvacarānica tāni kusalāni cittānicāti viggaho .

Tattha kenaṭṭhena kusalānīti .

Ārogyaṭṭhena , sundaraṭṭhena , chekaṭṭhena , anavajjaṭṭena , sukhavipākaṭṭhenacāti .

Rāgādayohi dhammā cittasantānassa rujjanaṭṭhena rogānāma .

Ahitaṭṭhena asundarā nāma .

Anipuṇaṭṭhena achekānāma .

Gārayhaṭṭhena vajjānāma .

Aniṭṭha vipākaṭṭhena dukkhavipākānāma honti .

Imānipana tehi vuṭṭhitattā kusalānināma arogāni nāmāti attho .

Tappaṭipakkhattāca sundarāni chekāni anavajjāni sukhavipākāni ca nāma hontīti .

Kucchite pāpadhamme salayanti cālenti kampenti viddhaṃsentīti kusalāni .

Kucchitenavā ākārena sattasantāne senti anusentīti kusā .

Rāgādayo .

Te lunanti chindantīti kusalāni .

Kusaṃvā vuccati ñāṇaṃ kucchitānaṃ sānaṭṭhena tanukaraṇaṭṭhena antakaraṇaṭṭhenavā .

Kusena lātabbānīti kusalāni .

KusāviyaM0.53 hatthappadesaṃ saṃkilesapakkhaṃ lunantītivā kusalāni .

Apica , kucchite pāpadhamme saranti hiṃsantīti kusalāni .

Rakārassa lakāro .

Kosallasambhūtaṭṭhenavā kusalānīti .

44. Mahāvipākesu padatthato vattabbaṃ natthi .

Vedanābhedo ārammaṇavasena vattabbo .

Tānihi atiiṭṭhe iṭṭhamajjhatte ca ārammaṇe yathākkamaṃ somanassena upekkhāya ca yuttānīti .

Sampayogabhedo kammavasena javanavasenaca vattabbo .

Tānihi balavakammena janitāni ñāṇasampayuttāni honti .

Dubbalakammena janitāni ñāṇavippayuttāni .

Kadācipana tadārammaṇavasena pavattikāle yebhuyyena tihetukajavanānubandhāni ñāṇasampayuttāni honti .

Itarajavanānubandhāni ñāṇavippayuttānīti .

Saṅkhārabhedopi kehici ācariyehi kammavaseneva kathito .

Asaṅkhārikakammajanitāni asaṅkhārikāni .

Sasaṅkhārikakammajanitāni sasaṅkhārikānīti .

Saṅgahakārenapana sannihitapaccayavasena vutto .

Tānihi paṭisandhiyaṃ purimabhave maraṇāsannakāle ñātakādīhi tena tena payogena upaṭṭhāpitāni kammādīni ārammaṇāni gahetvā pavattāni sasaṅkhārikānināma honti .

Tādisena payogena vinā sayameva kammabalena upaṭṭhitāni gahetvā pavattāni asaṅkhārikānināma honti .

Tadārammaṇa kālepana asaṅkhārikajavanānubandhāni asaṅkhārikānināma .

Sasaṅkhārika javanānubandhāni sasaṅkhārikāni nāmāti .

Etthapi sampiṇḍanattho visaddo .

Tena ārammaṇachakka hīnattikavaseneva kāladesa santānādivasenaca tesaṃ anekabhedattaṃ sampiṇḍeti .

Yasmā panetāni dānādivasena kāyakammādivasena chandādīni dhuraṃ katvā ca na pavattanti .

Tasmā tāni puññakriyāvatthūnaṃ kammādhipatīnañca vasena vaḍḍhanaṃ nalabhantīti .

[41] Vibhāvaniyaṃ pana

Imāni viññattisamuṭṭhāpanābhāvato kammadvāra vasena na pavattanti .

Avipākasabhāvatoca kammavasena napavattantīti vuttaṃ .

Taṃ vicāretabbaṃ .

Heṭṭhāhi kusalesu kammattikavaseneva vaḍḍhanaṃ vuttaṃ .

Napana visuṃ kammadvāravasena .

Kammattikañcanāma tividha kammadvāra vaseneva siddhanti .

Nanu aṭṭhakathāyaṃ yohi kāmāvacarakusalesu kammadvāra kammapatha puññakriyāvatthubhedo vutto .

So idha natthi .

Kasmā .

Aviññattijanakato avipāka dhammato tathā appavattiyācāti vuttanti .

Saccaṃ .

Tattha pana aviññattijanakato kammadvāra bhedo idha natthīti etena kāyakammaṃ vacīkammaṃ manokammanti evaṃ bhedassa abhāvaṃ vadati .

Avipākadhammato kammapathabhedo idha natthīti etena dasavidhassa kammapathabhedassa abhāvaṃ vadati .

Idhapana kusalesupi kammapathabhedaṃ aggahetvā tividhakammadvāra bhedabhinnaṃ kammattikameva gahitaṃ .

Tañca viññatti samuṭṭhāpanā bhāvato tividhakammadvāravasena napavattantīti imināva siddhaṃ .

Yadica heṭṭhā kusalesupi dasavidhakammapathabhedavasena visuṃ vaḍḍhanaṃ vuttaṃ siyā .

Evaṃsati idhapi avipākasabhāvato kammapathavasena napavattantīti idaṃ vattabbamevāti .

45. Mahākriyacittesupi mahāvipākesuviya ārammaṇa vaseneva vedenābhedo upari sayameva vakkhati .

Ñāṇasampayutta , vippayutta , asaṅkhārika , sasaṅkhārikabhedopana yathārahaṃ kusalesu vuttanayena veditabbo .

[42] Vibhāvaniyaṃ pana

Tathā avicāretvā kriyacittānaṃpi kusale vuttanayena yathārahaṃ somanassa sahagatāditā veditabbāti vuttaṃ .

Taṃ na yujjati .

Iccevaṃ sabbathāpīti padānaṃ attho heṭṭhā vuttoyeva .

Sahetuka kāmāvacara kusala vipāka kriya cittānīti ettha sahetu kaggahaṇaṃ kusala sadda sambandhe bhūtakathana visesanaṃ .

Tenevahi taṃ kusalacittānaṃ cūḷanigamena gahitaṃ .

Vipāka kriya saddasambandhepana byavacchedakavisesanaṃ daṭṭhabbaṃ .

[43] Vibhāvaniyaṃ pana

SakkharakathalikaṃpiM0.55 macchagumbaṃpi tiṭṭhantaṃpi carantaṃpi passatīti suttapade viya idha yathālābha yojanāti vuttaṃ .

Taṃ na sameti .

Tatthahi sakkharakathalikaṃnāma nacaratīti yuttaṃ .

Idhapana kusalaṃ sahetukaṃ nahotīti nayuttametanti .

46. Saṅgahagāthāyaṃ vedanā ñāṇa saṅkhāra bhedenāti vedanābhedena , ñāṇabhedena , saṅkhārabhedenaca .

Tattha vedanā bhedenāti vedanābhedasiddhena cittabhedena , ñāṇabhedenāti ñāṇayogā yogasiddhenacittabhedena .

Saṅkhārabhedenāti saṅkhārena vinā sahaca pavattapaccayagaṇabhedasiddhena cittabhedenāti attho .

Idañhi samāsapadānaṃ sāmatthiyaṃ , yadidaṃ suviññātānaṃ nānāppakārānaṃ padatthānaṃ appakena byañjanena dīpanasamatthatāti .

[44] Etena vibhāvaniyaṃ

Sayaṃ abhinnānaṃ ñāṇasaṅkhārānaṃ bhedavacane cittassa bhedakara bhāve ca codanāya anokāsatā sādhitā hotīti .

Tatrāyaṃ yojanā .

Sahetu kāmāvacara puññapākakriyā vedanāñāṇasaṅkhārabhedena yathākkamaṃ chaca dvādasaca catuvīsati ca matāti .

Etthaca –

Vedanāñāṇasaṅkhāra , bhedenetāni aṭṭhadhā ;

Puññapākakriyābhedā , catuvīsatividhā makā tipi .

Vattabbā .

Evañhi sati atthagatica visadā hoti .

Upari vakkha , mānāhica saṅgahagāthāhi saddhiṃ sametīti .

47. Kāmetiādi sabbesaṃ kāmacittānaṃ saṅgahagāthā .

Tattha kāme kāmabhūmiyaṃ pākāni sahetukāhetukavasena sabbāni vipākacittāni tevīsa .

Puññāpuññāni kusalākusalacittānica vīsati .

Kriyāca sahetukāhetukavasena sabbāni kriyacittāniM0.56 pana ekādasa honti .

Iccevaṃ sabbathāpi catuppaññāsa hontīti yojanā .

Sabbathāti cettha visaddo lutta niddiṭṭho .

Dhammasaṅgaṇiyaṃ vuttena sabbappakārenapi catuppaññāsaeva .

Vibhaṅge vibhattena sabbappakārenapi catuppaññāsa evātiādinā tassa attho heṭṭhā vuttoyevāti .

[45] Etena vibhāvaniyaṃ

Idha vuttānaṃ kusalādīnaṃ antogadhabhedavasena tassa atthavibhāvanā paṭisiddhā hoti .

[46] Yañca vibhāvaniyaṃ

Kāme bhaveti vuttaṃ .

Taṃpi vicāretabbaṃ .

Bhavasaddo hi kusalākusalakammesu kammanibbattesuca vipāka kaṭattārūpesu vattamāno abhidhamme diṭṭho .

Na tadaññesu nāmarūpadhammesūthi .

Bhūmipariyāyoca idha kāmasaddo .

Bhūmītica sahokāso indriyā nindriyabaddhadhammasamūho vuccatīti kāme kāmabhūmiyanti ayamattho daṭṭhabbo .

Bhavotivā bhūmieva vuccati suttantapariyāyena bhavanti ettha sattā saṅkhārācāti katvā .

Esanayo paratthapīti .

Iti paramatthadīpaniyānāma abhidhammatthasaṅgahassa

Catutthavaṇṇanāya kāmacittassa

Paramatthadīpanā niṭṭhitā .

48. Evaṃ kāmacittasaṅgahaṃ dassetvā idāni yathānuppattaṃ rūpacittasaṅgahaṃ dassento vitakkavicārapītisukhekaggatāsahitan tiādimāha .

Vitakkoca vicāroca pītica sukhañca ekaggatācāti dvando .

Tāhi sahitanti samāso .

Vitakkavicārapītisukhe kaggatā saṅkhātenasamuditenapathamajjhānena sampayuttaṃkusalacittaṃ pathamajjhānakusalacittaṃ .

Tattha kenaṭṭhenapathamaṃ , kenaṭṭhenaca jhānanti .

Ādito paṭipajjitabbattā pathamaṃ .

Kasiṇādikassa ārammaṇassa aniccādilakkhaṇassaca upanijjhāyanato paccanīkadhammānañca jhāpanato dayhanatoM0.57 jhānaṃ .

Imesu dvīsu atthesu ekaggatāeva sāti sayayuttāti daṭṭhabbā .

Sāhi ekattārammaṇasaṅkhāto eko aggokoṭikoṭṭhāsovā assāti atthena ekaggasaṅkhātassa cittassa tathāpavattane ādhipaccaguṇayogena ekaggatāti ca vuccati .

Sāyeva cittaṃ nānārammaṇesu vikkhipituṃ adatvā ekasmiṃ yevārammaṇe paṭipakkhadhammānaṃ dūrībhāvena sammāca ādhiyati thapeti .

Indriyānañca samabhāvaṃ katvā tattheva līnuddhaccābhāvāpādanena samañca ādhiyati thapetīti atthena samādhītica vuccati .

Sāyevaca pāḷiyaṃ avikkhepo avisāhāro saṇṭhiti avaṭṭhitīti niddiṭṭhāti .

Vitakkādayopi pana tassā sātisayaṃ upakārakattā jhānanteva vuttā .

Tathā hi vitakko tāva cittaṃ thinamiddhavasena osakkituṃ adatvā daḷhaṃ ārammaṇābhimukhameva karoti .

Ārammaṇābhiniropana lakkhaṇohi vitakko .

Thina middhanīvaraṇassaca ujuppaṭipakkhoti .

Vicāroca naṃ vicikicchāvasena saṃsappituṃ adatvā daḷhaṃ ārammaṇānubandhameva karoti .

Ārammaṇānumajjanalakkhaṇo hi vicāro paññāpakatiko .

Vicikicchānīvaraṇassaca ujuppaṭipakkhoti .

Pītica cittaṃ byāpādavasena ukkaṇṭhituṃ adatvā ārammaṇe parituṭṭhameva karoti .

Ārammaṇasaṃpi yāyanalakkhaṇā hi pīti .

Byāpādanīvaraṇassaca ujuppaṭipakkhāti .

Tathā sukhañca naṃ uddhacca kukkuccavasena avūpasamituṃ adatvā ārammaṇe laddhasātaṃ upabrūhitaṃ karoti .

Sākalakkhaṇañhi sukhaṃ , uddhaccakukkuccanīvaraṇassaca ujuppaṭipakkhanti .

Upekkhāca santasabhāvattā sukheeva saṅgahitāti .

Evaṃ karontāca te dhammā tasmiṃ ārammaṇe tassa cittassa suṭṭhu ekaggabhāvatthāyaca honti .

Ekaggabhāvotica ekaggatāyeva .

Sāca ekaggatā tehi dhammehi tathā anuggahitā suṭṭhu balavatī hutvā sayaṃ kāmacchandavasena nānārammaṇesu cittavidhāvanaṃ nīvāretvā kasiṇanimittādike tasmiṃ ārammaṇe niccalaṃ ṭhatvā taṃārammaṇaṃ upagantvā nijjhāyati oloketi .

Tasmā te sabbepi dhammā upanijjhāyanaṭṭhenapi jhānanti vuttāti .

Tesuca tathā pavattamānesuM0.58 tappaccanīkā nīvaraṇadhammā okāsaṃ alabhitvā manasmiṃpi pariyuṭṭhituṃ nasakkonti .

Jhāpitānāma honti .

Tasmā te paccanīkajjhāpanaṭṭhenapi jhānanti vuttāti .

Evaṃ santepi yasmā jhāna magga sambodhisaṅkhātesu tīsu ṭhānesu dhammasāmaggī padhānaṃ hoti .

Aṅgānaṃ samaggabhāveeva appanāpattivasena upanijjhāya nādi kiccasaṃsiddhito .

Yasmāca ete dhammā vuttanayena visuṃvisuṃ attano kiccaṃ karontāpi cittassa ārammaṇe niccalappavatti saṅkhātaṃ ekameva upanijjhānakiccaṃ sādhenti .

Tasmā rathaṅgānaṃ samudāyeeva rathavohāroviya tesaṃ samudāyeeva jhāna vohāro siddhoti veditabbo .

Aparepana pañcannaṃpi tesaṃ ārammaṇābhiniropanādīni yathāsakaṃ kiccāniyeva visuṃ visuṃ upanijjhānakiccānināma hontīti paṭṭhāne jhānapaccayaṃ patvā sabbepete visuṃ visuṃ jhānapaccayaṃ sādhentiyeva .

Tasmā te visuṃ visuṃpi jhānāniyeva hontīti sakkā vattuṃ .

Yathāca pañcaṅgikaṃ sīlaṃ dasaṅgikaṃ sīlanti ettha pañcasamuditādīni tesaṃ sīlānaṃ pañcaṅgikā dināmalābhasseva kāraṇāni honti .

Na sīlabhāvassa .

Na hi pāṇātipātā veramaṇādikaṃ ekaṃpi samānaṃ sīlaṃnāma na hotīti .

Evamevaṃ idhapi pañcasamuditādīni pañcaṅgikādi bhāvasseva pathamajjhānādi bhāvassevaca kāraṇāni .

Napana jhānabhāvassāti nasakkā viññātuṃ .

Itarathā jhānapaccaye jhānaṅgāni paccaniyāniyeva siyuntipi vadanti .

Ettāvatā satipi imassa cittassa phassādīhipi sahitabhāve tesaṃ tathāvidhakiccavisesābhāvā idha aggahaṇantipi siddhaṃ nahotīti .

Vicārapītisukhekaggatā saṅkhātena dutīyajjhānena sampayuttaṃ kusalacittaṃ dutīyajjhāna kusalacittaṃ , evaṃ sesesupi .

49. Ettha siyā .

Kenapana imesaṃ jhānānaṃ aṅgabhedo katoti .

Puggalajjhāsayena katoti .

Yohi vitakkasahāyo hutvā pañcaṅgikaṃ pathamajjhānaṃ uppādetvā tattha vasībhāvaṃ katvā punavitakke nibbindati .

Tassa vitakkaṃ samatikkamitvā avitakkaṃ caturaṅgikaṃ jhānaṃ adhigantuṃ ajjhāsayo saṇṭhāti .

Tadā soM0.59 tameva pathamajjhānaṃ pādakabhāvatthāya daḷhaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya tena ajjhāsayena saheva punabhāvanaṃ anuyuñjanto avitakkaṃ caturaṅgikaṃ jhānaṃ adhigacchati .

Tattha sā bhāvanāsayaṃ vitakkayuttāpi tena ajjhāsayena paribhāvitattā vitakkavirāga bhāvanānāma hoti .

Tassā bhāvanāya .

Balena taṃ jhānaṃ uppajja mānaṃ avitakkaṃ caturaṅgikaṃ uppajjati .

Sesajjhānādhigamesupi esevanayoti .

Evaṃ puggalajjhāsayena tesaṃ jhānānaṃ aṅgabhedo katoti veditabbo .

Etthaca uttaruttarajjhānā dhigamane pādakabhāvatthāya purimapurimajjhānassa samāpajjanaṃ avassaṃ icchitabbaṃ .

Heṭṭhimaṃ heṭṭhimaṃ paguṇajjhānaṃ uparimassa uparimassa padaṭṭhānaṃ hotīti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ .

Ajjhāsayabalenapana uttarajjhānaṃ uppajjamānaṃ pādakajjhānasadisaṃ nahoti .

Pādakajjhānatohi puggalajjhāsayova balavataro .

Tenāha bhagavā ijjhati bhikkhave sīlavato cetopaṇidhi visuddhattāti .

Ayañca attho upari lokuttaracittaṃ patvā āvi bhavissatīti .

50. Ettha siyā .

Kasmā idha saṅkhārabhedo navuttoti .

Pāḷiyameva avuttattā .

Kasmāca so pāḷiyaṃ avuttoti .

Paṭipadā bhedavacaneneva siddhattāti .

Tathāhi sabbesaṃpi lokiya lokuttarajjhānānaṃ sukhappaṭipadabhāve siddhe asaṅkhārikabhāvo siddhoyeva hoti .

Dukkhappaṭipadabhāveca siddhe tesaṃ sasaṅkhārikabhāvo siddhoyeva hotīti .

Kathaṃ viññāyatīti ce .

Aṭṭhakathādassanato .

Vuttañhetaṃ aṭṭhasāliniyaṃ -

Yo ādito kilese vikkhambhento dukkhena sasaṅkhārena sappayogena kilamanto vikkhambheti .

Tassa dukkhā paṭipadā hoti .

Yo kilese vikkhambhento sukhena akilamanto vikkhambheti .

Tassa sukhāpaṭipadā hotīti .

Tathā sammohavinodanī visuddhimaggesupīti .

Etthaca pubbavākye dukkhena sasaṅkhārena sappayogenāti diṭṭhattā paravākyepi sukhe na asaṅkhārena appayogenāti diṭṭhameva hoti .

Tattha sasaṅkhārenaM0.60 sappayogenāti saṅkhārappayogasahitena kāmādīnavadassanādinā paccayagaṇenāti attho .

Etena sabbesaṃ dukkhappaṭipadajjhānānaṃ sasaṅkhārikabhāvo vutto hoti .

Asaṅkhārena appayogenāti saṅkhārappayogarahitena teneva paccayagaṇena .

Etena sabbesaṃ sukhappaṭipadajjhānānaṃ asaṅkhārikabhāvo vutto hotīti .

Khippābhiññajjhānānaṃpihi dukkhappaṭipadabhāve sati sasaṅkhārikatāva viññāyati .

Dandhabhiññajjhānānaṃpi sukhappaṭipadabhāve sati asaṅkhārikatāva viññāyatīti .

Yadievaṃ paṭipadārahitānaṃ magga siddhaupapattisiddhajjhānānaṃ kathaṃ saṅkhārabhedo siddhoti .

Tesaṃpi vaḷañjanakāle samāpattippaṭibandhakānaṃ paccayānaṃ sannihitā sannihitavasena dukkhasukhappaṭipadabhāvasambhavo hotiyevāti .

Tattha maggasiddhajjhānaṃnāma suddhavipassanāyānikānaṃ maggappaṭilābhena saheva siddhajjhānaṃ .

Taṃ duvidhaṃ heṭṭhimamaggasiddhaṃ , arahattamaggasiddhanti .

Tattha mahāsamayasutte āgatānaṃ pañcasatānaṃ bhikkhūnaṃ jhānaṃ heṭṭhima maggasiddhaṃ .

Ānandattherassa jhānaṃ arahattamaggasiddhaṃ .

Yaṃpi anāgāmīnaṃ ajānantānaññeva satthena hanitvā sahasā marantānaṃ uppannaṃ .

Taṃpi maggasiddhagatikaṃ .

Yopana aṭṭhasamāpattiyo bhāvetvā aññatarasmiṃ rūpi brahmaloke nibbatti .

Tassa tā samāpatti yo tattha pākatikāeva honti .

Idaṃ upapattisiddhanti .

Ekasmiṃ bhavepi hi laddhajjhānāni vaḷañjanakāle sannihitapaccayavasena nānāpaṭipadāyuttāni hontīti .

Jhānuppattippaṭipadā rahitattāvā asaṅkhārikajjhānesu tesaṃ saṅgaho yutto siyāti .

Apica , nettipāḷiyaṃ sabbesaṃ lokiya lokuttarasamādhīnaṃ saṅkhārabhedo sarūpatova niddiṭṭho .

Yathāha-dve samādhayo sasaṅkhāro samādhi asaṅkhāro samādhīti .

Aṭṭhakathāyañca sukhappaṭipadā pubbakānaṃ dvinnaṃ dandhābhiññakhippābhiññasamādhīnaṃ asaṅkhārabhāvo dukkhappaṭipadā pubbakānaṃ dvinnaṃ sasaṅkhārabhāvoca vuttoti .

Ettāvatā sabbesaṃ mahaggatalokuttarajjhānacittānaṃ asaṅkhārika sasaṅkhārikavasena visuṃ visuṃ duvidhabhāvo siddho hoti .

Yasmāpana ayaṃ saṅkhāravohāro akusalānaṃpi sādhāraṇo .

PaṭipadāvohāropanaM0.61 visesena paṭipattidhammesveva pākaṭo .

Mahaggata lokuttaradhammāca ekantaṃ paṭipattidhammāeva .

Tasmā tesaṃ bhedaṃ saṅkhāravasena avatvā paṭipadāvaseneva dhammasaṅgaṇi pāḷiyaṃpi vuttoti daṭṭhabbo .

Ayamettha paramatthadīpanā .

51.[47] Yaṃpana vibhāvaniyaṃ

‘‘ Sabbassapi jhānassa parikammasaṅkhātapubbābhisaṅkhārena vinā kevalaṃ adhikāravasena anuppajjanato asaṅkhārikantipi .

Adhikārenaca vinā kevalaṃ parikammābhisaṅkāravaseneva anuppajjanato sasaṅkhārikantipi nasakkā vattun ’’ ti vuttaṃ .

Tattha parikammasaṅkhāta .

La .

Asaṅkhārikantipi nasakkā vattunti idaṃ tāva nayujjati .

Na hi parikammasaṅkhāta pubbābhisaṅkhāro imasmiṃ saṅkhārabhede saṅkhāro evanāma hoti .

Kasmā , jhānuppattiyā pakatipaccaya bhūtattā , tathāhi loke sāsaneca sabbaṃpi kusalākusala kammaṃ attano anurūpena parikammasaṅkhāta pubbābhisaṅkhārena vinā uppannaṃnāma natthi .

Antamaso ālopabhikkhādānamattaṃpīti .

Yañca cittaṃ yena attano anurūpena parikammasaṅkhātapubbā bhisaṅkhārena vinā na uppajjati .

So tassa cittassa pakatipaccayagaṇeevaanto gadho hoti .

Jhānānica lokiya lokuttara bhūtāni sabbāni attano anurūpena parikammasaṅkhāta pubbabhāgabhāvanā bhisaṅkhārena vinā uppannānināma natthīti so tesaṃ pakatipaccayagaṇesueva antogadho hotīti .

Itarathā sabbaṃpi kusalākusala kammaṃ asaṅkhārikaṃ nāmanatthīti āpajjatīti .

[48] Yañca tattha

Adhikārenaca vinā kevalaṃ .

La .

Sasaṅkhārikantipi nasakkā vattunti vuttaṃ .

Taṃpi na yujjatiyeva .

Na hi lokiyajjhānānināma adhikārena vinā nuppajjantīti atthi .

Kevalaṃpana pubbe samathakammesu katādhikārassa sukhappaṭipadajjhānaṃ uppajjati .

Akatādhikārassapana dukkhappaṭipadajjhānanti evameva aṭṭhakathāsuM0.62 āgataṃ .

Vuttañhi tattha yoca samathe akatādhikāro .

Tassa dukkhā paṭipadā hoti .

Katādhikārassasukhāti .

Apica , purimabhave siddhaṃ adhikāraṃ gahetvā idha saṅkhārabhedavicāraṇāpi nayuttāeva .

Kusalakriyajjhānesu hi sanni hitapaccayavaseneva tabbicāraṇā yuttāti .

[49] Ettāvatā

Athavātiādiko pacchima vikappopi paṭikkhitto eva hotīti .

52. Ettha jhānaṃ anuyuñjantassa nimittuppādato pubbaṃ paṭipadāya khettaṃ , pacchā abhiññāya khettaṃ .

Tattha pubbe viruddhapaccayānaṃ sannihitena kilamantassa sato paṭipajjantassa bhāvanā paṭipadā dukkhānāma hoti .

Akilamantassa sukhā .

Pacchāca dandhaṃ appanaṃ pattassa bhāvanābhiññā dandhābhiññānāma hoti .

Khippaṃ pattassa khippābhiññānāma .

Tattha pubbe dukkhā paṭipadā pacchā dandhaṃvā khippaṃvā uppannaṃ jhānaṃ dukkhappaṭipadaṃnāma karoti .

Sukhāpana sukhappaṭipadaṃnāma karotīti .

Dutīyajjhānādīsupana purimajjhāne nikanti vikkhambhanassa dukkhasukhatāvasena paṭipadābhedo veditabbo .

Yopana etarahi gahaṭṭhovā pabbajitovā pubbabhave akatādhikāropi antarāyikadhammamutto kalyāṇapaṭipattiyaṃ ṭhito chinnapalibodho pahitatto jhānaṃ bhāveti .

Tassa jhānabhāvanā nasampajjatīti natthīti niṭṭhamettha gantabbanti .[ Kusalajjhānaṃ ]

53. Vipākajjhāne kāmakusalaṃ appanaṃ apattaṃ mudubhūtaṃ dubbalaṃ hoti .

Parittesu nānākiccaṭṭhānesuca hīnesupi attabhāvesuca vipaccati .

Tasmā taṃ attanā asadisaṃpi vipākaṃ janeti .

Mahaggatakusalaṃpana appanāpattaṃ tikkhaṃ balavaṃ hoti .

Uḷāre brahmattabhāve bhavaṅgaṭṭhānesuyeva vipaccati .

Tasmā taṃ sadāpi attanā sadisameva vipākaṃ janeti .

Teneva vitakkavicārapīti sukhekaggatā sahitantiādinā vipākaṃpi sabbaso kusala sadisameva dasseti .

[50] AnantarabhaveyevaM0.63 phaladānattā taṃ attanā sadisameva vipākaṃ janetītica vadanti , taṃ na sundaraṃ .

Evañhi sati kāmakusalaṃpi sattamajavanaṃ attanā sadisavipāka meva janeyyāti .

Yasmāca kusalameva niranusayasantāne pavattaṃ kriyajjhānaṃ nāma hoti .

Tasmā kriyacittaṃpi kusala sadisameva dasseti .

54. Pañcadhātiādisaṅgahagāthā .

Tattha jhānabhedenāti pathamajjhānādīhi pañcahi jhānehi sampayogabhedena .

Rūpāvacaramānasaṃ jhānabhedena pañcadhā hoti .

Pathamajjhānikaṃ , dutīyajjhānikaṃ , tatīyajjhānikaṃ , catutthajjhānikaṃ , pañcamajjhānikanti evaṃ pañcavidhaṃ hotīti attho .

Tameva puññapākakriyābhedena pañcadasadhā bhaveti yojanā .

[51] Vibhāvaniyaṃ pana

Jhānabhedenāti jhānaṅgehi sampayogabhedenāti vuttaṃ .

Taṃ na sundaraṃ .

Añño hi jhānabhedo .

Añño jhānaṅgabhedo .

Tattha pathamaṃ jhānaṃ dutīyaṃ jhānantiādijhānabhedo .

Pathamajjhāne pañca aṅgāni .

Dutīyajjhāne cattārītiādi jhānaṅgabhedo .

Tesu idha jhānabhedova adhippeto .

Na jhānaṅgabhedo .

Cittañhi jhānabhede neva pañcavidhaṃ hoti .

Najhānaṅgabhedena .

Jhānameva pana jhānaṅgabhedena pañcavidhanti .

[52] Yañca tattha

‘‘ Pañcadhāti pañcaṅgikaṃ caturaṅgikaṃ tivaṅgikaṃ duvaṅgikaṃ puna duvaṅgikanti pañcavidhaṃ hotī ’’ ti vuttaṃ .

Taṃpi na sundaraṃ .

Jhānameva hi pañcaṅgikādi hoti .

Na cittanti .

Rūpāvacara cittassa paramatthadhīpanā .

55. Idāni yathānuppattaṃ arūpacittaṃ niddisanto ākāsānañcā yatanakusalacittantiādi māha .

Tattha bhuso kāsati dibbatītiM0.64 ākāso .

So hi sayaṃ sarūpato anupalabbhamānopi candasūriyobhāsādīnaṃ vasena ativijjotamānoviya khāyatīti .

Nakassati chedana bhedana vasena na vilekhīyatīti akāso .

Akāsoeva ākāso tipi vadanti .

So pana ajaṭākāso paricchinnākāso kasiṇugghāṭimākāso rūpakalāpaparicchedākāsoti catubbidho hoti .

Tattha idha kasiṇugghāṭimākāso adhippeto .

So hi anantena ajaṭākāsena saha ekībhūtoviya hoti .

Yogināca anantabhāvena pharīyati .

Tasmā ananto ākāsoti ākāsānanto .

Nāssa uppādantovā vayantovā paññāyatīti anantotipi vuttaṃ .

Soyeva ākāsānañcaṃ .

Sakatthe yakārena saha siddhattā .

Yathā pana devānaṃ adhiṭṭhānavatthu devāyatananti vuccati .

Tathā idhapi tasmiṃ appanāpattassa sasampayuttassa jhānassa adhiṭṭhānaṭṭhena tadeva āyatanantipi vuccati .

Iti ākāsānañcaṃ āyatanamassāti ākāsānañcāyatanaṃ .

Cittacetasikarāsi .

Ākāsānañcā yatananti ākāsānañcā yatanaṃ samāpannassavā upapannassavā diṭṭhadhammasukhavihārissavā citta ceta sikādhammāti hi vibhaṅge vuttaṃ .

Ākāsānañcāyatane pavattaṃ kusalacittanti ākāsānañcāyatanakusalacittaṃ .

Viññāṇañcāyatananti ettha viññāṇaṃnāma ākāsānañcāyatanacittameva .

Taṃpana sayaṃ uppādādi antavantaṃpi anantasaññite ākāse pavattanato anantanti vuccati .

Koṭṭhāsatthovā antasaddo .

Attano uppādādīsu koṭṭhāsesu ekadese aṭṭhatvā sakalassa pharaṇavasena tadārammaṇāya bhāvanāya pavattanato anantanti vuccati .

Anantasaññitevā ākāse pavattanato anantanti evaṃ tadārammaṇāya bhāvanāya pavattattā anantanti vuccati .

Anantasaññitevā ākāse attano pharaṇākāra vasenapi anantanti vattuṃ yujjatiyeva .

Anantaṃ viññāṇantiM0.65 viññāṇānantaṃ .

Tameva viññāṇañcaṃ niruttinayena , viññāṇañcaṃ āyatanaṃ assāti viññāṇañcāyatanaṃ .

Viññāṇañcāyatana saṅkhāte cittacetasikarāsimhi pavattaṃ kusalacittantisamāso .

Viññāṇañcāyatananti viññāṇañcāyatanaṃ samāpannassavā upapannassavādiṭṭhadhammasukhavihārissavācittacetasikādhammātihi vibhaṅge vuttaṃ .

[53] Vibhāvaniyaṃ pana mahāṭīkāyañca

‘‘ Dutīyā ruppa viññāṇena añcitabbaṃ pāpuṇitabbanti viññāṇañcan ’’ tipi vuttaṃ .

Taṃ pāḷiyā na sameti .

Anantaṃ viññāṇanti tadeva viññāṇaṃ ñāṇena phuṭṭhaṃ manasikaroti , anantaṃ pharati .

Tena vuccati anantaṃ viññāṇantītihi vuttaṃ .

Etena ca taṃviññāṇaṃ ekantena anantavisesanayuttaṃ hotīti viññāyatīti .

Tameva ākāsantipi pāṭho .

Ākiñcaññāyatananti ettha kiñci kiñcananti atthato ekaṃ appamattakassa nāmaṃ .

Natthi kiñcanaṃ appamattakaṃ antamaso bhaṅgamattaṃpi avasiṭṭhaṃ assa pathamā ruppaviññāṇassāti akiñcanaṃ .

Akiñcanassa bhāvo ākiñcaññaṃ .

Pathamāruppaviññāṇābhāvo .

So hi natthi kiñcīti manasikāra vasena taṃnāmaṃ labhatīti .

Ākiñcaññaṃ āyatanamassātiādi vuttanayameva .

Nevasaññā nāsaññāyatanan ti ettha oḷārika saññaṃ sandhāya nevatthi saññā assāti nevasaññaṃ .

Sukhumasaññaṃ sandhāya naca natthi saññā assāti nāsaññaṃ , nevasaññañca taṃ nāsaññañcāti nevasaññā nāsaññaṃ majjhe dīghaṃ katvā , citta cetasikarāsieva .

Tameva yogino sukhavisesānaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena āyatananti nevasaññā nāsaññāyatanaṃ .

Tasmiṃ pavattaṃ kusala cittanti samāso .

Athavā .

Saññāyeva paṭusaññākiccassa abhāvato nevasaññāca hoti .

Saṅkhārāvasesa sukhumabhāvena vijjamānattā asaññāca nahotīti katvā nevasaññānā saññānāma , sāyeva āyatanaṃ , tenaca sampayuttaṃ kusala cittanti samāso .

Etthaca yasmā ādito paṭṭhāya oḷārike nīvaraṇadhammeM0.66 vitakkādikeca pajahitvā sesadhammeca bhāvanā balena uparupari sukhumabhāvaṃ pāpetvā anukkamena paṭipajjantā sukhumaṭṭhena lokiyadhammesu muddhabhūtaṃ imaṃ samāpattiṃ pāpuṇanti .

Tasmā idha cittaṃpi nevacittanācittameva hoti .

Phassopi neva phassanāphassoeva hoti , tathā vedanādayopīti .

Tasmā idhasaññāggahaṇaṃ desanāsīsamattanti daṭṭhabbaṃ .

Vipākesu viññāṇañcāyatananti ettha viññāṇanti pathamāruppakusala viññāṇameva .

Tañca atītānantarabhave pavattaṃ daṭṭhabbaṃ .

Akiñcana bhāvoca tasseva natthi bhāvoti .

Kriyacittesu pana viññāṇaṃ nāma kusalabhūtaṃ kriyabhūtañca duvidhaṃ pathamāruppaviññāṇaṃ veditabbaṃ .

Akiñcanabhāvoca tasseva duvidhassa viññāṇassa abhāvo yevāti .

56. Saṅgahagāthāyaṃ ārammaṇappabhedenāti ālambi tabbānaṃ kasiṇugghāṭimākāsādīnaṃ catunnaṃ ārammaṇānaṃ pabhedena .

Duvidhaṃhi idha ārammaṇacatukkaṃ , atimikkatabba catukkaṃ , ālambi tabba catukkañca .

Tattha pathamāruppe rūpapañcamajjhānassa ārammaṇa bhūtaṃ .

Kasiṇanimittaṃ atikkami tabbaṃnāma .

Taṃ ugghāṭetvā laddhaṃ ākāsaṃ ālambitabbaṃ nāma .

Dutīyāruppe pathamāruppassa ārammaṇabhūtaṃ ākāsaṃ atikkamitabbaṃnāma .

Pathamāruppaviññāṇaṃ ālambi tabbaṃnāma .

Tatīyāruppe taṃpathamāruppaviññāṇaṃ atikkamitabbaṃnāma .

Tassa natthibhāvo ālambitabbaṃnāma .

Catutthāruppe so natthi bhāvo atikkamitabbaṃ nāma .

Tatīyāruppaviññāṇaṃ ālambi tabbaṃ nāmāti .

Tattha kiñcāpi imaṃ āruppamānasaṃ catunnaṃ atikkami tabbānaṃpi bhedena catubbidhaṃ hoti , tathāpi ākāsānañcāya tanantiādinā idha ālambitabbānaññeva sarūpato gahitattā tesaṃ bhedena imassa bhedo pākaṭoti daṭṭhabbaṃ .

Āruppamānasaṃ ālambaṇappabhedena catudhā ṭhitaṃ .

Tadeva puññapāka kriyabhedena dvādasadhā ṭhitanti yojanā .

Arūpacittassa paramatthadīpanā .

57. IdāniM0.67 yathānuppattaṃ lokuttara cittaṃ dassento sotāpattimaggacittan tiādimāha .

Tattha savati sandati anivattagamanavasena pavattatīti soto , gaṅgādīsu jalappavāho .

Sohi pabhavato paṭṭhāya yāvamahāsamuddā antarā anivatta māno savati sandati pavattatīti .

Sotoviyāti soto .

Aṭṭhaṅgiko ariyamaggo , yathāha-yokho āvuso ariyo aṭṭhaṅgiko maggo .

Seyyathidaṃ , sammādiṭṭhi .

La .

Sammāsamādhi .

Ayaṃ vuccatāvuso sototi .

Ayaṃpihi yadā uppajjati .

Tato paṭṭhāya ānubhāvapharaṇavasena yāvaanupādisesanibbānadhātuyā antarā anivattamānoyeva hutvā savati sandati pavattatīti .

Yathāha -

Seyyathāpi bhikkhave yākāci mahānadiyo .

Seyyathidaṃ .

Gaṅgā , yamunā , aciravatī , sarabhū , mahī .

Sabbā tā samuddaninnā honti samuddapoṇā samuddapabbhārā .

Evameva kho bhikkhave bhikkhu ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvento bahulikaronto nibbānaninno hoti nibbānapoṇo nibbāna pabbhāroti .

Etthaca tena tena maggena pahīnānaṃ kilesānaṃ puna anupagamana vasena saddhādīnaṃ indriyānaṃ anukkamena paripākagamanavasenaca anivattagamanaṃ daṭṭhabbaṃ .

Yathāha -

Seyyathāpi bhikkhave ghaṭo nikkujjo vamateva udakaṃ .

Nopaccāvamati .

Evamevakho bhikkhave ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvento bahulikaronto vamateva pāpake akusale dhamme .

Nopaccāvamatīti .

Yathācāha-sotāpatti maggaññāṇena ye kilesā pahīnā , te kilese napuneti napacceti napaccāgacchatītiādi .

Yathāca puthujjanā pahīnepi kilese puna upagacchanti .

Tihe tukabhūtāpi puna dvihetukāhetukabhāvaṃ gacchanti .

Yato te uparibhavaggeM0.68 nibbattāpi puna apāyesu sandissanti .

Sīlavantāpi puna dussīlā honti .

Samāhitāpi puna ummattakāvā khittacittāvā honti .

Paññavāpi puna duppaññā eḷamūgā honti .

Natathā ariyā .

Tepana tena tena maggena pahīne kilese puna naupagacchanti .

Puthujjanabhāvaṃvā heṭṭhimāriya bhāvaṃvā na gacchanti .

Anukkamena saddhādīnaṃ indriyānaṃ paripakkabhāvameva upagacchantīti .

Sabbañcetaṃ ariyamaggasseva ānubhāvena siddhanti sototināmaṃ mūlappabhavabhūte tasmiṃ maggeeva niruḷhanti daṭṭhabbaṃ .

Tassa sotassa ādito pajjanaṃ pāpuṇanaṃ sotāpatti .

Sotāpattiyā adhigamamāno maggo sotāpattimaggo .

Athavā , dhammasota samāpanno ariyoti pavuccatīti vuttattā sabbe ariyasantānagatā lokiya lokuttarabhūtā bodhipakkhiyadhammā upari sambodhiparā yanatāvasena anupādisesanibbāna parāyanatāvasenaca anivatta gatiyā pavattamānā yathāvuttena atthena sototi vuccanti .

Taṃ sotaṃ ādito pajjanti pāpuṇanti etāya paṭipadāyāti sotāpatti .

Sotāpattica sā maggocāti sotāpattimaggo , pathamamaggasaṅkhātāya sotāpattiyā aṅganti sotāpatti yaṅgantihi aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ , maggotica patho upāyo .

Nibbānaṃ maggeti , nibbānatthikehi maggīyati , kilese mārento gacchatīti maggotica vadanti .

[54] Vibhāvaniyaṃ pana

Ariyamaggasotassa ādito pajjanaṃ etassāti sotāpatti .

Puggaloti vuttaṃ .

Taṃ na sundaraṃ .

Na hi puggale pavatto sotāpattisaddo katthaci diṭṭhoti .

[55] Etena tassa maggo sotāpattimaggoti idaṃpi paṭikkhittaṃ hoti .

Sotāpattimaggena sampayuttaṃ cittaṃ sotāpattimaggacittaṃ .

[56] Ṭīkāsu pana

SotāpattiyāM0.69 laddhaṃ maggacittaṃ sotāpatti maggacittanti vuttaṃ .

Taṃ na sundaraṃ .

Na hi cittasaddasambandho sotāpattisaddo katthaci pāḷiyaṃ diṭṭhoti .

58. Paṭisandhivasena sakiṃ imaṃlokaṃ āgacchati sīlenāti sakadāgāmī .

Dutīyaphalaṭṭho .

So hi asamucchinnakāma rāgānusayattā kāmalokāgamana kilesasabbhāvena taṃ sabhāvānāti vattanato upari bhavagge ṭhitopi paṭisandhivasena puna imaṃ kāmadhātuṃ āgamanappakatikoeva hotīti .

Vuttañhetaṃ catukkanipāte -

Idha sāriputta ekaccassa puggalassa orambhāgiyāni saṃyojanāni appahīnāni honti , so diṭṭhevadhamme nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja viharati .

So aparihīno kālaṃ kurumāno nesaññānāsaññā yatanupagānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati .

So tato cuto āgāmī hoti āgantvā itthattaṃ .

Idha pana sāriputta ekaccassa puggalassa orambhāgiyāni saṃyojanāni pahīnāni honti , so diṭṭheva .

La .

So tato cuto anāgāmī hoti anāgantvā itthattanti .

Aṭṭhakathāyañca itthattanti imaṃ kāmāvacara pañcakkhandha bhāvanti vuttaṃ .

Ayañca attho kilesagativasena vutto .

Na puggala gativasena .

Na hi brahmabhūtā sotāpanna sakadā gāmino paṭipaṭisandhivasena heṭṭhimaṃpi brahmalokaṃ āgacchanti .

Kuto kāma lokaṃ .

Kathaṃ viññāyatīti ce .

Anusayayamake –

Kāmadhātuyā cutassa rūpadhātuṃ arūpadhātuṃ upapajjantassa kassaci sattaanusayā anusenti , kassaci pañcaanusayā anusenti , kassaci tayo anusayā anusentīti vatvāM0.70 rūpa dhātuyā arūpadhātuyā cutassa kāmadhātuṃ upapajjantassa satteva anusayā anusentīti .

Vuttattā viññāyati .

Tattha purimavākye puthujjanassa vasena satta .

Dvinnaṃ sotāpannasakadāgāmīnaṃ vasena pañca .

Anāgāmissa vasena kayoti vuttaṃ , pacchimavākyepana brahmabhūtānaṃ sotā pannasakadāgāmianāgāmīnaṃ paṭisandhivasena kāmalokaṃ gamanassa natthitāya kevalaṃ puthujjanasseva vasena sattevāti vuttaṃ .

Dhammahadaya vibhaṅgaṭṭhakathāyañca –

‘‘ Rūpāvacare nibbattā sotāpannasakadāgāmino napuna idhā gacchanti , tattheva parinibbāyanti .

Etehi jhānaanāgāmino nāmā ’’ ti ca .

‘‘ Navasu brahmalokesu nibbattaariya sāvakānaṃ tatrupa pattipi hoti uparūpapattipi .

Naheṭṭhu papatti .

Puthujjanānaṃpana tatrupapattipi hoti uparūpapatti heṭṭhupapattipī ’’ ti ca .

Vuttaṃ .

Tañcakho anāgamanaṃ maggasahāyena jhānānubhāveneva siddhaṃ .

Namaggānubhāvenāti .

Etthaca imaṃ lokanti padassa imaṃ manussalokanti vā imaṃ kāmāvacaralokantivā dvidhāpi attho aṭṭhakathāsu vutto .

Tattha purimasmiṃ atthe sati āgacchatīti etassa devalokato āgacchatīti attho .

Pacchimasmiṃ pana brahmalokatopi ca āgacchatīti .

Pāḷiyaṃpana pacchimatthova vuttoviya dissati .

Vuttañhetaṃ puggalapaññattiyaṃ anāgantvā itthattaṃ anāgāmī tena daṭṭhabbo .

Āgantvā itthattaṃ sotāpannasakadā gāmino tena daṭṭhabbāti .

Etthaca anāgantvā itthattanti iminā imaṃ kāmāvacaralokaṃ na āgacchatīti anāgāmīti atthaṃ dasseti .

Āgantvā itthattanti imināpana dvepi sotāpannasakadāgāmino sakiṃ puna imaṃ kāmāvacaralokaṃ āgacchantīti sakadāgāminoti atthaṃ dasseti .

Kasmā , nirantaravākyesu ṭhitānaṃ dvinnaṃitthatta saddānaṃ nānātthā sambhavato .

Majjhimapaṇṇāseca kaṇṇakattha sutte -

YoM0.71 so mahārāja brahmā sabyāpajjho , so brahmā āgantā itthattaṃ .

Yoso brahmā abyāpajjho , so brahmā anāgantā itthattanti .

Bhagavatā vuttaṃ .

Tattha sabyāpajjhoti etena puthujjanena saha sotāpannasakadāgāmibhūtā brahmāno gahitā honti .

Tehi paṭighānusayassa appahīnattā cetasikadukkhasaṅkhātaṃ byāpajjhaṃpi apahīnamevāti sabyāpajjhānāma .

Āgantā itthattanti imaṃ kāmalokaṃ paṭisandhivasena puna āgamanasīlo āgamanappakatikoti attho .

Tabbiparītena pacchimassa vākyassa attho veditabbo .

Tesupana dvīsu sakadāgāmīsu purimassa anaññasā dhāraṇeneva sabbapathamaṃ ariya magga sotādhi gamana guṇena sotāpanno tveva nāmaṃ siddhanti daṭṭhabbaṃ .

Puggalagativasena panettha brahmaloke ṭhitānaṃ sattakkhattuparamatādibhāvoviya sakadāgāmibhāvopi natthi .

Pathamadutīyaphalaṭṭhāpihi tattha anāgāmisaṅkhyameva gacchanti .

Tasmā sakadāgāmīti idaṃ kāmajātikā naṃeva dutīyaphalaṭṭhānaṃ siddhaṃ nāmanti katvā tesaṃ kāmaloke eva heṭṭhuparupapatti vasena sakiṃ āgamanaṃ aṭṭhakathāsu vuttanti daṭṭhabbaṃ .

Evañca katvā pāḷiyaṃpi pañcannaṃ idha niṭṭhā sattakkhattuparamassa kolaṃkolassa ekabījissa sakadāgāmissa yoca diṭṭheva dhamme arahāti vuttanti .

Sopana chabbidho hoti .

Idhapatvā idhaparinibbāyī , tattha patvā tattha parinibbāyī , idhapatvā tattha parinibbāyī , tattha patvā idha parinibbāyī , idhapatvā tatthanibbattitvā idha parinibbāyī .

Tatthapatvā idhanibbattitvā tatthaparinibbāyīti .

Tattha idha patvā idha parinibbāyīti idha manussabhave sakadāgāmimaggaṃ patvā idhamanussa bhaveyeva arahattamaggaṃ labhitvā parinibbāyanadhammo .

Tattha patvā tattha parinibbāyīti tasmiṃdevaloke sakadāgāmimaggaṃ patvā tasmiṃ devalokeyeva arahattamaggaṃ labhitvā parinibbāyanadhammo .

Nibbattitvāti paṭisandhiggahaṇavasena uppajjitvā .

Yesaṃ pana imaṃ lokanti padassa imaṃ manussalokanti attho .

Tesaṃ so pañcavidhoyeva vutto , na chaṭṭho puggalo .

Vibhāvaniyañca

‘‘ PañcasuM0.72 sakadāgāmīsu pañcamakova idhādhippeto , so hi ito gantvā puna sakiṃ idha āgacchatī ’’ ti vuttaṃ .

Mahāparinibbāna suttaṭṭhakathāyaṃ pana mahāvagga saṃyuttaṭṭhakathā yañca sopi chaṭṭho puggalo sakiṃ āgamanaṭṭhena āgatoyeva .

Yasmāca sabbaññubuddhāpi yāva uparimaggo nāgacchati .

Tāva pathamaphalaṭṭhabhūtā sattakkhattu paramatāyaṃviya dutīyaphalaṭṭhabhūtā sakiṃ āgamanappakatiyaṃ saṇṭhitāyeva honti .

Tasmā idha koci dutīyaphalaṭṭho sakiṃ āgamanaṭṭhena nippariyāyena sakadā gāmīnāma na nahotīti sabbopi so chabbidho puggalo idha nippariyāyena sakadāgāmiyevanāma hotīti daṭṭhabbo .

Sakadā gāmissa maggo sakadāgāmimaggo .

So hi sayaṃ janakabhūto sakadāgāmīnaṃ janetabbaṃ janetīti idha janetabba janakasambandhena visesana visesitabbatā ñāyāgatā eva hoti .

Yathā tissamātā phussamātāti .

[57] Vibhāvaniyaṃ pana

Sāñāyāgatāeva nahoti .

Payojanaṃ pana kiñci atthi .

Payojanavasena aviruddhā hotīti iminā adhippāyenayaṃ vuttaṃ ‘‘ kiñcāpi maggasamaṅgino tathāgamanāsambhavato phalaṭṭhoyeva sakadāgāmīnāma .

Tassapana kāraṇabhūto purimuppanno maggo maggantarāvacchedanatthaṃ phalaṭṭhena visesetvā vuccati sakadāgāmimaggoti .

Evaṃ anāgāmimaggo ’’ ti .

Taṃ na yujjati .

Sakadāgāmimaggena sampayuttaṃ cittanti samāso .

59. Orabbhāgiyasaṃyojanānaṃ sabbaso samucchinnattā paṭisandhivasena puna imaṃ kāmalokaṃ na āgacchatīti anāgāmī .

Ekantena brahmalokaparāyanoeva hotīti attho .

Idañca kevalaṃ imassa maggassa ānubhāvavaseneva vuttaṃ .

Uparimagga vipassanāyaM0.73 pana āgatāya so tasmiṃ ṭhāneyeva arahatta maggaparāyanopi hotiyeva .

Anāgāmissa tatīyaphalaṭṭhassamaggo .

Tena sampayuttaṃ cittanti viggaho .

60. Mahapphalakāritāguṇayogena pūjāvisesaṃ arahatīti arahā .

Khīṇāsavo catutthaphalaṭṭho .

Arahato bhāvo arahattaṃ , catutthaphalaṃ .

Tassa maggo .

Tena sampayuttacittanti nibbacanaṃ .

Pisaddena pāḷiyaṃ vibhatte maggacittappabhede sampiṇḍeti .

Tattha dhammasaṅgaṇiyaṃ tāva pathamamagge jhānanāmena vuttesu pañcasu vāresu pathame suddhikapaṭipadāvāredvinnaṃ catukkapañcakanayānaṃ vasena navacittāni honti .

Tathā suddhikasuññatāya suññatappaṭipadāya suddhikappaṇihite appaṇihitappaṭipadāyacāti pañcasu vāresu dasannaṃ nayānaṃ vasena pañcacattālīsacittāni honti .

Tathā maggasatipaṭṭhānādīhi ekūnavīsatiyā nāmehi vuttesu paccekaṃ pañcasu vāresūti vīsatiyā nāmehi vutte vārasate dvinnaṃ nayasatānaṃ vasena navacittasatāni honti .

Puna catūhi adhipatīhi yojetvā vuttesu catūsu vārasatesu aṭṭhannaṃ nayasatānaṃ vasena tīṇi sahassāni chasatānica hontīti .

Evaṃ pathamamagge naya sahassavasena cattāricittasahassāni pañcacitta satānica honti .

Tathā sesamaggesupīti evaṃ catūsu maggesu catunnaṃ naya sahassānaṃ vasena aṭṭhārasa magga citta sahassāni honti .

Saccasatipaṭṭhāna vibhaṅgesu pana vīsatinaya sahassānaṃ vasena navutimaggacittasahassāni .

Maggavibhaṅge aṭṭhavīsatiyā naya sahassānaṃ vasena satasahassaṃ chabbīsatisahassāni ca maggacittāni hontīti .

Aṭṭhakathāsupana nayabhedāeva vuttā .

Nacitta bhedāti .

[58] Yaṃpana vibhāvaniyaṃ

Pisaddena saccavibhaṅge āgataṃ saṭṭhisahassabhedaṃ nayaṃ saṅgaṇhātīti vuttaṃ .

Taṃ imasmiṃ kusalanigame na vattabbaṃ .

Sohi saṭṭhisahassabhedo nayo vipākaṭṭhāneeva aṭṭhakathāyaṃ āgatoti .

[59] Yañca tattha

PaṭipadābhedaṃM0.74 anāmasitvā kevalaṃ suññato appaṇihi toti dvidhā vibhattoti vuttaṃ .

Taṃ nayujjati .

Pāḷiyañhi paṭipadābhedo ādimhiyeva āgatoti .

Naca ādimhi suññato appaṇihitoti dvidhā vibhatto nirantaravāro atthīti .

[60] Yañca tattha

Suññato eko nayo , appaṇihito eko , paṭipadā visiṭṭhā suññatā cattāro , appaṇihitā cattāroti katvā dasanayā hontīti adhippāyena evaṃ jhāna nāmena dasadhā vibhattoti vuttaṃ .

Taṃpi na yujjatiyeva .

Na hi suññatādayo idha nayānāma honti .

Tesu pana eke kasmiṃ dve dve catukkapañcakanayāeva idha nayānāmāti .

Etena tathā maggasatipaṭṭhāniccādikaṃpi sabbaṃ paṭikkhittaṃ hotīti .[ Maggacittaṃ ]

61. Phalacitte phalan ti vipākabhūto aṭṭhaṅgika maggo .

Sampayuttadhammasamūhovā .

Sotāpattiyā adhigataṃ phalaṃ .

Tena sampayuttaṃ , tatthavā pariyāpannaṃ cittanti sotāpatti phala cittaṃ .

Esanayo dutīyatatīyesupi .

Arahattañca taṃ phalañcāti arahattaphalaṃ .

Tena sampayuttaṃ , tasmiṃvā pariyāpannaṃ cittanti nirutti .

62. Saṅgahagāthāyaṃ catumaggappabhedenāti catukkhattuṃ pattabbattā catubbidhānaṃ aṭṭhaṅgikamaggānaṃ pabhedena .

Kasmāpana te catukkhattuṃ pattabbāti .

Vuccate .

Sotāpattimagge tāva saddhādīni indriyāni mudūni honti , tasmā so diṭṭhivicikicchāeva samucchindituṃ sakkoti .

Aññepana kāmarāgabyāpādepi tanubhūtepi kātuṃ nasakkoti .

Dutīyamagge tāni thokaṃ paṭūni honti .

Tasmā so kāmarāgabyāpāde tanubhūte kātuṃ sakkoti .

Samucchindituṃ pana nasakkohiyeva .

Tatīyamagge tāni paṭutarāni honti .

Tasmā so kāmarāgabyāpāde samucchindituṃ sakkoti .

Rūpārūpa rāgamānuddhaccāvijjāyopanaM0.75 samucchindituṃ nasakkotiyeva .

Catuttha maggepana tāni indriyāni paṭutamāni honti .

Tasmā so tāca aññeca sabbepi pāpadhamme samucchindituṃ sakkoti .

Evaṃ catukkhattuṃ pavattamānāeva pariniṭṭhitakiccattā te maggā catukkhattuṃ pattabbā hontīti .

Kusalaṃ cittaṃ catumaggappabhedena catudhā mataṃ .

Pākaṃpi tassa catubbidhassa kusalassa phalattā tathā catudhāmataṃ .

Iti anuttaraṃ cittaṃ aṭṭhadhā matanti yojanā .

Natthi attano uttaraṃ adhikaṃ etassāti anuttaraṃ .

63. Kasmā panettha kriyacittaṃnāmana gahitanti , kriyānuttarassa abhāvāti , kasmā panassa abhāvoti .

Maggacittassa ekacittakkhaṇikattāti .

Yadi hi taṃ lokiyakusalaṃviya nānākkhaṇesu pavatteyya .

Tadā niranusayasantānepi pavattitvā kriyā nuttaraṃnāma siyāti .

Kasmāpana taṃ ekacittakkhaṇikameva hotīti .

Maggassa mahānubhāvattāti .

Kathañca mahānubhāvoti .

Vuccate .

Ariyamaggohi nāma sakiṃ pavattamānoyeva attanā pahātabbe kilese puna anuppādadhammataṃ āpādetvā pajahati .

Ayamassa eko ānubhāvo .

Vipākañca kusalakriyajavanaṃviya javanakicca yuttaṃ yadā kadāci samāpajjanakkhamañca katvā attano anantarato paṭṭhāya janeti .

Ayamassa dutīyo ānubhāvo .

Tasmā tassa kilesappahānatthāyapi puna uppādetabbakiccaṃnāma natthi .

Tathā samāpatti atthāyapīti .

Sacepi hi koci ahaṃ phalaṃ samāpajjituṃ na icchāmi .

Pubbe laddhaṃ maggameva samāpajjissāmīti parikammaṃ kareyya .

Tadā pubbe sakiṃ uppajjitvā niruddhamaggacetanānubhāvena phalacittameva pavatteyya .

Na maggacittaṃ .

Kasmā , appaṭibāhi yānubhāvattā maggassa .

Ayañhi maggānubhāvonāma kenaci chandena vā vasenavā ajjhāsayenavā parikammenavā paṭibāhituṃ asakkuṇeyyoyeva hotīti .

64. Dvādasākusalānevan tiādi sabbesaṃ catubbhūmaka cittānaṃ jātivasena saṅgaho .

Evaṃ iminā vuttappakārena akusa lāniM0.76 dvādasevahonti .

Kusalāni ekavīsatieva .

Vipākānichattiṃ seva .

Kriyacittāni vīsatievāti ṭīkāyaṃ yojīyati .

Kecipana kusalānaṃ vipākānañca uparivaḍḍhamānattāevasaddaṃ ādiantapadesveva yojesuṃ .

Catupaññāsadhātiādi bhūmivasena saṅgaho .

Kāmepariyā pannāni cittāni catupaññāsadhā īraye katheyya .

Rūpe pannarasa .

Arūpe dvādasa .

Tathā anuttare pariyāpannāni cittāni aṭṭhadhā īrayeti yojanā .

Etthaca anuttareti lokuttara bhūmiyaṃ .

Sā pana duvidhā saṅkhatabhūmi , asaṅkhatabhūmīti .

Saṅkhatāpi catubbidhā .

Yathāha –

Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti pathamāya bhūmiyā pattiyā .

La .

Dutīyāya .

La .

Tatīyāya .

La .

Catutthāya bhūmiyā pattiyāti .

Tattha bhūmīti sāmaññaphalaṃ adhippetanti vuttaṃ .

Pathamamaggaphalayu gaḷaṃvā pathamabhūmi .

La .

Catuttha maggaphala yugaḷaṃ catutthabhūmīti evaṃpi yujjatiyeva .

Atthatopana rāgattayapariggahavimuttiyā tebhūmakadhammesu apariyāpannatā saṅkhātena avatthā visesena yutto dhammaviseso .

Soca kilesappahāna visesena catubbidho jātoti .

[61] Vibhāvaniyaṃ pana

Itarabhūmiyoviya lokuttarabhūmināma visuṃ natthi .

Nava vidhadhammasamūhoeva tesaṃ bhūmipariyāyoti katvā yaṃ vuttaṃ .

‘‘ Katthaci apariyāpannāni navavidhalokuttara dhammasamūhekadesabhūtāni rukkhe sākhā tyādīsu viya anuttare cittānīti vuttānī ’’ ti .

Taṃ nayujjati .

Duvidhāhi bhūmi avatthābhūmi , okāsabhūmīti .

Tattha avatthā bhūmieva nippariyāyabhūmi .

Na itarā .

Sā hi okāsabhūmināma dhammānaṃ taṃ taṃ avatthāvisesavaseneva siddhāti .

Taṃ taṃ avatthā visesoticaM0.77 heṭṭhā vuttanayena kāmāvacaratādi avatthā viseso daṭṭhabbo .

Apica ekattiṃsabhūmiyopi kusalākusaladhammānaṃ hīnapaṇītaoḷārikasukhumatā saṅkhātehi avatthāvisesehieva sijjhantīti .

65. Evaṃ catubbhūmaka cittāni saṅkhepato niddisitvā idāni puna vitthārato niddisanto itthantiādigāthamāha .

Tatrāyaṃ yojanā .

Athavāpana itthaṃ yathāvuttappakārena ekunanavutippabhedaṃ mānasaṃ cittaṃ ekavīsasataṃ katvā vicakkhaṇā paṇḍitā vibhajantīti .

[62] Ṭīkāsu pana

Gāthāya pubbaddhaṃ purimagāthānaṃ nigamanaṃ katvā aparaddhameva ārabbhantaraṃ katvā yojenti .

Taṃ kathamekūna navutividhaṃ cittaṃ ekavīsasataṃ hotīti iminā nasametīti .

Idāni taṃ ekavīsasatavibhāgaṃ dassento kathaṃ .

La .

Hotīti pucchitvā vitakkavicārapīti sukhekaggatā sahitantiādimāha .

Tattha pathamajjhāna sotāpattimaggacittan ti ettha pañcaṅgikena pathamajjhānena yutto sotāpattimaggo pathamajjhānasotāpattimaggo .

Tena sampayuttaṃ cittanti samāso .

[63] Ṭīkāsu pana

‘‘ Pathamajjhānañca taṃ sotāpattimaggacittañcā ’’ ti yojenti .

Taṃ na yuttaṃ .

Na hi jhānaṃ cittaṃ hoti .

Naca cittaṃ jhānaṃ .

Aññañhi jhānaṃ , aññaṃ cittanti .

[64] Yañca vibhāvaniyaṃ

‘‘ Jhānaṅgavasena pathamajjhāna sadisattā pathamajjhānañcā ’’ ti vuttaṃ .

Tampi na yuttaṃ .

Na hi pañcaṅgikaṃ lokuttarajjhānaṃ pathamajjhānasadisaṭṭhena pathamajjhānasaññaṃ labhatīti sakkā vattuṃ .

Tañhi sayameva attano pañcaṅgikabhāvenaM0.78 nippariyāyato pathamajjhānaṃnāma hotīti .

Idañhi jhānaṃnāma lokiyaṃvā hotu lokuttaraṃvā .

Yaṃ pañcaṅgikaṃ hoti .

Taṃ sayameva pathamajjhānanti siddhaṃ .

Yaṃ caturaṅgikaṃ .

Tiyaṅgikaṃ .

Duvaṅgikaṃ .

Puna duvaṅgikaṃ .

Taṃ sayameva pañcamajjhānanti siddhanti .

Lokuttarevā dutīyādibhāvassa uppattikkamavasena asiddhattā evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ .

[65] Yañca tattha

Sadisabhāveneva lokuttare tesaṃ pañcaṅgikādīnaṃ jhāna vohārasiddhatādīpanatthaṃ .

‘‘ Pādakajjhāna sammasitajjhāna puggalajjhāsayesu hi aññataravasena taṃ taṃ jhānasadisattā vitakkādiaṅgapātubhāvena cattāropi maggā pathamajjhānādi vohāraṃ labhantā paccekaṃ pañcadhā vibhajantī ’’ ti vuttaṃ .

Tampi nayujjatiyeva .

Na hi maggā pathamajjhānādi vohāraṃ labhanti .

Añño hi maggo , aññaṃ jhānanti .

Apica , yadi upanijjhāyanaṭṭhena paccanīkajjhāpanaṭṭhenaca jhānaṃnāma siyā .

Tadā lokuttarajjhānānieva sātisayato jhānānināma siyuṃ .

Na itarāni .

Tāni hi kasiṇādinimittamattaṃ upecca nijjhāyanti .

Paccanīkadhammeca vikkhambhanamattena jhāpenti .

Lokuttarāniyevapana atigambhīraṃ abhiduddasaṃ nibbānaṃ upecca nijjhāyanti .

Paccanīkadhammeca samūle sānusaye sabbaso samucchindanavasena jhāpentīti .

Etthaca appanājhānānaṃ pañcaṅgikabhāvonāma pakatiyā eva siddho hotīti na pathamajjhānikesu maggaphalesu pādakajjhā nādinā paccayavisesena kiccaṃ atthi .

Caturaṅgikādi bhāvo pana tena paccayavisesena vinā na sijjhati .

Asatihi tasmiṃ sabbaṃpi jhānaṃ pañcaṅgikameva bhavissatīti .

Tattha yathā lokiyajjhānesu ādikammikakāle tassa tassa dutīyādikassa jhānassa upacārabhūtā bhāvanā sayaṃ vitakkādiyuttā samānāpi vitakkādīsu ādīnavadassanaññāṇenaceva idāni avitakkaṃ jhānaṃ uppādessāmi , idāni avicāraṃ jhānaṃ uppādessāmīti evamādinā pavattena ajjhāsayaM0.79 visesenaca yuttattā kāci vitakkavirāgabhāvanānāma hoti .

Kāci vicāra virāgabhāvanā nāma .

Kāci pītivirāgabhāvanā nāma .

Kāci sukhavirāgabhāvanānāma .

Kācī rūpavirāgabhāvanānāma .

Asaññigāmīnaṃ pana saññāvirāgabhāvanānāma hoti .

Sā attano attano jhānaṃ avitakkaṃvā avicāraṃvā appītikaṃvā upekkhāsaha gataṃvā kātuṃ sakkoti .

Jhānesu vasībhūtakālepana ādīnavadassanaññāṇena vinā kevalaṃ ajjhāsayamattena yaṃyaṃ jhānaṃ icchati .

Taṃ taṃ jhānaṃ samāpajjatiyeva .

Evamevaṃ idhapi tassa tassa maggassa upacārabhūtā vuṭṭhānagāmini vipassanāsaṅkhātā bhāvanā sayaṃ vitakkādiyuttā samānāpi nānāsattiyuttā hoti .

Kāci vitakkavirāgabhāvanānāma .

Kāci vitakkavicāravirāgabhāvanā nāma .

Kāci vitakkavicārapīti virāgabhāvanānāma .

Kāci vitakkavi cārapītisukhavirāgabhāvanānāma .

Tattha yā vitakkaṃ virājetuṃ atikkāmetuṃ sakkoti .

Sā vitakkavirāgabhāvanānāma .

Esa nayo sesāsupīti .

66. Kassapana balena sā vipassanā nānāsatti yuttā hotīti .

Vuccate , pādakajjhānabalenāti eko theravādo .

Sammasitajjhāna balenāti eko .

Puggalajjhāsaya balenāti eko .

Tattha yaṃ yaṃ jhānaṃ tassā vipassanāya pādakatthāya āsanne samāpajjīyati .

Taṃtaṃ pādakajjhānaṃnāma .

Taṃce pathamajjhānaṃ hoti .

Vipassanā pākatikāeva .

Sace dutīyajjhānaṃ hoti .

Vipassanā vitakkavirāgasattiyuttā hoti .

Magge avitakkaṃ jhānaṃ niyāmetuṃ sakkoti .

Esanayo sesesupi pādakajjhānesūti ayaṃ pādakavādo .

Pādakajjhāne sati taṃsadisameva magge jhānaṃ hoti .

Asatipana magge pathamajjhānameva hoti .

Sammasi tajjhānaṃvā puggalajjhāsayovā magge jhānaṅgaṃ niyametuṃ nasakkotīti adhippāyoti .

Pādakajjhāne sati taṃvā aññaṃvā yaṃyaṃ jhānaṃ sammasīyati .

Taṃce pathamajjhānaṃ hoti .

Vipassanā pākati kāeva .

Sace dutīyajjhānaṃ hoti .

Vipassanā vitakkavirāgasattiM0.80 yuttā hoti .

Magge avitakkaṃ jhānaṃ niyāmetuṃ sakkoti .

Esanayo sesesupi sammasitajjhānesūti ayaṃ sammasitavādo .

Vipassanāya ārammaṇabhāvena saha caritattā sammasitajjhānameva pādakajjhānato ajjhāsayatoca balavataranti adhippāyoti .

Vibhāvaniyaṃ pana

Vipassanāpādakaṃ kiñcijhānaṃ natthīti imasmiṃ vāde vuttaṃ .

Taṃ aṭṭhakathāya na sameti .

Pādakajjhāne sati taṃvā aññaṃvā magge yaṃyaṃjhānaṃ icchati .

Taṃtaṃ jhānaṃ ijjhati .

Vipassanāpi icchānurūpaṃ vitakkavirāgādibhāvaṃ pattā hotīti puggalajjhāsayavādo .

Yathā lokiyajjhānesu āsanne vuṭṭhitajjhānaṃ uparijjhānupacāra bhāvanāya upatthambhakamattaṃ hoti .

Na pana uparijjhāne jhānaṃ attasadisaṃ kātuṃ sakkoti .

Ajjhāsayoeva uparijjhāne jhānaṅgaṃ niyāmeti .

Evamevaṃ idhapi pādakajjhānaṃ vipassanāya tikkha visadabhāvatthāya balavupanissa yo hoti .

Ajjhāsayoeva vipassanaṃ vitakkavirāgādibhāvaṃ pāpetvā magge jhānaṅgaṃ niyāmetīti adhippāyoti .

Yo panettha vuṭṭhānagāminivipassanāeva magge jhānaṅgaṃ niyāmetīti mahāṭṭhakathā vādo .

Tatthapi puggalajjhāsayavisesabalena vitakkavirāgādisatti visesayuttā vuṭṭhānagāmini vipassanāevāti attho veditabbo .

Kāmañcettha aṭṭhasāliniyaṃ imesaṃ tiṇṇaṃ theravādānaṃ aññamaññaṃ avirodho vuttoviya dissati .

Imepana vādā aññamaññaṃ saṃsanditvā pavattā nahonti .

Paccekaṃ sabbaṃ lokuttarajjhānaṃ paripuṇṇaṃ katvā pavattā .

Tasmā nasakkā tesaṃ aññamaññaṃ virodho pariharitunti .

Etthaca jhānalābhīnaṃ vipassanākamme pādakajjhānasamā pajjanaṃnāma bhagavatāeva suṭṭhuvihitaṃ .

Vuttañhetaṃ cūḷasuññatasutte –

Idhānanda bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi pathamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati .

Dutīyaṃ jhānaṃ .

Tatīyaṃ jhānaṃ .

Catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati .

So ajjhattaṃ suññataṃ manasikaroti .

Tassaceajjhattaṃsuññatāya cittaṃM0.81 napakkhandati .

Napasīdati .

Tena bhikkhunā tasmiṃyeva purimasmiṃ samādhinimitte ajjhattameva cittaṃ santhape tabbaṃ , sannisādetabbaṃ , ekodi kātabbaṃ , samādahātabbantiādi .

Tattha suññataṃ manasikarotīti vipassanākammaṃ vuttaṃ .

Tasmiṃyeva purimasmiṃ samādhinimitteti pādakajjhānasamādhi nimitte .

Navanipāteca –

Pathamaṃ pāhaṃ bhikkhavejhānaṃ nissāya āsavānaṃ khayaṃ vadāmi .

La .

Nevasaññānāsaññāyatanaṃ pāhaṃ bhikkhave jhānaṃ nissāya āsavānaṃ khayaṃ vadāmīti vuttaṃ .

67. Imesupana tīsuvādesu puggalajjhāsayavādo balavataroviya khāyati .

Lokiyajjhānesupi hi pādakajjhānaṃnāma icchitabbameva .

Tañca uparijjhānassa upacārabhāvanāya tikkhavisada bhāvatthāyaeva hoti .

Ajjhāsayoevapana upacāra bhāvanāya vitakkavirāgādibhāvaṃ sādheti .

Upacārabhāvanāeva uparijjhāne jhānaṅgaṃ niyāmeti .

Evamevaṃ idhapi pādakajjhānabalena tikkhavisada bhāvapattā vuṭṭhānagāmini vipassanāeva ajjhāsayavisesabalena vitakkavirāgādisattivisesayuttā hutvā magge nānājhānāni sādheti .

Asati pana ajjhāsayavisese taṃtaṃ pādakajjhānānurūpaṃ ajjhāsayasāmaññaṃsaṇṭhāti .

Tasmā ajjhāsayavisese asati pādakajjhānameva pamāṇaṃ hoti .

Satipana tasmiṃ soeva pamāṇanti yuttaṃ .

Icchi ticchita lokiyajjhāna samāpajjana sadisañhi sabbajjhānesu ciṇṇavasībhūtānaṃ maggesu icchitajjhāna nibbattananti .

Yo panettha pādakajjhānādivasena pavatto viseso .

So sabbopi vipassanā visesatthāya eva hoti .

Vipassanā visesoeva magge jhānaṅgaṃ niyāmetīti katvā aṭṭhasāliniyaṃ visuddhi maggeca vipassanāva pamāṇaṃ katvāvuttā .

So sabbopi viseso pādakajjhānena vinā nasijjhatīti katvā maggavibhaṅgamaggasaṃyuttaṭṭha kathāsu pādakajjhānaṃ eva pamāṇaṃ katvā vuttanti veditabbaṃ .

Yasmā pana pāḷiyaṃ –

IdhaM0.82 gahapati bhikkhu vivicceva kāmehi .

La .

Pathamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati .

So iti paṭisañcikkhati .

Idaṃpi kho pathamajjhānaṃ abhisaṅkhataṃ abhisañcehayitaṃ yaṃkhopana kiñci abhisaṅkhataṃ abhisañcetayitaṃ .

Tadaniccaṃ .

Taṃ nirodhadhammanti pajānāti so tattha ṭhito āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti .

La .

Dutīyaṃ jhānaṃ , tatīyaṃ jhānaṃ , catutthaṃ jhānaṃ , mettā cetovimuttiṃ .

Karuṇā , muditā , upekkhāceto vimuttiṃ , ākāsānañcā yatanaṃ .

La .

Ākiñcaññā yatanaṃ upasampajja viharati .

So iti paṭisañcikkhati .

Ayaṃpikho ākiñcaññā yatanasamāpatti abhisaṅkhatā abhisañcetayitā .

Yaṃ khopana kiñci abhisaṅkhataṃ .

La .

Khayaṃ pāpuṇātīti .

Evaṃekādasanipāte –

Idhānanda bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ pathamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati .

So yadeva tattha hoti rūpagataṃ vedanāgataṃ saññāgataṃ saṅkhāragataṃ viññāṇagataṃ , te dhamme aniccato dukkhato anattato samanupassati .

So tattha ṭhito āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti .

No ce āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti .

Teneva dhammarāgena tāya dhammanandiyā pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā upapātiko hoti .

Tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokāti .

Ādinā mālukyaputtasutta anupadasuttādīsuca anekesu suttantesu aṭṭhasu samāpattīsu ekekāya samāpattiyā vuṭṭhāya vuṭṭhitasamāpattidhammasammasanameva āgataṃ .

Napana aññajjhāna sammasanaṃ .

Tasmā satipi yogīnaṃ icchāvasena pādakajjhānato aññajjhānasammasane pādakajjhānameva pamāṇanti sakkā viññātunti .

Ettāvatā sammasitavādo sabbadubbaloti siddho hotīti .

Yepana aṭṭhasamāpattilābhinopi jhānaṃ pādakaṃ akatvāva maggaṃ uppādenti .

Pathamajjhānamevavā pādakaṃ katvā ajjhāsayavisesaṃ akatvāM0.83 maggaṃ uppādenti .

Pathamajjhānamattalābhinovā hutvā tameva pādakaṃ katvā maggaṃ uppādenti .

Yeca sukkhavipassakā hutvā maggaṃ uppādenti .

Tesaṃ pathamajjhānikova maggo hotīti veditabbo .

Apica ye pakatiyāva aṭṭhasu samāpattīsu ciṇṇavasībhūtā honti .

Te vināpi āsannapādakena yaṃyaṃjhānaṃ icchanti .

Taṃtaṃ jhānaṃ tesaṃ maggesu nasamijjhatīti navattabbaṃ .

66.[66] Yaṃpana vibhāvaniyaṃ

‘‘ Sacepana puggalassa tathāvidho ajjhāsayo natthi .

Heṭṭhimaheṭṭhimajjhānato vuṭṭhāya uparuparijjhānadhamme sammasitvā uppāditamaggo pādakajjhānaṃ anapekkhitvā sammasitajjhānasadiso hotīti vuttaṃ .

Taṃ vicāretabbaṃ .

Na hi ārammaṇamattabhūtaṃ sammasitajjhānaṃ uparimaṃpi samānaṃ āsanne vuṭṭhitajjhānato balavataraṃ bhavituṃ arahati .

Āsanne vuṭṭhitasseva cittasantānaṃ visesetuṃ samatthabhāvato .

Tato yevahi so sammasitavādo sabbaaṭṭhakathāsu kecivādapakkhe eva thapitoti .

Nanu puggalajjhāsayavādopi tathāthapitoevāti .

Saccaṃ , sopana lokiyajjhānānaṃ uppattividhānena saha saṃsandikattā yuttataroeva hotīti .

[67] Etena yaṃ tattha vuttaṃ .

‘‘ Uparuparijjhānato pana vuṭṭhāya heṭṭhima heṭṭhimajjhāna dhamme sammasitvā uppāditamaggo sammasitajjhānaṃ anapekkhitvā pāda kajjhānasadiso hoti .

Heṭṭhimaheṭṭhimajjhānatohi uparu parijjhānaṃ balavataran ’’ ti .

Taṃpi paṭikkhittaṃ hoti .

Na hi pādakajjhānaṃ uparima bhūtattāyeva balavataraṃ hoti .

Pādakabhūtattāyeva pana balavataraṃ hotīti .

[68] Yañca tattha

Magge vedanāniyamopana pādakajjhānādīnaṃ vasena nasiddho .

Aññathā vipassanā yāyakāyacivedanāya yuttā hutvā tehiM0.84 niyamitāya ekekāya maggavedanāya saddhiṃ ghaṭi yeyyāti iminā adhippāyena ‘‘ vedanāniyamopana sabbatthapi vuṭṭhānagāmini vipassanāniyamena hotī ’’ ti vuttaṃ .

Tampi na yujjati .

Pādakajjhānādīnaṃ vaseneva vipassanāya saha vedanāniyamassa siddhattā .

Tathāhi taṃtaṃ pādakajjhānato vuṭṭhāya vipassantassa vipassanā ādito kadāci somanassasahagatāvā hoti .

Kadāci upekkhāsahagatāvā .

Maggavuṭṭhānakālepana yadipādakajjhānaṃ somanassajjhānaṃ hoti .

Vipassanā ekantena somassasaha gatāva hutvā maggena saddhiṃ ghaṭiyatīti .

Vuttañhetaṃ saḷāyatana vibhaṅgasutte –

Tatra bhikkhave yā cha nekkhammassitā upekkhā .

Tā nissāya tā āgamma yāni cha nekkhammassitāni somanassāni .

Tāni pajahatha .

Tāni samatikkamatha .

Evametesaṃ pahānaṃ hoti .

Evametesaṃ samatikkamo hotīti .

Aṭṭhakathāyañca aṭṭhasu samāpattīsu pathamādinica tīṇijhānāni suddhasaṅkhāreca pādake katvā vipassanaṃ āraddhānaṃ catunnaṃ bhikkhūnaṃ pubbabhāga vipassanā somanassasahagatā vā hoti .

Upekkhāsaha gatāvāvuṭṭhānagāminīpana somanassasahagatāva hoti .

Catutthajjhānādīni pādakānikatvā vipassanaṃ āraddhānaṃ pañcannaṃ bhikkhūnaṃ pubbabhāgavipassanā purima sadisāva .

Vuṭṭhānagāminīpana upekkhāsahagatāva hoti .

Idaṃ sandhāyayā chanekkhammassitā .

La .

Pajahathāti vuttaṃ .

Ajjhāsayavisesena saha maggavuṭṭhānepi esevanayo .

Balavavipassanākāle hi vipassanāratināma suṭṭhu paṇītatarā hoti .

Sakalasarīraṃ pharamānā ajjhottharamānā pavattati .

Yathāha –

Suññāgāre paviṭṭhassa , santacittassa bhikkhuno ;

Amānusī rati hoti , sammadhammaṃ vipassatoti .

TasmāM0.85 tadā pādakajjhānavisesenavā ajjhāsayavisesena vā vinā vipassanā upekkhāsahagatā na hoti .

Ekantena somanassasahagatāva hotīti .

Etthapana sabbajjhānesu vasībhūtassa yaṃkiñci ekaṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā taṃ pā aññaṃvā maggeyaṃyaṃ jhānaṃ icchati .

Maggavuṭṭhānakāle ajjhāsayabalena taṃtaṃjhānānurūpaṃ vipassanāyaca maggeca vedanā pariṇāmo veditabbo .

Napana vedanāniyāmonāma visuṃ vattabboti .

67. Saṅgahagāthāyaṃ anuttaraṃ aṭṭhavidhaṃ cittaṃ jhānaṅgayogabhedena ekekaṃ pañcadhā katvā cattālīsavidhanti ca vuccatīti yojanā .

Idāni sabbāni mahaggatā nuttaracittāni pañcavidhe jhāna koṭṭhāse saṅgahetvā dassetuṃ yathāca rūpāvacarantiādimāha .

Yathā rūpāvacaraṃ cittaṃ pathamādijjhānabhede gayhati .

Jhāna bhedasiddhe pathamajjhānikacittādike pañcavidhe cittabhede saṅgayhati , tathā anuttarañca cittaṃ pathamādijjhānabhede saṅgayhati .

Āruppañcacittaṃ upakkhekaggatā saṅkhātena pañcamajjhānena yuttattā pañcame jhāne pañcamajjhānikacittabhede saṅgayhati .

Tasmā ekekaṃ patamādikaṃ pathamajjhānikacittādikaṃ jhānaṃ jhānacittaṃ ekādasa vidhaṃ hoti .

Antetu antimabhūte pañcamajjhānikacittabhedepana jhānaṃ cittaṃ tevīsatividhaṃ bhaveti yojanā .

Etthaca jhānasaddena taṃsampayuttaṃ cittameva vuccati .

Na hi jhānaṃ ekādasavidhaṃvā tevīsatividhaṃvā hotīti .

[69] Yaṃpana vibhāvaniyaṃ

‘‘ Rūpāvacaracittaṃ pathamajjhānantiādinā vuccatītica āruppañcāpi pañcamajjhānavohāraṃ labhatī ’’ ti ca vuttaṃ .

Taṃ na yujjati .

Na hi cittaṃ pathamajjhānaṃ hoti .

Naca pañcamajjhānavohāraṃ labhatīti .

[70] Yāca imissāgāthāyaṃ aparāpi yojanā vuttā .

Sāpi na yuttāeva .

Tathā saddassa pathamādijjhānabhedeti padassa purato paṭhitattāti .

Evaṃ yathā vibhajitabbe ekadese vibhatte sabbaṃ ekūnanavutividhaṃ cittaṃ ekavīsasataṃ katvā vibhattaṃnāma hoti .

Tathā vibhajitvā idāni taṃsaṅgahaṃ dassento antimagāthamāha .

Puññaṃ sattatiṃsavidhaṃ hoti .

Tathā pākaṃ dvipaññāsavidhaṃ hoti .

Iti ekūnanavutividhāni cittāni ekavīsasataṃ katvā budhā paṇḍitā āhu kathesuṃ .

Kathentivā vibhajanti vicakkhaṇāti vuttaṃ hotīti .

Iti paramatthadīpaniyānāma abhidhammatthasaṅgahassa

Catutthavaṇṇanāya cittasaṅgahassa

Paramatthadīpanā niṭṭhitā .

Issues

Select Version

Paramatthadīpanī

Paramatthadīpanī