Pakiṇṇaka saṅgaha paramatthadīpanī
129. Evaṃ
M0.121 visuṃ visuṃ cittacetasikānaṃ niddesaṃ dassetvā idāni puna ubhinnaṃ niddesaṃ dassento sampayuttāyathāyogan tiādimāha .Yathāyogaṃ sampayuttā sabhāvato tepaññāsa cittacetasikā ye dhammā mayā visuṃ visuṃ niddiṭṭhā .
Idāni yathā rahaṃ tesaṃ ubhinnaṃ saṅgahonāma niyyateti yojanā .
Tattha attano attano bhāvo sabhāvo .
Dhammānaṃ āvenikalakkhaṇanti vuttaṃ hoti .
Cittaṃ tāva bhūmijātisampayogādibhedena ekūna navutividhaṃpi attano ārammaṇa vijānanasaṅkhātena āvenikalakkhaṇena ekameva hoti .
Phassopi bhūmijātisampayo gādibhedena ekūnanavutividhopi phusanalakkhaṇena ekova hoti tathā vedanāsaññādayoti evaṃ sabhāvato tepaññāsa eva hontīti .
Vedanāhetuto kiccadvārālambaṇavatthuto pavatto saṅgahoti sambandho .
Tattha vedanāhetutoti vedanābheda hetubhedato .
Evaṃ kiccadvārālambaṇa vatthutoti etthapi .
Cittuppādavasenevāti cittavaseneva niyyateti sambandho .
Evasaddena cetasike nivatteti .
Ettāvatā channaṃ pakiṇṇakasaṅgahānaṃ vacanattho idheva tāva therena dassito hoti vedanābhedena cittacetasikānaṃ saṅgaho vedanāsaṅgaho , hetubhedena cittacetasikānaṃ saṅgaho hetusaṅgahotiādinā .
[83] Vibhāvaniyaṃ pana
Cittuppādasaddena cetasikadhammepi gahetvā aññaṃ nivatte tabbaṃ apassanto ‘‘ na katthaci taṃvirahenā ’’ ti vadati .
Taṃ nayujjatiyeva .
Na hi idha ettakā cetasikā sukhasahagatā , ettakā dukkha sahagatātiādinā ekopi saṅgaho cetasikehi nīto nāma
M0.122 atthi .Sukhasahagataṃ kusalavipākaṃ kāyaviññāṇamekamevātiādinā pana cittenaeva nīhoti .
Citte pana siddhe ceta sikāpi siddhāevāti katvā cittuppādavasenevāti idaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ .
130. Tatthāti tesu chasu saṅgahesu .
Vedanābhedena taṃsampayuttānaṃ cittacetasikānaṃ saṅgaho vedanāsaṅgaho .
[84] Vibhāvaniyaṃ pana
‘‘ Sukhādivedanānaṃ taṃsahagatacittuppādānañca vibhāgavasena saṅgaho vedanāsaṅgaho ’’ ti vuttaṃ .
Tattha casaddena vedanāsaṅgahoca vedanāsahagata cittuppāda saṅgahocāti imasmiṃ atthe vedanāsaṅgahoti ekasesaniddeso hotīti dasseti .
Taṃ na sundaraṃ .
Idha hi vedanābhedo imassa saṅgahassa nissayadhammapariggahatthaṃeva vutto .
Na vedanānaṃca visuṃ saṅgahadassanatthanti .
Tattha tividhā vedanāti kasmā vuttaṃ .
Nanu saṃyuttake dvepi tissopi pañcapi chapi aṭṭhārasapi chattiṃsapi aṭṭhasataṃpi vedanā vuttāti .
Saccaṃ .
Anubhavanalakkhaṇena pana vedanā tividhāeva hoti .
Ye hi keci yaṃkiñci ārammaṇaṃ anubhavanti .
Te taṃ sātatovā anubhavanti asātatovā majjhattatovā .
Tato añño pakāro natthīti .
Aññe pana pabhedā tena tena pariyāyena vuttā .
Tattha hi dve kāyikacetasikavasena vuttā .
Yathāha-katamāca bhikkhave dve vedanā kāyikāca cetasikācāti .
Sukhadukkha vasenavā upekkhaṃ sukhe saṅgahetvā .
Yathāha-dve vedanā vuttā bhagavatā sukhāvedanā dukkhāvedanā .
Yāyaṃ bhante adukkha masukhā vedanā .
Santasmiṃ esāpaṇīte sukhe vuttā bhagavatāti .
Vibhāvaniyaṃ pana
Anavajjapakkhikaṃ upekkhaṃ sukhe sāvajjapakkhikañca dukkhe saṅgahetvā dve vuttāti vuttaṃ .
Taṃ pāḷiyaṃ anāgataṃpi yujjatiyeva .
Indriyabhedavasena
M0.123 pañca .Phassabhedavasena cha .
Upavicārabheda vasena aṭṭhārasa .
Cha gehassitāni cha nekkhammassitānīti evaṃ paccekaṃ dvādasannaṃ somanassa domanassaupekkhānaṃ vasena chattiṃsa .
Tāyeva kālattayavasena aṭṭhasataṃ vedanā vuttāti .
Yañca katthaci sutte yaṃkiñci vedayitaṃ sabbaṃ taṃ dukkhasminti vuttaṃ .
Taṃ saṅkhāradukkhatāvasena vuttanti .
Heṭṭhā pana cittaniddese cittāni indriyabhedavasena niddiṭṭhānīti katvā idhapi indriyabhedavaseneva cittāni saṅgahetuṃ puna sukhaṃ .
La .
Pañcadhā hotīti vuttaṃ .
Ettha ca yesu dhammesu ādhi paccavasena sukhadukkhāni indriyāni nāma honti .
Tesaṃ kāyika mānasikavasena duvidhattā tānipi sukhindriyaṃ somanassindriyaṃ dukkhindriyaṃ domanassindriyanti dvidhā vuttāni .
Upekkhāya pana ādhipaccaṭṭhānabhūtā dhammā mānasikāeva hontītisā upekkhindriyanti ekadhāva vuttāti .
Apica , tepi pariyāyena duvidhā honti .
Cakkhādipasādakāya nissitānaṃpi sabbhāvato .
Vedanāpana ekarasattā ekadhāva vuttāti .
Vibhāvaniyaṃ pana
‘‘ Kāyika mānasika sātabhedato sukhadukkhāni dvidhā vuttānī ’’ ti vuttaṃ .
Tattha sabhāvato iṭṭhāniṭṭhaphoṭṭhabbā nubhavanalakkhaṇāni sukha dukkhāni .
Sabhāvatovā parikappanatovā iṭṭhāniṭṭhamajjhattānubhavana lakkhaṇāni itarānīti .
Sesānīti yathāvutta sukhadukkhato manassa domanassayuttehi sesāni bāttiṃsa kāmāvacaracittāni tevīsati pañcamajjhānikacittānicāti sabbāni pañcapaññāsacittāni .
Ekatthāti ekasmiṃ citte .
Itarā hi upekkhāvedanā .
131. Hetūnaṃ bhedena taṃsampayuttānaṃ cittacetasikāna saṅgaho hetusaṅgaho .
[85] Vibhāvaniyaṃ pana
‘‘ Lobhādihetūnaṃ vibhāgavasena taṃsampayuttadhammavasenaca saṅgaho hetusaṅgaho ’’ ti vuttaṃ .
Taṃ na sundaraṃ .
Kāraṇaṃ
M0.124 vuttameva .Hetūnāma chabbidhā bhavantīti sambandho .
Tattha hetukiccaṃnāma ārammaṇe sampayuttadhammānaṃ suppatiṭṭhitabhāva sādhanaṃ .
Yathā hi rukkhassa mūlāni sayaṃ anto pathaviyaṃ vaddhitvā pathaviraseca āporaseca gahetvā rukkhaṃ yāva aggā abhiharanti .
Vātevā mahoghevā āgate rukkhaṃ suṭṭhu ākaḍḍhitvā tiṭṭhanti , evaṃ rukkho vuddho viruḷho vipulo ciraṭṭhitikoca hoti .
Evamevaṃ imepi dhammā sayaṃ ārammaṇesu thirapattā hutvā sampayuttadhamme tattha vuddhe viruḷhe vipule ciraṭṭhitikeca sādhentīti .
Ahetukacittānipana jalatale amūlakasevā lāni viya ārammaṇe suṭṭhu patiṭṭhitāni na hontīti daṭṭhabbaṃ .
Apare pana dhammānaṃ kusalādibhāvasādhanaṃ hetukiccanti vadanti .
Evaṃsante yesaṃ sahajātahetu natthi .
Tesaṃ akusalabhāvo abyākatabhāvoca nasampajjeyya .
Yānica laddhahetupaccayāni rūpāni .
Tesañca kusalādibhāvo āpajjeyyāti vatvā taṃvādaṃ paṭipakkhipanti .
Yathā pana loke andhakāronāma kenaci paccaya visesena sādhetabbo na hoti .
Yattha āloko natthi .
Tattha so attano dhammatāya siddho hoti .
Evamevaṃ dhammesu muyhanakriyābhūto mohandhakāropi attano dhammatāya eva akusalo bhavituṃ arahati .
Tathā hi icchānāma atthi .
Sāmuyhanakriyāya yuttā lagganabhāvaṃ patvā lobho akusalo nāma hoti .
Saddhāya yuttā pana dhammacchandabhāvaṃ patvā kusalacchandonāma hoti .
Tathā akkhantināma atthi .
Sāpi muyhana kriyāya yuttā paṭighabhāvaṃ patvā doso akusalonāma hoti .
Saddhāya yuttā pana uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetītiādinā nayena pāpadhamma pāpārammaṇa virodhabhāvaṃ patvā alobho kusalonāma hoti .
Muyhanakriyā pana asukena yuttā akusalonāma .
Asukena yuttā kusalonāmāti natthi .
Ambilatthāya aññena saṃyogakiccarahito jātiambilaraso viya ekantaakusalajātikāeva hotīti .
Yoca dhammo kusalo akusaloca na hoti .
So abyākatoti ettakameva
M0.125 dhammānaṃ abyākatabhāvasiddhiyā kāraṇaṃ .Tasmā ahetukacittānaṃ rūpanibbānānañca abyākatabhāvopi attano dhamma tāyaeva siddho .
Tattha moho sesamūlānaṃpi mūlaṃ hoti .
Rajjanadussanānipi hi muyhananisandānieva honti .
Alobhādīnañca kusalabhāvo avijjānusayena saheva siddhoti .
Tāni pana lobhādīni lobhasahagatādīnaṃ visesamūlāni honti .
Rajjanādi nisandāni hi diṭṭhimānādīni .
Arajjanādinisandāni ca saddhādīnīti .
Yasmā pana hetuyonāma sampayuttesu padhānadhammā honti .
Tasmā sahetukavipākakriyānaṃ abyākatabhāvo pana hetu mukhenapi vattuṃ yutto .
[86] Ettāvatā yaṃ vuttaṃ vibhāvaniyaṃ
‘‘ Apare pana kusalādīnaṃ kusalādibhāvasādhanaṃ hetu bhāvo ’’ ti vadanti .
Evaṃ sati hetūnaṃ attano kusalā dibhāvasādhano añño hetu maggitabbo siyā .
Atha sesasampayuttahetupaṭibaddho tesaṃ kusalādibhāvo , evampi momūha cittasampayuttassa hetuno akusala bhāvo appaṭibaddho siyā .
Atha tassa sabhāvato akusalabhāvopi siyā .
Evaṃsati sesahetūnampi sabhāvato kusalādibhāvoti tesaṃ viya sampayutta dhammānampi so hetupaṭibaddho nasiyā , yadica hetupaṭibaddho kusalādibhāvo .
Tadā ahetukānaṃ abyākatabhāvo nasiyāti alamatinippīḷanenāti taṃ paṭikkhittaṃ hoti .
Yathāca laddhajjhānapaccayesu rūpārūpadhammesu jhānaṅgāni arūpadhammesueva upanijjhānaṭṭhaṃ pharanti , na rūpadhammesu .
Te pana jhānadhamma samuṭṭhi tattāeva jhānapaccayuppannesu vuttā .
Evameva hetuyopi arūpa dhammesueva kusalādibhāvaṃ pharanti .
Na rūpadhammesu .
Te pana hetu samuṭṭhitattāeva hetupaccayuppannesu vuttāti na tesaṃ rūpadhammānaṃ kusalādibhāvāpatti codetabbāti .
[87] Yañca vibhāvaniyaṃ
‘‘ Kusalādibhāvo pana kusalākusalānaṃ yoniso ayoniso manasikārapaṭibaddho ’’ ti vuttaṃ .
Taṃpi vicāre tabbaṃ .
Tathā hi sūriyāloke āgate divā balānaṃ haṃsādīnaṃ okāso hoti .
Rattandhakāle āgate rattibalānaṃ ulūkādīnaṃ okāso hoti .
Naca te ālokandhakārā tesaṃ vaṇṇādivisesaṃ sāmenti .
Taṃ pana tesaṃ yoniyoeva sādhenti .
Tattha āloko viya yonisomanasikāro daṭṭhabbo .
Andhakāro viya itaro .
Te sattā viya kusalākusalā .
Vaṇṇādiviseso viya kusalādibhāvo .
Yoniyo viya hetuyo daṭṭhabbāti .
Abyākatānaṃ panāti sabbaṃ yo dhammo kusalo akusaloca na hoti .
So abyākatoti vuttapakkhe patatiyevāti .
Tatthāti hetusaṅgahe .
Sahetukānaṃ pariggahasukhatthaṃ idha vajjetabbānipi ahetukāni pathamaṃ uddhaṭāni .
Tenāha sesāni pana .
La .
Sahetukā nevāti .
Tesaṃvā ahetukanāmaṃpi hetūnaṃ vaseneva visuṃ siddhanti tesaṃpi idha saṅgahaṇaṃ aviruddhaṃ hoti .
Tenāha ahetu kāṭṭhārasekātiādi .
Sabhāva bhedena chabbidhāpi hetuyo kusalā kusalā byākatajātibhedena navadhā hontīti vuttaṃ lobho dosocātiādi .
132. Cuddasannaṃ kiccānaṃ bhedena taṃkiccavantānaṃ cittacetasikānaṃ saṅgaho kiccasaṅgaho .
[88] Vibhāvaniyaṃ pana
‘‘ Paṭisandhādīnaṃ kiccānaṃ vibhāgavasena taṃkiccavantānañca paricchedavasena saṅgaho kiccasaṅgaho ’’ ti vuttaṃ .
Taṃ na sundaraṃ .
Yena ekakammena eko upapattibhavonibbattati .
Tasmiṃ sarasenavā laddhavibādhanenavā parikkhīṇe so bhavo nirujjhati .
Ekassa
M0.127 kammassa okāso hoti .Tasmā tato nibbatta bhavato cutassa antarā khaṇamattaṃpi aṭṭhatvā laddhokāsena ekena kammena puna bhavantarādi paṭisandhāna vasena abhinibbatti paṭisandhikiccaṃ .
Tathā nibbattassa upapattibhavasantānassa yāva taṃ kammaṃ nakhiyyati .
Tāva aviccheda pavattipaccayaṅgabhāvena pavatti bhavaṅgakiccaṃ .
Tassa hi tathā pavattiyā sati āyupabandhāca usmā pabandhāca pavattantiyevāti ete tayo dhammā imaṃ kāyaṃ abhijjamānaṃ rakkhantīti .
Yathāha –
Āyu usmāca viññāṇaṃ , yadā kāyaṃ jahanti maṃ ;
Apaviddho tadā seti , niratthaṃva kaliṅgaranti .
Āvajjanaṃ cittasantānassa āvaṭṭanaṃ , taṃvā āvajjeti āvaṭṭeti , āvaṭṭativā taṃ ettha etenātivā āvajjanaṃ .
Bhavaṅga vīthito okkamitvā ārammaṇantarābhimukhaṃ pavattatīti attho .
Āvajjetivā ārammaṇantare ābhogaṃ karotīti āvajjanaṃ .
Dassanādīni pākaṭāni .
Voṭṭhabbanan ti visuṃ avacchinditvā thapanaṃ idaṃ nīlantivā pītakantivā subhantivāasubhantivā asaṅkaratothapanaṃ niyamananti vuttaṃ hoti .
Javanantivā javotivā vegotivā atthato ekaṃ .
Asaninipāto viya vegasahitassa ekekassa pittassa pavatti javanakiccaṃ .
[89] Yaṃpana vibhāvaniyaṃ
‘‘ Ārammaṇe taṃtaṃkiccasādhanavasena anekakkhattuṃ ekakkhattuṃvā javamānassa viya pavatti javanakiccan ’’ ti vuttaṃ .
Taṃ na sundaraṃ .
Na hi javamānassa cittassa ekavāramattena nivattināma atthi .
Maggātiññājavanānipi hi ekāvajjanaparikammacittato paṭṭhāya ekavegena pavattajavamānacittasantānapatitāni eva honti .
Na pana tāni visuṃ siddhena javena javantīti .
[90] Tattha ca
Javamānassa
M0.128 viya pavattīti etena visuṃ visuṃ uppajjitvā niruddhā naṃ khaṇikadhammānaṃ sīghagamanasaṅkhāto javonāma visuṃ natthi .Bahukkhattuṃ pavattivasena pana sīghagacchantapurisa sadisattā eva javananti vuccatīti dassitaṃ hoti .
Taṃpi na sundaraṃ .
Asaninipāto viya vegasahitassa ekekassa cittassa pavattijavanakiccanti hi heṭṭhā vuttaṃ .
Bhavaṅgacittañhi dīghaṃ addhānaṃ pūretvā pavattaṃpi nadisote vuyhamānaṃ sukkhapaṇṇaṃ viya vegarahitaṃ hoti .
Javanacittaṃ pana ekamekaṃpi samānaṃ indena vissaṭṭha vajiraṃ viya vegasahitameva pavattatīti daṭṭhabbaṃ .
Taṃ ārammaṇaṃ etassāti tadārammaṇaṃ .
Yaṃ javanena gahitaṃ , tadevassa ārammaṇanti vuttaṃ hoti .
Yaṃ javanena gahitārammaṇaṃ , tasseva gahitattā tadārammaṇaṃ nāmāti hi vuttaṃ .
Tassavā javanassa ārammaṇaṃ assa ārammaṇanti tadārammaṇaṃ .
Idha pana tadārammaṇabhāvo adhippeto .
Nibbattamānabhavato vacanaṃ muccanaṃ parigaḷanaṃ cuti .
Idāni tāni kiccāni aniyamato na pavattanti .
Ṭhānaniyameneva pavattantīti dassetuṃ ṭhānabhedo vutto .
Tiṭṭhati pavattati taṃtaṃ kiccavantaṃ cittaṃ etthāti ṭhānaṃ .
Okāso .
Taṃtaṃ antarākāloti vuttaṃ hoti .
Kālopi hi kālavantānaṃ pavattivisayattā ṭhānanti vuccati .
Paṭisandhiyā ṭhānaṃ paṭisandhiṭṭhānaṃ .
Paṭisandhakālo paṭisandhikkhaṇoti vuttaṃ hoti .
Evaṃ sesesupi .
[91] Vibhāvaniyaṃ pana
‘‘ Paṭisandhiyā ṭhānaṃ paṭisandhiṭṭhānanti vatvā kāmaṃ paṭisandhivini muttaṃ ṭhānaṃnāma natthi .
Sukhaggahaṇatthaṃ pana silā puttakassa sarīrantiādīsu viya abhedepi bhedaparikappanāti daṭṭhabban ’’ ti vuttaṃ .
Taṃ na gahetabbaṃ .
Kālo hi nāma sabhāvato avijjamānopi cittassa visuṃ ārammaṇabhūto eko paññattidhammo .
Tathā hi aṭṭhakathāyaṃ imesaṃ aṭṭhannaṃ mahāvipākacittānaṃ vipaccanaṭṭhānaṃ veditabbaṃ .
Etāni hi catūsu
M0.129 ṭhānesu vipaccanti .Paṭisandhiyaṃ bhavaṅge cutiyaṃ tadārammaṇeti vatvā taṃ vitthārentena paṭisandhiggahaṇakāle paṭisandhihutvā vipaccanti .
Asaṅkhyeyyaṃpi āyu kālaṃ bhavaṅgaṃ hutvā maraṇa kāle cuti hutvāti kālova vuttoti .
Itarathā kiccāni viya ṭhānānipi cuddasavidhānieva vattabbāni siyunti .
Ṭhānānaṃ vitthārabhedo pana upari dvīsu pavattisaṅgahesu cittapavattividhānānusārena veditabboti .
Yasmā omakaṃ dvihetukakusalaṃ sayaṃ so manassayuttaṃpi samānaṃ atidubbalattā somanassa paṭisandhiṃ dātuṃ nasakkoti .
Tasmā somanassasantīraṇaṃ paṭisandhiṭṭhānaṃ nagacchatīti vuttaṃ dveupekkhāsahagatasantīraṇānicevāti .
Tathā hi paṭṭhāne pītisahagatattike paṭiccavāre hetupaccanike taṃ paṭi sandhiṭṭhānena uddhaṭanti .
Manodvārāvajjanaṃ parittārammaṇevā avibhūtā rammaṇevā dvattikkhattuṃ pavattamānaṃpi vipāka santānato laddhapaccayabhāvena dubbalattā javanavegarahitameva hotīti vuttaṃ āvajjana dvaya vajjitānīti .
[92] Vibhāvaniyaṃ pana
‘‘ Ārammaṇarasānubhavanā bhāvato ’’ ti kāraṇaṃ vuttaṃ .
Taṃ a kāraṇaṃ .
Na hi ārammaṇa rasānubhavanaṃ javanakicca siddhiyā javananāma lābhassaca kāraṇaṃ hoti .
Taṃ pana javanakiccasiddhiyā phalame vahotīti .
Yasmā pana phalacittaṃ āsevanabhāvarahitaṃpi magga cetanāya mahānubhāvattā parikammabhāvanābalena ca pavattattā ārammaṇe vegasahitameva patatīti tassajavanesu gahaṇaṃkataṃ .
[93] Vibhāvaniyaṃ pana
Maggābhiññājavanānaṃ ekavārameva pavattattā javanakiccaṃ na sampajjatīti adhippāyena ‘‘ ekacittakkhaṇikaṃpi lokuttara maggāditaṃ taṃsabhāvavantatāya javanakiccaṃ nāmā ’’ ti vatvā sabbaññutaññāṇopamāya tamatthaṃ vibhāveti .
Taṃ na yujjatiyeva .
Idāni
M0.130 samānakiccagaṇanāni cittāni saṅgahetvā dassetuṃ tesu panātiādimāha .Paṭisandhādayo nāma cittuppādāti sambandho .
[94] Vibhāvaniyaṃ pana
Nāmakiccabhedenātipi yojeti .
Taṃ na sundaraṃ .
Nāmabhedassa visuṃ vattabbābhāvatoti .
Ekakiccaṭṭhāna dvikiccaṭṭhāna tikiccaṭṭhāna catukiccaṭṭhāna pañcakiccaṭṭhānāni cittāni yathākkamaṃ aṭṭhasaṭṭhica tathā dveca navaca aṭṭhaca dveca niddiseti yojanā .
133. Cakkhādīnaṃ dvārānaṃ bhedena cittacetasikānaṃ saṅgaho dvārasaṅgaho .
[95] Vibhāvaniyaṃ pana
‘‘ Dvārānañca dvārapavattacittānañca paricchedavasena saṅgaho dvārasaṅgaho ’’ ti vuttaṃ .
Taṃ na sundaraṃ .
Dve janā aranti gacchanti etenāti dvāraṃ .
Nagarassa anto janā bahijanāca yena chiddamaggena nikkhamanti pavisantica , tassetaṃ nāmaṃ .
Dve janā aranti gacchanti etthāti dvārantipī vadanti .
Apica , duvidhaṃ dvāraṃ ākāsadvāraṃ maṇḍadvāranti .
Tattha ākāsadvāraṃnāma yathāvutto chiddamaggo .
Maṇḍadvāraṃnāma ādāsa paṭṭamayo ālokamaggo .
Taṃ pana puññavantānaṃ gehesu yojīyati .
Yathā ca tesu , tathā sattānaṃ sarīresupi dveeva honti .
Navadvāro mahāvaṇoti hi chiddadvāraṃ vuttaṃ .
Navanavutilomakūpasahassā nipi chiddadvārānieva .
Idha pana ādāsapaṭṭasadisaṃ maṇḍadvāraṃ adhippetaṃ .
Taṃpi hi ārammaṇikadhammānaṃ ārammaṇadhammānañca niggamana pavisana mukhapathabhāvato dvārasadisattā dvāranti vuccatīti .
Taṃ pana rūpamaṇḍa dvāraṃ arūpamaṇḍadvāranti duvidhaṃ .
Rūpamaṇḍadvāraṃpi kammavisesamahābhūta visesasiddhena maṇḍabhāvavisesena pañcavidhanti dassetuṃ cakkhudvārantiādimāha .
Tattha cakkhumevacakkhudvāran ti yasmiṃ cakkhumhi canda maṇḍalādīni rūpa nimittāni paññāyanti .
Āvajjanādīnica yamhi paññātāni tāni nimittāni gaṇhanti .
Tasmā tadeva cakkhu tesaṃ dvinnaṃ visayavisa yibhāvupagamanassa
M0.131 mukhapathabhūtattā cakkhudvāraṃnāmāti attho .Athavā , yena cakkhumaṇḍena bahiddhā candamaṇḍalādīni rūpāni anto āvajjanādīnaṃ visayabhāvaṃ upagacchanti .
Yenaca anto āvajjanādīni bahiddhā tesaṃ rūpānaṃ visayibhāvaṃ upagacchanti .
Tameva yathāvutta kāraṇena cakkhudvāraṃ nāmāti attho .
Evaṃ sesesupi .
[96] Ṭīkāsu pana
‘‘ Āvajjanādīnaṃ arūpadhammānaṃ pavattimukhabhāvato dvārasadisattā dvārānī ’’ ti vuttaṃ .
Taṃ na sundaraṃ .
Rūpādīnaṃ ārammaṇānaṃpi pavattimukhabhūtattā .
Vakkhati hi chabbidhā visayapavattiyoti .
Etthaca visayānaṃ rūpādīnaṃ ārammaṇānaṃ dvāresu āpātā gamana saṅkhātā pavattiyo visayapavattiyoti vuccantīti .
Tattha cakkhumeva cakkhudvāranti etena cakkhussa dvāraṃ cakkhudvāranti atthaṃ nivatteti .
Tathā sotādayo sota dvārādīnīti etena sota meva sotadvāraṃ .
La .
Manoeva manodvāraṃ .
Na manānaṃ dvāraṃ manodvāranti imamatthaṃ atidissati .
Tassa pana manassa bahuvidhattā idha adhippetaṃ manaṃ dassento manodvāraṃ pana bhavaṅganti pavuccatīti vuttaṃ .
[97] Vibhāvaniyaṃ pana
‘‘ Āvajjanādīnaṃ manānaṃ dvāranti manodvāran ’’ tipi vuttaṃ .
Taṃ na sundaraṃ .
Kāraṇaṃ vuttameva .
Tattha sabbaṃ ekūnanavutividhaṃpi cittaṃ manodvāra mevanāma hoti .
Idha pana upapattidvārameva adhippetanti katvā bhavaṅganti pavuccatīti vuttaṃ .
Paṭisandhito paṭṭhāya yāvatāyukaṃ nadisotamiva pavattamānaṃ ekūnavīsatividhaṃ bhavaṅgacittameva idha manodvāranti vuccati , kathīyatīti attho .
[98] Vibhāvaniyaṃ pana
Yathā gāmassa dvāraṃnāma gāmānantarameva hoti .
Evaṃ āvajjanādīnaṃ manānaṃ pavattimukhaṭṭhena dvāraṃnāma āvajjanānantaraṃ bhavaṅgameva siyā .
Na tato purimāni bhavaṅgānīti adhippāyena yaṃ vuttaṃ ‘‘ bhavaṅganti āvajjānānantaraṃ bhavaṅgan ’’ ti .
Taṃ na gahetabbaṃ .
Evañhi
M0.132 sati yesu cakkhupasādādīsu rūpādīni āpātaṃ nāgacchanti .Tānipi āvajjanādīnaṃ vīthicittānaṃ pavattimukhāni eva na hontīti katvā dvārānināma nasiyuṃ .
Na ca tathā sakkā vattuṃ .
Pāḷiyameva tesaṃ dvārarūpabhāvassa vuttattā .
Idhaca vakkhati pasādaviññattisaṅkhātaṃ sattavidhaṃpi dvārarūpaṃnāmāti .
[99] Yañca tattha
Sāvajjanaṃ bhavaṅgantu , manodvāranti vuccatīti –
Sādhakavacanaṃ āhaṭaṃ ;
Taṃpi idha nayujjatiyeva .
Tañhi āvajjanaṃpi manodvārapakkhikaṃ katvā dīpetīti .
Yattha pana cakkhuñca paṭicca rūpeca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ .
Sotañca .
La .
Manañca paṭicca dhammeca uppajjati manoviññāṇanti vuttaṃ .
Tattheva taṃ yuttaṃ .
Tattha hi cakkhuviññāṇuppattiyā catūsu paccayesu cakkhurūpāni eva sarūpato vuttānīti itare āvajjanañca sampayuttakkhandhā cāti dve paccayā casaddena gahitā , evaṃ sotaviññāṇādīsupi .
Manoviññāṇe pana manañcāti ettha bhavaṅgacittena saha āvajjanaṃ gahetvā casaddena sampayuttakkhandhā gahitā .
Evañhi sati cattā ropaccayā hontīti .
Vuttañhetaṃ dhātuvibhaṅgaṭṭhakathāyaṃ paṭiccāti nāma āgataṭṭhāne āvajjanaṃ visuṃ nakātabbaṃ .
Bhavaṅganissitakameva kātabbanti .
Tasmā idha manoti sahāvajjanakaṃ bhavaṅgaṃ .
Mano viññāṇanti javanamanoviññāṇanti .
Etthaca paṭiccātināma āgataṭṭhāneti etena aññattha pana āvajjanaṃ dvārapakkhikaṃ nakātabbanti siddhaṃ hoti .
Paṭiccāti āgatattāyevaca bhavaṅgaṃpi āvajjanā nantaraṃ bhavaṅgadvayameva imissaṃ pāḷiyaṃ gahetabbaṃ .
Sannihitapaccayānaṃ eva tattha adhippetattāti .
Idha pana dvārabhāvā rahassa sabbassa upapattidhammassa pariggahitattā sabbaṃ bhavaṅgaṃ adhippetaṃ .
Na hi kiñci bhavaṅgaṃ nāma atthi .
Yaṃ manodvārabhāvārahaṃ na siyāti niṭṭhamettha gantabbanti .
Tatthāti niddhāraṇe bhummaṃ , tesu chasu dvāresu cakkhu dvāreti sambandho .
Yathārahan ti ārammaṇabhūmipuggalamanasikārā dīnaṃ anurūpavasena .
Sabbathāpīti visuṃ visuṃ chacattālīsa bhedasaṅkhātena
M0.133 sabbapakārenapi agahita gahaṇa vasena , catupaññā sāti sambandho .Sabbathāpītivā āvajjanādi tadārammaṇa pariyo sānavasena anekakiccabhedayuttena sabbapakārenapi , kāmāvacarānevāti sambandho .
Yāni āvajjanādīni kiccāni dvāravikāraṃ paṭicca pavattanti , taṃ kiccavantānieva dvāre niyuttānīti atthena dvārikānināma honti .
Paṭisandhi bhavaṅga cuti kiccānipana dvāravikārena vinā kevalaṃ kammavaseneva sijjhanti .
Tasmā taṃkiccavantāni dvārikānināma nahontīti vuttaṃ ekūna .
La .
Dvāravimuttānīti ettha ca dvāravikāronāma attani ārammaṇānaṃ āpātāgamanavasena bhavaṅgassa calanaṃ , cakkhādīnañca attani viññāṇuppādana sattivisesa yogo daṭṭhabbo .
[100] Vibhāvaniyaṃ pana
‘‘ Cakkhādidvāresu apavattanato manodvārasaṅkhāta bhavaṅgato ārammaṇantaragahaṇavasena apavattitoca dvāravimuttānī ’’ ti vuttaṃ , taṃ aṭṭhakathāyapi saha nasameti .
Paṭisandhi bhavaṅga cuti vasenāti hi vuttaṃ .
Etena hi kiccasīseneva cittānaṃ dvārika dvāravimuttabhāgo therena dassito .
Teneva hi heṭṭhāpi pañcadvārāvajjana .
La .
Tadārammaṇavasenātiādinā kiccasīseneva cittānaṃ cakkhudvārikādibhāvo vuttoti .
Nanu cakkhādidvāresu apavattanatoti iminā etadatthova vuttoti ce .
Na .
Adhippetatthavirahassa apasaṅga nivattakassaca saṃvaṇṇanā vākyassa payojanābhāvatoti .
Chadvārikāniceva santīraṇa tadārammaṇakiccānaṃ vasena dvāravimuttānica paṭisandhādikiccānaṃ vasenāti adhippāyo .
Pañcadvārikānica chadvārikānica pañcachadvārikāni .
Kadāci chadvārikāniceva tāni kadāci dvāravimuttānicāti chadvārikavimuttāni .
Dvārasaddo cetthaadhikāravasena yojīyati .
[101] Vibhāvaniyaṃ pana
‘‘ Chadvārikānica chadvārikavimuttānicā ’’ tipi vuttaṃ .
Taṃ na sundaraṃ .
Heṭṭhā cuṇṇiyavākye tathā asutattāti .
Ekadvārikacittāni .
La .
Sabbathā dvāravimuttānica yathākkamaṃ chattiṃsati .
La .
Navadhā ceti pañcadhā paridīpayeti yojanā .
134. Rūpādīnaṃ ārammaṇānaṃ bhedena cittacetasikānaṃ saṅgaho ārammaṇasaṅgaho .
[102] Ṭīkāsu pana
‘‘ Ārammaṇānaṃ sarūpato vibhāgato taṃvisayacittato ca saṅgaho ārammaṇasaṅgaho ’’ ti vuttaṃ .
Taṃ na sundaraṃ .
Ayañhi cittacetasikānaṃ eva saṅgaho .
Na ārammaṇānanti .
Rūpādīnaṃ vacanattho upari āgamissati .
Dubbalapurisena daṇḍādiviya cittacetasikehi ālambīyati amuñcamānehi gaṇhīyatīti ālambaṇaṃ .
Ārammaṇasadde pana sati cittacetasikāni āgantvā ettha ramantīti ārammaṇaṃ .
[103] Yaṃpana vibhāvaniyaṃ
‘‘ Dubbalapurisena daṇḍādiviya cittacetasikehi ālambīyati .
Tānivā āgantvā ettha ramantīti ālambaṇan ’’ ti vuttaṃ .
Taṃ na sundaraṃ .
Visuṃ siddhāni hi etāni padānīti .
Rūpamevāti vaṇṇāyatanameva .
Pañcārammaṇavimuttaṃ yaṃkiñci dhammajātaṃ vijjamānaṃpiavijjamānaṃpi bhūtaṃpi abhūtaṃpi dhammārammaṇameva .
Taṃ pana sabhāga koṭṭhāsato saṅgayhamānaṃ chabbidhaṃ hotīti vuttaṃ dhammārammaṇaṃ pana .
La .
Chadhā saṅgayhatīti .
Tatthāti tesu rūpādīsu chasu .
Cakkhudvāre ghaṭṭayamāna rūpānusāreneva uppannāni cakkhudvārikacittāni aññāni ārammaṇāni ālambituṃ nalabhanti .
Rūpānipi ghaṭṭanarahitāni atītānāgatāni ālambituṃ nalabhantīti vuttaṃ cakkhudvārikacittānaṃ sabbesaṃpi rūpameva ārammaṇaṃ .
Tañha paccuppannan ti .
Sotadvārikā dīsupi esevanayo .
Tattha taṃ taṃ kāraṇaṃ paṭicca uppannaṃ paccuppannaṃ .
Vattamānanti attho .
Chabbidhaṃpīti rūpādivasena chabbidhaṃpi .
Atikkantabhāvaṃ itaṃ gataṃ
M0.135 pavattanti atītaṃ .Āgacchati āgacchitthāti āgataṃ .
Paccuppannaṃ , atītañca .
Na āgatanti anāgataṃ .
Uppādajātikā saṅkhatadhammāeva tīsu kālesu anupatanti .
Tasmā uppādarahitā asaṅkhatabhūtā nibbānapaññattiyo kālavimuttaṃnāmāti veditabbā .
[104] Vibhāvaniyaṃ pana
‘‘ Vināsābhāvato atītādikālavasena navattabbattā nibbānaṃ paññattica kālavimuttaṃnāmā ’’ ti vuttaṃ .
Taṃ vicāretabbaṃ .
Sabbepi hi saṅkhatadhammā anāgatabhāva pubbakāeva honti .
Tasmā te yadā paccayasāmaggiṃ labhitvā uppajjissantīti vattabbapakkhe tiṭṭhanti , tadā anāgatānāma .
Yadā paccayasāmaggiṃ labhitvā uppannā , yadā paccuppannānāma .
Yadā niruddhā , tadā atītānāma .
Evaṃ uppādajātikānaññeva uppādamūlikā tekālikatā siddhā .
Uppādarahitānaṃ pana anāgatāvatthāpi natthi .
Kuto paccuppannātītā vatthāti .
Tasmā nibbānapaññattīnaṃ kālattaya vimuttatā hotīti .
Vināsābhāvatoti idaṃ pana atītakālavimuttiyāeva kāraṇanti na tena tāsaṃ itarakālavimuttiṃ sādhetīti daṭṭhabbaṃ .
Yathārahavibhāgo pana idheva tesūtiādinā pacchā āgamissati .
Dvāravimuttānañca chabbidhaṃpi ārammaṇaṃ hotīti sambandho .
Yathā pana āvajjanādīnaṃ chadvārikacittānaṃ ārammaṇaṃ bhavantarepi imasmiṃ bhavepi purimabhāge kenaci dvārena gahitaṃpi agahitaṃpi hoti .
Na tathā imesanti dassetuṃ bhavantare chadvāragahitan ti vuttaṃ .
Bhavavisesañhi patthetvā kammaṃ katvā tattha nibbattānaṃ ārammaṇaṃ bhavantarepi kenaci dvārena gahitaṃpi hoti yevāti .
[105] Vibhāvaniyaṃ pana
‘‘ Taṃ pana nesaṃ ārammaṇaṃ na āvajjanassa viya kenaci agahitameva gocarabhāvaṃ gacchatīti dassetuṃ chadvāra gahitanti vuttan ’’ ti vuttaṃ .
Taṃ na yujjati .
Pañcadvārā vajjanassapi hi ārammaṇaṃ pubbe kenaci dvārantarena gahitaṃpi agahitaṃpi hotiyeva .
Tathā hi idaṃ nāma labhissāmi
M0.136 bhuñjissāmi passissāmīti pubbe gahitaṃ pacchā āvajjanassa ārammaṇaṃ na na hotīti .Naca ekāvajjanavīthiyaṃ pubbe kenaci cittena agahitabhāvo idha pamāṇanti .
Yathā ca pañcadvārikacittānaṃ ārammaṇaṃ ekantapaccuppannameva hoti .
Yathā ca manodvārikacittānaṃ ārammaṇaṃ tekālikaṃvā kālavimuttasā maññaṃvā hoti .
Na tathā imesanti dassetuṃ paccuppannamatītaṃ paññattibhūtaṃvāti vuttaṃ .
Yathā ca chadvārikacittānaṃ ārammaṇaṃ āgamasiddhavohārayuttaṃpi tabbohāravinimuttaṃpi hoti .
Na tathā imesanti dassetuṃ kamma kamma nimitta gatinimitta sammatan ti vuttaṃ .
[106] Vibhāvaniyaṃ pana
‘‘ Nāpi nesaṃ ārammaṇaṃ maraṇāsannato purimabhāgajavanānaṃ viya kammakammanimittādivasena āgamasiddhavohāravinimuttanti dassetuṃ kamma .
La .
Sammatanti āhā ’’ ti vuttaṃ .
Taṃpi na sundaraṃ .
Maraṇā sannato purimabhāgepi hi sattā attanā katakammaṃvā cetiyādīni kamma , pakaraṇānivā ārammaṇaṃ karontiyeva .
Tadāpi hi kammaṃ kammameva , kammupakaraṇānica kammanimittāniyeva .
Kamma siddhiyānimittaṃ kāraṇaṃ kammanimittanti katvā .
Kammassa nimittaṃ ārammaṇaṃ kammanimittantipi vadanti .
Ajātasatturājā viyaca supinadassanādivasena gatinimittānipi ārammaṇaṃ karontiyeva .
Rājā hi dvīsu bhavesu pitaraṃ māreti .
Māritakālatoca paṭṭhāya tassa niddāyantassa gatinimittāni upaṭṭhahantīti .
Tattha yathāsambhavan ti taṃ taṃ paṭisandhādīnaṃ chadvāragahitādivasena sambhavantassa ārammaṇassa anurūpato .
Yathāsambhavavibhāgo pana upari maraṇuppattiyaṃ āgamissati .
Yebhuyyenāti bāhullena .
Bhavantareti atītānantarabhave tatthaca maraṇāsannakāle .
Chadvāra gahitan ti chahi dvārehi maraṇāsannajavanehi gahitaṃ .
Ettha ca yebhuyyenāti etena bhavantare chadvāragahitanti imassa vidhānassa anekaṃsabhāvaṃ viseseti .
Kasmā .
Agahitassapi sambhavato .
Yañhi asaññibhavato cutānaṃ kamma kammanimitta gatinimitta sammataṃ
M0.137 arūpabhavato cutānañca gatinimittasammataṃ kāmapaṭisandhi bhavaṅgacutīnaṃ ārammaṇaṃ .Taṃ bhavantare kenaci dvārena agahita meva hotīti .
Etthaca yasmā paṭṭhāne arūpabhave duvidhopi purejātapaccayo paṭisiddho .
Aṭṭhakathāsuca tato cutānaṃ kāmapaṭisandhiyā paccuppannagatinimittārammaṇatāpi vuttā .
Gatinimittañca nāma rūpārammaṇameva dīpenti .
Tasmā tesaṃ kāmapaṭisandhiyāpi gatinimittasammataṃ bhavantare kenaci dvārena agahitameva hotīti veditabbaṃ .
Apica , maraṇāsannakāle kammabalena kammādīnaṃ upaṭṭhānaṃnāma yebhuyyena saṃmuḷhamaraṇena marantānameva hoti .
Itaresaṃ pana paresaṃ payogabalenapi attanā pakatiyā suṭṭhu āsevitānaṃ anussaraṇabalenapi dhammikaupāsakādīnaṃ viya devalokato āgantvā gaṇhantānaṃ devānaṃ ānubhāvenapi hotiyeva .
Nirayapālāpi nirayato āgantvā gaṇhantiyeva .
Revativimānañcettha vattabbaṃ .
Tañhi dve nirayapālā gahetvā pathamaṃ tāvatiṃsābhavanaṃ netvā pacchā nirayaṃ nayiṃsu .
Te hi yakkha jātikattā vessavaṇaparisāviya tāvatiṃsā bhavanaṃpi gantuṃ sakkontiyeva .
Yamassa dūtā dve yakkhāti hi pāḷiyaṃ vuttaṃ .
Vessavaṇadūtā idha yamassa dūtāti vuttātipi vadanti .
Tasmā ye kasiṇāsubhādīni samathanimittāni suṭṭhu āsevitvā upacārajjhāne ṭhatvā tāneva nimittāni gahetvā maranti .
Tesaṃpi kāmapaṭisandhiyā ārammaṇaṃ bhavantare kenaci dvārena agahitameva siyā .
Upacārajjhānabaleneva brahmalokato idhauppajjantānaṃpi esevanayoti .
Yaṃpana vibhāvaniyaṃ
‘‘ Kevalaṃ kammabaleneva tesaṃ asaññibhavato cutānaṃ paṭisandhiyā kammanimittādikaṃ ārammaṇaṃ upaṭṭhātī ’’ ti vuttaṃ .
Tattha kammanimittādikanti ettha ādisaddena kammaṃpi gahetabba meva .
Na hi tassa agahaṇe kāraṇaṃ atthīti .
Tāni pana sabbānipi kevalaṃ paṭisandhijanakassa kammassa ānubhāveneva paṭisandhiyaṃ upaṭṭhahantīti
M0.138 veditabbaṃ .Anāgataṃ pana nimittaṃ upaṭṭhahamānaṃ gatinimittameva siyā .
Naca tassa visuṃ upaṭṭhātabbakiccaṃ atthi .
Paccuppanna gatinimitte siddhe siddhameva hotīti vuttaṃ paccuppannamatītaṃ paññatti bhūtaṃvāti .
[107] Vibhāvaniyaṃ pana
‘‘ Anāgataṃnāma atītaṃ viya anubhūtañca na hoti .
Naca paccuppannagatinimittaṃ viya āpātamāgatan ’’ ti kāraṇaṃ vuttaṃ .
Taṃ akāraṇaṃ .
Pasaṅgassa anivattitattā .
Gatinimittañhi nāma paccuppannaṃpi anubhūtaṃ na hoti .
Taṃpi kammabaleneva āpātamāgataṃ .
Evaṃsante anāgataṃpi kammabalena āpātamāgatameva siyāti ayaṃ pasaṅgo pākatikoeva hotīti .
Tesūti yathāvuttesu ārammaṇikacittesu .
Rūpādīsu pañcasu ekekaṃ ārammaṇaṃ etesanti samāso .
Rūpādīni pañca ārammaṇāni etassāti viggaho .
Sesānīti pañcaviññāṇasampaṭicchana dvayato sesāni santīraṇa mahāvipākāni .
Sabbathāpi kāmāvacarā lambaṇānevāti paṭisandhādīhi nānākiccehi rūpādīsu nānārammaṇesu pavattena sabba pakārenapi kāmāvacarālambaṇikāniyeva .
Tāni hi sabbaññubuddhānaṃ uppannānipi vikappasattirahitattā avijjamāne paññattidhammeca sukhume mahaggatadhammeca gambhīre lokuttaradhammeca ālambituṃ na sakkontīti .
Tattha santīraṇattayaṃ tāva santīraṇakiccavasena rūpādipañcālambaṇe pavattati .
Tadārammaṇādivasena pana sabbānipi ekādasavipākāni chasu parittārammaṇesu pavattantīti .
[108] Vibhāvaniyaṃ pana
‘‘ Vipākāni tāva santīraṇādivasena rūpādipañcālambaṇe ’’ ti vuttaṃ .
Tattha santīraṇādivasenāti navattabbaṃ .
Santīraṇavasena icceva vattabbanti .
Yo panettha cittānaṃ ārammaṇesu pavattivibhāgo vattabbo .
So aṭṭhakathākaṇḍe gahetabbo .
Lokuttaradhammā atigambhīrattā
M0.139 ñāṇasseva visayabhūtāti vuttaṃ .Akusala .
La .
Lokuttara vajjita sabbā rammaṇānīti .
Tattha tāni laddhasamāpattīnaṃ uppannakāleeva mahaggatārammaṇāni .
Tesuca dve dosamūlacittāni parihīnajjhānāni ārabbha uppannakāleti daṭṭhabbaṃ .
Ñāṇaṃpi anadhigatāni lokuttarāni ālambituṃ na sakkotīti vuttaṃ ñāṇasampayutta .
La .
Vajjitasabbā rammaṇānīti .
Tattha ñāṇasampayuttakāmakusalāni puthujjanānaṃ ajjhānalābhīnaṃ uppannakāle paññattiyā saha kāmāvacarārammaṇāni .
Tāneva sotāpattimaggato pure gotrabhukkhaṇe puthujjanānaṃ nibbānārammaṇāni .
Jhānalābhīnaṃ tāneva abhiññākusalañca mahaggatārammaṇānipi .
Heṭṭhimaphalaṭṭhānaṃ attanā adhigata maggaphalanibbānā rammaṇānipīti veditabbāni .
Yathā cettha ariyā attanā adhigata maggaphalāniyeva ālambituṃ sakkonti .
Tathā jhānalābhinopi attanā adhigatajjhānānieva ālambituṃ sakkontīti veditabbaṃ .
Ettha siyā-ye ca jhānāni patthenti .
Jhānaparikammaṃpi karonti .
Yeca jhānasuttāni saṃvaṇṇenti .
Te alābhino mahaggatajjhānāni ālambituṃ sakkonti , nasakkontīti .
Na sakkonti .
Te hi jhānānināma evaṃ mahānubhāvāni evaṃ mahānisaṃsānīti sutvāvā sutapariyattibalena siddhe ākāra sallakkhaṇaññāṇe ṭhatvā vā anumānavaseneva tāni patthenti .
Parikammaṃpi karonti .
Suttānipi saṃvaṇṇentīti .
Itarathā puthujjanāpi lokuttaradhamme patthenti , maggaparikammaṃpi karonti .
Maggaphala nibbānavacanānivikathenti saṃvaṇṇentīti tesaṃpi te ārammaṇabhūtā eva siyunti .
Tesaṃ pana cittāni jhānādīnaṃ paññattiguṇe eva anubhontīti veditabbāni .
Paṇītadhammānañhi paññattiyopi paṇitarūpāeva hontīti .
Mahiddhiko hi paracittavidū .
Māro deva puttopi rūpajjhānacittaṃ vaṭṭanissitameva passati .
Vivaṭṭanissitaṃ na passati .
Arūpajjhānacittaṃ pana vaṭṭanissitaṃpi napassatīti aṅguttare navanipāte aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ .
Ye pana aggamaggaphalāni paṭivijjhanti .
Tesaṃ uppannāniññaṇasampayuttakāmakriyajavanāni kriyābhiññājavanañca puggalānurūpaṃ paññattiyā saha catubbhūmakadhammesu kiñci ārammaṇaṃ
M0.140 kātuṃ nasakkontīti natthi .Tathā tesaṃ purecāri kamanodvārāvajjanañcāti vuttaṃ ṭhāṇasampayutta .
La .
Sabbathāpisabbā rammaṇānīti .
Tattha sabbathāpīti sabbakāmāvacara sabbamahaggata sabbalokuttara sabbapaññatti sabbapaccuppannādi pakārenapītiattho .
Idañca sabbaññubuddhānaṃ uppannāni sandhāya vuttaṃ .
Itarāni pana pacceka buddhānaṃ uppannānipi padesasabbārammaṇānieva honti .
Tāni hi ekaṃ pathavidhātuṃpi sabbehi anavasesapakārehi jānituṃ nasakkontīti .
Āruppesu dutīyacatutthāni pathamatatīyāruppa viññāṇā rammaṇattā mahaggatā rammaṇāni .
Sesānīti abhiññā dvaya dutīyacatutthāruppehi avasesāni sabbānipi ekavīsatividhāni mahaggatacittāni kasiṇādi paññattārammaṇānīti attho .
Pañcavīsāti pañcadvārāvajjana tevīsati kāmavipāka hasanacittāni sandhāya vuttaṃ .
Parittamhīti kāmāvacarā lambaṇe evāti attho .
Tañhi appānubhāvato paṭibandhakadhammehi parisamantato dīyati avakhaṇḍīyati nittejabhāvaṃ pāpīyatīti parittanti vuccati .
135. Cakkhādīnaṃ vatthūnaṃ bhedena tabbatthukānaṃ cittacetasi kānaṃ saṅgaho vatthusaṅgaho .
[109] Vibhāvaniyaṃ pana
‘‘ Vatthuvibhāgato tabbatthukacittaparicchedavasenaca saṅgaho vatthusaṅgaho ’’ ti vuttaṃ .
Taṃ na sundaraṃ .
Vasantipatiṭṭhahanti cittacetasikāetesūtivatthūni , cakkhuvatthuca .
La .
Kāyavatthucahadayavatthucātiyojanā .
Cakkhumeva cakkhuvatthu tathā sotādīniyeva sotavatthādīni .
Vākyasaṅkhepo hesa pāṭho .
Peyyālanayotipi antadīpakanayotipi vattuṃ yujjati .
Keci pana dvandasamāsaṃ maññanti .
Tesaṃ casaddo nayujjati .
Parato vatthusaddo casaddoca pubbapadesu ānetabbotipi vadanti .
Tesaṃ hadayavatthūti samāsapadaṃ nayujjati .
Avibhattikaniddesotipi apare .
Tāni kāmaloke sabbānipi labbhantīti kāmataṇhā dhina kammanibbattānaṃ attabhāvānaṃeva paripuṇṇindriyatā sambhavato sabbānipi
M0.141 tāni cha vatthūni kāmalokeeva labbhanti .Tathā hi cakkhādīsu vatthūsu santesu evarūpādīnaṃ paribhogo sampajjati .
Tasmā rūpādīsu kāmavatthūsu abhiratā kāmataṇhā sadā cakkhādīnaṃ pañcannaṃ vatthūnaṃpi sampattiṃ patthetiyeva .
Yathāca sabbakammiko amacco sadā rañño icchameva pūrayamāno sabbāni rājakammāni sampādeti .
Evameva kāmāvacarakammaṃpi sadā kāmataṇhāya icchameva pūrayamānaṃ paripuṇṇindriyaṃ attabhāvaṃ nibbatteti .
Tasmā kāmataṇhādhinakammanibbattā kāmasattāeva paripuṇṇindriyā hontīti .
Yathā ca dassanasavanānuttariya dhammabhūtāni cakkhusotāni buddhadassana dhammassavanā divasena sattānaṃ visuddhiyāpi honti , na tathā ghānādittayaṃ .
Taṃ pana kevalaṃ kāmaparibhogatthāyaeva hoti .
Tasmā taṃ kāmavirāgabhāvanā kammanibbattesu brahmattabhāvesu naupalabbhatīti vuttaṃ rūpaloke pana ghānādittayaṃ natthīti .
Idañca pasādarūpattayaṃ sandhāya vuttaṃ .
Sasambhāraghāna jivhā kāya saṇṭhānānipana suṭṭhuparipuṇṇānieva hontīti .
Arūpalokepana sabbānipi nasaṃvijjantīti rūpavirāga bhāvanā kammanibbatte tasmiṃ loke ajjhattabahiddhāsantānesupi sabbena sabbaṃ rūpapavattiyāeva abhāvato .
Tattha nibbattā hi sattā suddhe ākāsataleeva cittapabandhamattā hutvā tiṭṭhantīti .
Imasmiṃ saṅgahe pana cittāni sattaviññāṇa dhātuvasena gahetuṃ tattha pañcaviññāṇadhātuyotiādi vuttaṃ .
Tatthāti tesu chasu vatthūsu .
Pañcaviññāṇāni eva nisattanijīvaṭṭhena dhātuyoti viggaho .
Evaṃ sesesupi .
Vijānanakiccābhāvato mananamattā dhātūti manodhātu .
Pañcadvāre āvajjanamatta sampaṭicchanamatta kiccāni hi visesajānana kiccāni nahontīti .
Pañcaviññāṇāni pana paccakkhato dassanādivasena thokaṃ visesajānanakiccāni honti .
Avasesā pana santīraṇādayo ārammaṇasabhāva vicāraṇā divasena atireka visiṭṭhajānanakiccayuttattā na manodhātuyo viya mananamattā honti .
Nāpi pañcaviññāṇadhātuyoviya vijānana mattā .
Athakho mananaṭṭhena manoca taṃ vijānanaṭṭhena viññāṇañcāti katvā
M0.142 manoviññāṇadhātuyonāma .Atisaya visesajānana dhātuyoti attho .
Pariyāyapadānañhi visesana samāse atisayattho viññāyati .
Yathā padaṭṭhānanti .
[110] Vibhāvaniyaṃ pana
‘‘ Manoyeva viññāṇaṃ manoviññāṇanti vā .
Manaso viññāṇaṃ manoviññāṇan ’’ ti vā vuttaṃ .
Tattha manoyeva viññāṇanti idaṃ tāva na yujjati .
Na hi aññamaññaṃ visesetvā abhirekaṭṭhadīpake padaṭṭhānantiādike visesanasamāse avadhāraṇa viggaho katthaci dissati yujjaticāti .
[111] Manaso viññāṇanti idaṃpi nayujjatiyeva .
Manasoti hi manodhātuttikasaṅkhātassa manassa .
Tattha sampaṭicchanadvayaṃ santīraṇādikassa manoviññāṇapabandhassa paccayabhūtaṃ hoti .
Pañcadvārāvajjanaṃ pana parato dvārantare pavattamānaṃ tasseva manoviññāṇapabandhassa paccayuppannabhūtaṃ hotītikatvā ādimhi paccayabhūtassa ceva ante dvārantare paccayuppannabhūtassa ca manassa sambandhiviññāṇanti attho .
Athavā , pañcaviññāṇavajjitāni sabbāni viññāṇāni mananakiccattā manonāma .
Ārammaṇe pana abhinipāta mattāni pañcaviññāṇāni mananakiccāni nahontīti dassanādīni eva nāma .
Pañcadvārāvajjanañca manato jātaṃpi manassa paccayo nahoti .
Dassanādīnaṃ eva paccayo .
Sampaṭicchanadvayañca manassa paccayo hontaṃpi manato jātaṃ nahoti .
Dassanādito eva jātaṃ .
Santīraṇādīni pana attano pure pacchāpavattānaṃ dvinnaṃ dvinnaṃ manānaṃ eva majjhe jātānīti attano paccaya paccayuppannabhūtassa manassa sambandhiviññāṇanti attho .
Evañca sati pañcaviññāṇaṃpi dvinnaṃ manodhātūnaṃ antare pavattattā manaso paccaya paccayuppannabhūtassa sambandhiviññāṇaṃ manoviññāṇanti vattabbameva siyāti .
[112] Ṭīkāyaṃ pana
Manato jātaṃ viññāṇantipi vuttaṃ .
Taṃpi vuttanayena nayujjatiyeva .
Avasesā pana manoviññāṇadhātusaṅkhātāca santīraṇa .
La .
Pannarasarūpāvacaravasena tiṃsadhammā hadayaṃ nissāyeva pavattantīti yojanā .
Casaddo panettha avasesānaṃ chasattati dhammānaṃ manoviññāṇadhātubhāvaṃ sambhāveti .
[113] Vibhāvaniyaṃ pana
Sampiṇḍanatthaṃ gahetvā ‘‘ na kevalaṃ manodhātuyevā ’’ ti vuttaṃ .
Taṃ na yujjati .
Evañhi sati avasesāca manoviññāṇadhātusaṅkhātāti vuttaṃ siyāti .
[114] Yāca ṭīkāsu
Santīraṇa .
La .
Rūpāvacaravasena pavattā , avasesā manoviññāṇa dhātusaṅkhātāca tiṃsa dhammāti yojanā .
Sāpi na sundarā .
Atthagatiyā avisadattāti .
Tattha kasmā te nissāyeva pavattantīti .
Āruppesu anuppajjanato , kasmāca tattha nuppajjantīti vuccate .
Santīraṇamahāvipākāni tāva tattha nuppajjanti pañcannaṃ dvārānaṃ attano kiccānañca tattha abhāvato .
Paṭighacittadvayaṃpi nuppajjati .
Anīvaraṇāvatthassa paṭighassa abhāvato .
Ekanta nīvaraṇānañca jhānabhūmīsu asambhavato .
Ettha pana yadi anīvaraṇāvattho paṭigho natthi .
Pāḷiyaṃ dutīyajjhāneeva domassindriyassa aparisesanirodhavacanaṃ aṭṭhakathāsuca dutīyajjhānūpacāre tassa uppattisambhavavacanaṃ viruddhaṃ siyā .
Tasmā attano sahāyapaccaya bhūtassa oḷārikassa kāmarāgassa jhānabhūmīsu abhāvato paṭighacittadvayaṃ tattha nuppajjatīti yuttantipi vadanti .
Ṭīkākārāpana dutīyajjhānūpacāre tassa uppattisambhava vacanaṃ parikappavacanamattanti katvā
M0.144 purimakāraṇameva icchanti .Yadi panetaṃ parikappavacanamattaṃ siyā pāḷivacanaṃpi parikappavacanamattameva siyā .
Tasmā pacchimakā raṇameva yuttarūpanti amhākaṃ khanti .
Hasanacittaṃpi nuppajjati arūpīnaṃ hasanakiccassa abhāvato .
Kāyābhāvatotipi yujjati .
Sotāpattimaggacittaṃpi nuppajjati .
Paratoghosābhāvena tatthuppannassa puthujjanassa dhammābhisamayābhāvato buddhapaccekabuddhānañca tattha anuppajjanato .
Teneva hi tatthuppanno puthujjano aṭṭhasu akkhaṇayuttesu vuttoti .
Rūpāvacaracittānipi tattha nuppajjanti rūpavirāgabhāvanāya rūpanimittārammaṇānaṃ tesaṃ samatikkantattāti .
Avasesā manoviññāṇadhātusaṅkhātā kusalākusalakriyānuttaravasena dve cattālīsadhammā hadayaṃ nissāyavā anissāyavā pavattantīti yojanā .
Nissāyavā pañcavokāre anissāyavā catuvokāreti adhippāyo .
Kusalānica akusalānica kriyānica anuttarānicāti viggaho .
Tattha kusalānīti pañcarūpa kusalato avasesāni dvādasalokiyakusalāni .
Akusalānīti paṭighadvayato avasesāni dasaakusalāni .
Kriyānīti pañcadvārāvajjana hasana pañcarūpakrito avasesāni terasakriyacittāni .
Anuttarānīti pathamamaggato avasesāni sattaanuttaracittāni .
Kāme chavatthuṃ nissitā sattadhātuyo matā .
Rūpe tivatthuṃ nissitā catubbidhā dhātuyo matā .
Āruppe kiñcivatthuṃ anissitā ekā dhātu matāti yojanā .
Tecattālīsāti pañcaviññāṇa manodhātuttikehi saddhiṃ santīraṇādike tiṃsadhamme sandhāya vuttanti .
Iti paramatthadīpaniyānāma abhidhammatthasaṅgahassa
Catutthavaṇṇanāya pakiṇṇakasaṅgahassa
Paramatthadīpanā niṭṭhitā .