Cetasikasaṅgaha paramatthadīpanī

68. EvaṃM0.87 cittaṅgahaṃ dassetvā idāni anupattaṃ cetasika saṅgahaṃ dassento catūhi sampayogalakkhaṇehi saha vacanatthañca sarūpatthañca tāva dassetuṃ ādi gāthamāha .

Tattha ekuppādanirodhācaekālambaṇavatthukāti catussampayogalakkhaṇadassanaṃ .

Ceto yuttāti vacanatthadassanaṃ .

Cetasiyuttā cetasāvā yuttā cetasikāti dassanato .

Dvipaññāsadhammāti sarūpadassanaṃ .

Cetasikāti pana siddhapada dassanaṃ .

Tattha dhammānaṃ anāgatabhāvasaṅkhātā pubbantato uddhaṃ pajjanaṃ gamanaṃ sarūpato pātubhavanaṃ uppādo .

Jātīti vuttaṃ hoti .

Sabbepihi saṅkhata dhammā anāgatabhāvapubbā eva honti .

Tato paccayasāmaggiṃ labhitvā paccuppannabhāvaṃ gacchanti .

Tato nirujjhitvā atītabhāvaṃ gacchantīti .

Nirujjhanaṃ nirodho .

Sarūpavināso bhaṅgo aniccatā maraṇanti vuttaṃ hoti .

Yā cittassa jāti , sāyeva phassādīnaṃ .

Yā cittassa jarā , yaṃ cittassa maraṇaṃ , yaṃ cittassa ārammaṇaṃ vatthu .

Tadeva phassādīnantiādinā heṭṭhā vuttanayena eko uppādo etesanti ekuppādā .

Eko nirodho etesanti ekanirodhā .

Ekuppādāca te ekanirodhācāti ekuppādanirodhā .

Uttarapade ekasaddassa lopo .

Evaṃ paratthapi .

Ekaṃ ālambaṇaṃ etesanti ekālambaṇā .

Ekaṃ vatthu etesanti ekavatthukā .

Ekālambaṇāca te ekavatthukācāti ekālambaṇavatthukā .

Ālambaṇaṃ panettha ekacittassapi bahudeva hoti .

Ekattaṃpana upanetvā ekaṃ ālambaṇanti vuttanti daṭṭhabbaṃ .

[71] Vibhāvaniyaṃ pana

‘‘ Ekato uppādoca nirodhoca yesaṃ , te ekuppādanirodhā ’’ ti vuttaṃ .

Taṃ na sundaraṃ .

Na hi ekakkhaṇe ekato uppādamattena ekuppādatā idha adhippetā .

Athakho vuttanayeneva adhippetā .

Vuttañhetaṃ mūlaṭīkāyaṃ –

Ekakalāpapariyāpannānaṃ rūpānaṃsahevauppādādippavattito

Ekassakalāpassauppādādayo ekekāva hontīti .

Tatrāyaṃ yojanā .

Ekuppādanirodhāca ekālambaṇavatthukā ca hutvā yedhammā cetoyuttā .

Te dvipaññāsadhammā cetasikā matāti .

Bhāvapadhānaṃpivā ettha yuttaṃ .

Visesaneca nissakkavacanaṃ .

Ekuppādanirodhabhāvena ekālambaṇa vatthuka bhāvenaca yedhammā cetoyuttā .

Te dvipaññāsadhammā cetasikānāma matā ñātāti .

Etthaca ye cetoyuttā .

Te cetasikāti vutte cittassa sahajātapaccayuppannarūpānipi tadāyattavuttitāya ekantena cittasambandhīni hutvā cetoyuttāni cetasikāni nāma siyuṃ .

Tasmā tesaṃ nivattanatthaṃ ekuppādanirodhāca , ekā lambaṇavatthukāti vuttaṃ .

Tānihi cittena khaṇato sahuppannānipi bhinnasantānattā yā cittassa jāti , sāeva tesanti imaṃ lakkhaṇaṃpi nānubhonti .

Aññaṃhi rūpasantānaṃ .

Aññaṃ arūpasantānanti .

Phassādīnaṃpana uppādamattameva cittena saha ekaṃ nahoti .

Athakho nirodhopi ālambaṇaṃpi vatthupi sabbaṃ ekamevāti ñāpanatthaṃ eka nirodhādiggahaṇaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ .

Na hi evaṃ avutte sakkā tathā jānitunti .

Yasmāpana yathā bahujanasantako eko goṇo tissassa goṇo dattassa goṇoti evaṃ visuṃ visuṃpi vattabboyeva hoti .

Evamevaṃ uppādo nirodhoca ekasmiṃ rūpārūpakalāpe ekovasamānopi phassassa uppādo vedanāya uppādo pathavidhātuyā uppādo āpodhātuyā uppādoti evamādinā nayena visuṃ visuṃpi vattabboyeva .

Tasmā suttantesu –

Vedanāya uppādo paññāyati .

Vayo paññāyati .

Ṭhikāya aññatthaṃ paññāyati .

Saññāya .

Saṅkhārānaṃ .

Viññāṇassa .

La .

Paññāyatīti vuttaṃ .

Tathā yo bhikkhave pathavidhātuyā uppādoM0.89 ṭhitiabhinibbatti pātubhāvo .

Dukkhasseso uppādo rogānaṃ ṭhiti jarā maraṇassa pātubhāvo .

Yo bhikkhave āpodhātuyā .

Yo bhikkhave tejo dhātuyā .

Yo bhikkhave vāyodhātuyā .

Yo bhikkhave cakkhussa .

La .

Manassa uppādo .

La .

Jarāmaraṇassa pātubhāvoti .

Vuttanti daṭṭhabbaṃ .

Itarathā jīvitindriyādīnapi ekasmiṃ kalāpe bahubhāvo vattabbo siyā .

Yo arūpīnaṃ dhammānaṃ āyu ṭhiti avaṭṭhitīti hi vuttaṃ .

Tathā vikārarūpānaṃ .

Sabbesaṃpivā cakkhādīnaṃ upādārūpānaṃ .

Catunnaṃ cahābhūtānaṃ upādāyarūpantica catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādotica vuttanti .

Kāyalahutā cittalahutādayopana atthavisesadīpanatthaṃ dvidhā bhinditvā vuttā .

Soca atthavisesoupari āvi bhavissatīti .

Ayametthaparamatthadīpanā .

[72] Vibhāvaniyaṃ pana

Imamatthaṃ asallakkhetvā yaṃ vuttaṃ ‘‘ yadi ekuppādamatteneva cetoyuttāti adhippetā .

Tadā cittena saha uppajjamānānaṃ rūpadhammānampi cetoyuttatā āpajjeyyāti eka nirodhaggahaṇaṃ .

Evampi cittānuparivattino viññattidvayassa pasaṅgo nasakkā nīvāretuṃ .

Tathā ekato uppādo vā nirodhovā etesanti ekuppādanirodhāti parikappentassa puretaramuppajjitvā cittassa bhaṅgakkhaṇe nirujjhamānānampi rūpadhammānanti ekālambaṇaggahaṇaṃ .

Ye evaṃ tividhalakkhaṇā .

Te niyāmato ekavatthukā yevāti dassanatthaṃ .

Ekavatthukaggahaṇanti .

Alamatipapañcenā ’’ ti .

Sabbaṃ taṃ niratthakameva .

69. Kathañca dvipaññāsa hontīti pucchitvā pathamaṃ dvipaññāsa sarūpaṃ tīhi rāsīhi vibhajitvā dassento kathantiādimāha .

Tattha phusatīti phasso .

Phusanti sampayuttakā dhammā etenāti phasso .

Phusanamattamevavā etanti phasso .

Phusanañcettha ārammaṇassa iṭṭhāniṭṭharasaṃ āhacca upahacca gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ .

Yato tadanubhavantiM0.90 vedanā pātubhavati .

Phassapaccayā vedanāti hi vuttaṃ .

Svāyaṃ phusanalakkhaṇo .

Nanucāyaṃ arūpadhammo .

Naca arūpadhammā appaṭighasabhāvā kiñci phusantīti .

Saccaṃ , ayaṃpana phusanā kārenaca pavattati .

Yañca phusantehi sādhetabbaṃ .

Tañca kiccaṃ sādheti .

Tasmā ayaṃ phassotica phusanalakkhaṇotica vutto .

Kiṃpana sādhetīti .

Ārammaṇarasānurūpaṃ cittassa vikārapatti .

Vedanāvisesuppattiṃvā .

Ayañca attho ambilakhādādike disvā aparassa kheḷuppādādīsu pākaṭoti .

[73] Vibhāvaniyaṃ pana

‘‘ Kheḷuppādādiviya daṭṭhabbo ’’ ti vuttaṃ .

Evañcasati idaṃ upamā mattaṃ siyā .

Atipākaṭāyapana phassappavattiyā dassana midanti daṭṭhabbaṃ .

70. Vedayatīti vedanā .

Ārammaṇarasaṃ anubhavati .

Aviditaṃvā ārammaṇarasaṃ sampayuttānaṃ taṃsamaṅgipuggalānaṃ vā viditaṃpākaṭaṃ karotīti attho .

Vindantiva etāya sattā sātaṃvā asātaṃvā labhantīti vedanā .

Vedayitamattamevavā etanti vedanā .

Pāḷiyaṃpana –

Vedayati vedayatīti kho bhikkhave tasmā vedanāti vuccati .

Kiñca vedayati , sukhaṃpi vedayati .

Dukkhaṃpi vedayati .

Adukkhamasukhaṃpi vedayatīti vuttaṃ .

Nanu sabbepi cittacetasikā dhammā ārammaṇarasānubhavanappa katikāevāti tepi vedanānāma siyunti .

Nasiyuṃ .

Tehi kiccantarabyāvaṭā honti .

Ārammaṇarasaṃ ujuṃ anubhavituṃ nasakkonti .

Attano attano kiccaṃ karontāva ekadesamattena anubhavanti .

Vedanāyevapana anaññakiccatāya anubhavanakicce ādhipaccayogatāyaca issarabhāvena anubhavatīti sāeva vedanānāma bhavituṃ arahatīti .

Evañcakatvā rājaggabhojana rasānubhavane tesaṃ sūdasadisatā vedanāyaevaca rājasadisatā vuttāti .

71. SañjānātītiM0.91 saññā .

Puna jānanatthaṃ saññāṇaṃ karotīti attho .

Ayañhi pubbe gahitasaññānena sañjānanakālepi puna jānanatthaṃ saññāṇaṃ karotiyevāti .

Sāhi evaṃ punappunaṃ saññāṇaṃ katvā uppajjamānā thirasaññābhāvaṃ patvā yāvatāyukaṃpi bhavantaraṃ patvāpi sattānaṃ appamuṭṭhabhāvaṃ sādheti .

Micchā bhinivesasaññābhāvaṃ patvāca ime satte sabbaññu buddhehipi bodhetuṃ asakkuṇeyye karotīti .

Tathāhi sā puna sañjānanatthaṃ nimittakaraṇe dārutacchakasadisātica .

Yathāgahita nimittavasena abhinivesakaraṇe hatthidassaka andhasadisātica .

Upaṭṭhitavisayaggahaṇe tiṇapurisakesu migapotakasadisātica vuttāti .

Pāḷiyaṃpana –

Sañjānāti sañjānātītikho bhikkhave tasmā saññāti vuccati .

Kiñca sañjānāti .

Nīlaṃpi sañjānāti .

Pītakaṃpi sañjānātītiādi vuttanti .

72. Cetayatīti cetanā .

Sampayuttadhamme tasmiṃ tasmiṃ ārammaṇevā kiccevā abhisandahati punappunaṃ ghaṭeti , tattha pabandhavasena nirantaraṃ pavattamāne karotīti attho .

Pakappeti vā te .

Saṃvidahati ārammaṇapaṭilābhāyavā kammasiddhiyā abhisaṅkharoti .

Āyūhativā te .

Ārammaṇe sampiṇḍeti ekato samo sarante karotīti attho .

Tathāhi sā āyūhanarasāhica saṃvidhānapaccupaṭṭhānātica vuttā .

Tāyahi tasmiṃ nirantaraṃ ussukkana byāpāravasena pavattamānāya taṃ sampayuttāpi attano attano kiccaṃ kurumānā tasmiṃ tatheva pavattantīti .

Teneva sā sakicca parakicca sādhaka jeṭṭhasissa mahāvaḍḍhaki ādisadisāti vuttāti .

[74] Vibhāvaniyaṃ pana

Ceteti saṅkhatābhisaṅkharaṇe byāpāramāpajjatīti vatvā tadatthasādhanatthaṃ yaṃ vuttaṃ ‘‘ vibhaṅge suttantabhājaniye saṅkhā rakkhandhaṃM0.92 vibhajantena saṅkhatamatisaṅkharontīti saṅkhārāti vatvā ’’ ti .

Taṃ na yujjati .

Na hi vibhaṅge suttantabhājaniye saṅkhatama bhisaṅkharontīti saṅkhārāti vuttaṃ atthi .

Khandhasaṃyuttake panetaṃ vuttanti .

73. Ekattārammaṇasaṅkhāto aggo koṭṭhāso koṭi vā etassāti ekaggaṃ .

Cittaṃ , tassa bhāvo ekaggatā .

Ārammaṇañhi nāma ekaṃpi nānāsabhāvaṃ hoti .

Tasmā tassa ekassapi nānāsabhāvesu vikkhepaṃ apatvā ekasmiṃ sabhāve khaṇamattaṃpi pavattassa cittassa yoniccalākāro atthi ayaṃ tasmiṃ ekaggābhidhānassa ekaggabuddhiyāca pavattihetubhāvena gayhatīti .

Te neva hi sā nivāte dīpaccīnaṃ ṭhitiviya cetaso ṭhitīti daṭṭhabbāti vuttā .

[75] Vibhāvaniyaṃ pana

‘‘ Ekaṃ ārammaṇaṃ aggaṃ imassāti ekaggan ’’ ti vuttaṃ .

Tatthapi aggasaddo koṭṭhāsevā koṭiyaṃvā pavattoti yutto .

Kecipana ārammaṇe pavattoti vadanti .

Taṃ na sundaraṃ .

Na hi aggasaddo ārammaṇapariyāyo katthaci diṭṭhoti .

74. Jīvanti sampayuttādhammā etenāti jīvitaṃ .

Indoti issaro .

Idha pana issarabhāvo vuccati .

Indaṃ issarabhāvaṃ kāretīti indriyaṃ .

Jīvitañca taṃ indriyañcāti jīvitindriyaṃ .

Tañhi mayā vinā tumhākaṃ jīvitaṃ natthi .

Tasmā tumhākaṃ jīvanakicce maṃ issaraṃ karothāti vadantamiva sahajātadhamme abhibhavitvā pavattatīti .

Tathā hi taṃ pavattasantatādhipateyyanti ca padumuppa lānupālakamudakaṃ viyātica vuttaṃ .

Tattha yāva khandhaparinibbānā anuppabandhavasena pavattamānā cittasantati pavattasantatināma .

Adhipatibhāvo ādhipateyyaṃ .

Pavattasantatiyaṃ ādhipateyyaṃ assāti samāso .

Punappunaṃ niruddhaṃpi hi cittasantānaṃ tassa balena punappunaṃ jīvantaṃ hutvā yāva khandhaparinibbānā punappunaṃ pavattatiyeva .

NaM0.93 hi jīvitarahitesu anindriyabaddhadhammesu tādiso pavattasantati visesonāma atthīti .

75. Manasmiṃ ārammaṇaṃ asuññaṃ manaṃvā ārammaṇe niccaninnaṃ karotīti manasikāro .

So pana tividho vīthipaṭipādako javanapaṭipādakoārammaṇapaṭipādakoti .

Tattha pañcadvārāvajjanaṃ vīthi paṭipādako nāma .

Tañhi pañcadvārika cittasantatiṃ ārammaṇe paṭipādeti yojetīti .

Manodvārāvajjanaṃ javanapaṭipādako nāma .

Taṃpi javana santatiṃ ārammaṇe paṭipādeti yojetīti .

Idameva dvayaṃ tattha tattha yoniso manasikārotica ayoniso manasikāro tica vuttaṃ .

Tañhi pakatiyā samudāciṇṇaninnaniyāmitādīhi paccaye hi upatthambhitaṃ hutvā cittasantānaṃ yoniso ayonisovā ārammaṇe ninnaṃ karotīti .

Paṭisandhicittato pana paṭṭhāya pavattamānā cittasantati ārammaṇaṃ muñcitvā nirujjhitvāpi puna uppajjamānā yassa dhammassa vasena tasmiṃyeva ārammaṇe uppajjati asati kāraṇavisese .

So ārammaṇapaṭipādakonāma .

Ayamidhā dhippeto .

Ayañhi ārammaṇaṃ citte cittaṃvā ārammaṇe paṭipādeti yojetīti .

Tathā hi ayaṃ sāraṇa lakkhaṇoti ca sampayuttānaṃ ārammaṇena saṃpayojanarasotica ārammaṇapaṭipādakaṭṭhena sampayuttānaṃ sārathīviya daṭṭhabbotica vutto .

Tattha sāraṇalakkhaṇoti sārathīviya assānaṃ sampayuttadhammānaṃ ujuṃ ārammaṇābhimukhaṃ pavattayanalakkhaṇoti attho .

Samaṃ dhārentiti sādhāraṇā .

Sabbesaṃ cittānaṃ sādhāraṇā sabbacittasādhāraṇā .

76. Vitakketīti vitakko .

Tathā tathā saṅkappetvā ārammaṇaṃ ārohatīti attho .

Tasmiṃ pana taṃ kathā ārohante sampayuttadhammāpi taṃ ārohanti .

Tadā soyeva te ārammaṇaṃ abhiniropentonāma hotīti katvā ārammaṇā bhiniropanalakkhaṇo vitakkoti vutto .

Rājavallabhaṃ nissāya janapadagāsino rājagehārohanañcettha nidassanaṃ .

Avitakkaṃpi hi cittaṃ savitakkadhammasantāne vitakkena saha pavattaparicaya balena ārohanato vitakkena atinirovitamevanāma hotīti .

Apica ,M0.94 avitakkaṃpi pañcaviññāṇaṃ vatthārammaṇa saṅghaṭṭanavasena ārohati .

Dutīyajjhānādīnica upacārabhāvanāvasena ārohanti .

Majjhimaṭṭhakathāyaṃ pana kiṃvā etāya yuttiyāti vatvā imamatthaṃ dasseti .

Cittaṃpi hi ārammaṇaṃ āruhatiyeva .

Tassa pana niccaṃ sahāyo manasikāro .

Tasmiñhi asati taṃ niyāmakarahi tā nāvāviya yaṃvātaṃvā ārammaṇaṃ gahetvā pavatteyyāti .

Iti pañcaviññāṇaṃ manasikārasahāyaṃ hutvā attano ārammaṇavijānanasattivaseneva ārammaṇaṃ ārohati .

Akusalaṃ patvā pana cittaṃpi lobhādayopi ārammaṇāruhane thāmavatā eva honti .

Pāpasmiṃ ramate manoti hi vuttaṃ .

Dutīyajjhāna cittādīnica manasikāra vīriyassatīnaṃpi vasena ārohanti .

Vitakko pana tathā tathā saṅkappetvā attasahite dhamme ārammaṇāruhane suṭṭhutaraṃ balavante karoti .

Iti tasmiṃ kicce aññesaṃ sābhisayabyāpāratāyaeva ayaṃ vitakkoti vuttoti .

Evaṃ pana vattabbaṃ .

Nanu aññepi arūpadhammā sārammaṇasabhāvā ārammaṇaṃ ārohanti .

Atha ca pana kasmā ayameva vitakkoti vuttoti .

Aññesaṃ pana āruhanaṃ kiccantarayogavaseneva siddhaṃ .

Imassa pana ito aññaṃ kiccaṃ nāma natthi .

Tasmā ayameva tathā vuttoti .

77. Vicaratīti vicāro .

Vicāretivā sampayuttakedhamme , te vā dhammā vicaranti etenāti vicāro .

Vicaraṇañcettha vitakkā ruḷhe tasmiṃyeva ārammaṇe sabhāvākārapātubhāvatthaṃ punappunaṃ anumajjanavasena pavattanaṃ daṭṭhabbaṃ .

Etthaca vitakko oḷāriko pubbaṅgamo ārammaṇe cittassa pathamābhinipātabhūtoca hotīti ghaṇḍābhighāto viya daṭṭhabbo .

Vicāro sukhumo anucaro tasmiṃyeva ārammaṇe cittassa anubandhanabhūto ca hotīti ghaṇḍānuravoviya daṭṭhabboti .

78. Adhimuccanaṃ adhimokkho .

Ārammaṇe evaṃ nukho no nukhoti evaṃ pavattaṃ saṃsappanaṃ adhibhavitvā vicchinditvā pakkhako muccanavasena cittassa pavattīti vuttaṃ hoti .

Evañca katvā so ārammaṇeM0.95 sanniṭṭhānalakkhaṇoti ca ārammaṇe niccalabhāvena indakhīlasadisotica vutto .

79. Vīrassa kammasūrassa bhāvo kammavā vīriyaṃ .

Taṃsamaṅgī puggalo hi kammasūro hoti .

Mahantaṃpi kammaṃ appakato gaṇhāti .

Dukkaraṃpi sukarato , bhāriyaṃpi abhāriyato gaṇhāti .

Attakilamathaṃ nagaṇeti .

Kammasiddhiyā niccaṃ paggahita kāya cittova hoti .

Tasmā taṃ tassa puggalassa tathāpavattiyā hetubhāvoceva tathāpavattassa ca tassa puggalassa kāya cittakriyābhūtaṃ hotīti .

Vidhināvā nayena upāyena vīriyavato kiṃ nāmakammaṃ na sijjhatītiādikena pubbābhisaṅkhārena īrayitabbaṃ pavattayitabbanti vīriyaṃ .

Visesenavā sakaparahitahetu īranti kampanti taṃ samaṅgino etenāti vīriyaṃ .

Etthaca vīriyu patthambhitā sampayuttadhammā sadā anikkhittadhurā paggahitasīsāviya hutvā attano attano kiccasampattiyā niccaṃ ussāhajātāva honti , tesuca tathāhontesu taṃsamaṅgino puggalāpi attanovā paresaṃvā hitahetu niccaṃ byāvaṭakāyacittā honti .

Tasmā īranti kampantīti vuccantīti .

Tathā hi taṃ upatthambhanalakkhaṇanti ca paggahalakkhaṇanti ca ussāhalakkhaṇanti ca gehassa thūṇūpatthambhana sadisanti ca sammā āraddhaṃ sabbasampattīnaṃ mūlanti ca vuttanti .

80. Vinayati kāyacittaṃ tappeti , tuṭṭhaṃ suhitaṃ janeti , supupphitapadumaṃviyavā vaḍḍhetīti pīti , vinantivā etāya taṃ samaṅgino puṇṇacandoviya virocamāna kāyacittā hontīti pīti .

Sā pañcavidhā khuddikā pīti , khaṇikāpīti , okkantikā pīti , ubbegā pīti , pharaṇāpītīti .

81. Chandanaṃ chando .

Icchā patthanā abhisandhīti vuttaṃ hoti .

Sopana duvidho taṇhāchando , kattukamyatā chandoti .

Idha kattukamyatā chando adhippeto .

Etthaca kattuṃ kāmeti icchatīti kattukāmo .

Chandasamaṅgipuggalo .

Tassa bhāvo kattukamyaṃ .

Tadeva kattukamyatā , yathā devoyeva devatāti .

Etthaca kattusaddo sabbesaṃ dhātusaddānaṃ atthe saṅgahetvā pavatto .

M0.96 Tasmā kattukamyatāti etena kathetukamyatā cintetukamyatā daṭṭhukamyatā sotukamyatāti evamādīni sabba kriyāpadāni saṅgahitāni hontīti daṭṭhabbaṃ .

So pana ārammaṇaṃ icchantopi taṇhā viya assādana rajjana laggana vasena naicchati .

Yena yena pana atthiko hoti .

Taṃ taṃ atthaṃ ārādhetu kāmatāvaseneva icchati .

Yathā rañño issāsā dhanenavā yasenavā atthikā rājaverīnaṃ vijjhanavasena chaḍḍitabbayuttakepi sare bahū icchantiyeva .

Evamevaṃ ayaṃpi parassa vissajjitabbayutta kānipi dānavatthūni aladdhānipi laddhuṃ icchati .

Laddhānipi rakkhituṃ icchatīti .

Ayañca attho vibhāvaniyaṃpi vuttoyeva .

Vuttañhi tattha

Dānavatthuvissajjanavasena pavattakālepi cesa vissajji tabbena tena atthikoyeva .

Khipitabbausūnaṃ gahaṇe atthiko issāsoviyāti .

Tattha yadaggena dānaṃ dassāmīti dānavatthupariyesanādivasena pavattā pubbabhāgacetanā dānavatthuvissajjana saṅkāte dāne saṅgahitā hoti .

Tadaggena tassā pubbabhāgacetanāya pavattikālo idha dānavatthu vissajjanavasena pavatta kāloti veditabbo .

Vissajjitabbenāti vissajjitabba yuttakena .

Tena atthikoyeva parassa vissajjanatthāyāti adhippāyo .

Khipitabbausūnaṃ gahaṇeti tesaṃ akatānaṃ karaṇavasena aladdhānaṃ pariyesanavasena gahaṇe .

Ettha pana keci issāso usūnikhipitvāpi labhamāno tehi usūhi atthikoyevāti eva matthaṃ vadanti .

So nayujjati .

Evañhi sati khipitausūnanti vuttaṃ siyā .

Yathā kathitaṃ lapitaṃ tathāgatenāti .

Tathā vissajjitabbe nāti etthapīti .

Keci issāso usūhi anatthiko khipanto nahoti .

Atthikoyeva samāno aññaṃ ānisaṃsaṃ icchanto khipatīti evaṃ atthaṃ vadanti .

Sopi nayujjati .

Evañhi sati usūhi atthikoyeva tāni khipanto issāsoviyātivuttaṃ siyāti .

AtthatoM0.97 pana tadubhayaṃpi avahasitabbameva hotīti .

Yasmāca chandasampayuttaṃ cittaṃ ārammaṇaṃ gaṇhantaṃ chandavasena ati icchamānaṃ viya viluppamānaṃ viya gaṇhāti .

Tasmā ayaṃ ārammaṇaggahaṇe cetaso hatthappasāraṇaṃviyāti vutto .

Etthaca hatthappasāraṇaṃviyāti idaṃ abhūtaparikappavacanaṃ daṭṭhabbaṃ .

Na hi cittassa hatthonāma atthi .

Atthavisesapākaṭatthaṃ pana abhūtaṃpi bhūtaṃ viya kappetvā vuttanti daṭṭhabbaṃ .

Apica , ayaṃ chandonāma thāmapatto taṇhāya balavataro hoti .

Tathā hesa adhipatibhūto iddhipādabhūtoca hotīti .

Yadi hi so taṇhāya samānabalo siyā .

Ime sattā taṇhāya hatthe ṭhitā taṇhā pariggahitāni dhanabhogarajjasukhānivā dibbabrahmasampattiyovā chaḍḍetvā vaṭṭadukkhato niyyātuṃ nasakkhissanti yevāti .

82. Sobhaṇā sobhaṇesu cittesu pakirantīti pakiṇṇā .

Keeva pakiṇṇakā .

Aññehi aññesaṃvā samānā aññasamānā .

Yadā sobhaṇacittesu yuttā , tadā tehi asobhaṇato aññehi samānā .

Yadā asobhaṇacittesu yuttā , tadā tehi sobhaṇato aññehi samānā sadisāti vuttaṃ hoti .

Aññasamānarāsimhi paramatthadīpanā .

83. Idāni akusalarāsiṃ dassento mohotiādimāha .

Tattha muyhatīti moho .

Muyhanti sattā etenātivā moho .

Muyhanamattaṃvā moho , caturaṅgatamassa viya cakkhussa sabbaso kalyāṇapakkhaṃ paṭicchādetvā cittassa andhabhāvakaraṇanti vuttaṃ hoti .

Pāpapakkhaṃ pana patvā so ñāṇagatiko hotīti daṭṭhabbo .

Tathā hesa pāḷiyaṃ micchāñāṇanti vutto .

Aṭṭhakathāsuca micchāñāṇanti pāpakriyāsu upāyacintāvasenapavatto mohoti vuttaṃ .

Avijjāyaca appaṭipatti micchāpaṭipattivasena duvidhabhāvo vutto .

M0.98 Etthaca appaṭipattīti kalyāṇapakkhe aññāṇameva vuccati .

Micchāpaṭipattīti pāpapakkhe micchāñāṇameva vuccatīti , tathā hi pāpapakkhaṃ patvā pañcadhammā ñāṇagatikā honti moho , lobho , diṭṭhi , vitakko , vicāroti .

Cittena pana saddhiṃ chabbidhā honti .

Tehi pakatiyā viññujātikesu sutapariyattisampannesuca uppannā pāpakriyāsu taṃ taṃ upāyadassanavasena tesaṃ tattha chekabhāvaṃ paṭibalabhāvañca sādhentīti .

84. Nahiriyati kāyaduccaritādīhi nalajjati najigucchatīti ahirī .

Hirippaṭipakkhāvā ahirī , sāeva ahirikaṃ .

Tañhi pāpa kriyāsu paccupaṭṭhitāsu hiriyā okāsaṃ adatvā tāsu ruciṃ uppādetvā pavattatīti .

Tathā hi taṃ kāyaduccaritādīhi ajigucchanalakkhaṇantica alajjālakkhaṇantica vuttaṃ .

85. Naottappatīti anottappaṃ .

Kāyaduccaritādīhi nabhāyati nautrasatīti attho .

Ottappappaṭipakkhaṃvā anottappaṃ .

Taṃpi hi tāsu paccupaṭṭhitāsu ottappassa okāsaṃ adatvā cittaṃ tāsu asārajjamānaṃ katvā pavattatīti .

Tathā hetaṃ kāyaduccari tādīhi asārajjalakkhaṇanti ca anuttāsalakkhaṇanti ca vuttaṃ .

Vuccati ca –

Ajegucchī ahiriko , pāpāgūthāva sūkaro ;

Abhīruca anottappī , salabho viya pāvakāti .

86. Uddharatīti uddhaṭaṃ .

Pāsāṇapiṭṭhe vaṭṭetvā vissaṭṭha geṇḍuko viya nānārammaṇesu vikkhittaṃ cittaṃ , uddhaṭassa pana cittassa uddharaṇākārappavattiyā paccayabhūto dhammo uddhaccaṃ .

Taṃ pana vāteritaṃ jalaṃ viya dhajapaṭākā viyaca daṭṭhabbaṃ .

87. Lubbhatīti lobho , lubbhanti sampayuttā dhammā ete nāti lobho , lubbhanamattamevavā etanti lobho .

Etthaca lubbhanaṃnāma ārammaṇābhisajjanaṃ daṭṭhabbaṃ .

Sopana ārammaṇe lagga naṭṭhenaM0.99 makkaṭālepoviya abhikaṅkhaṭṭhena tattakapāle khittamaṃsa pesi viya aparicāgaṭṭhena telañjana rāgoviya taṇhānadibhāvena vaḍḍhitvā sattānaṃ apāyāvahaṭṭhena sabbāni sukkhakaṭṭha sākhāpalāsa tiṇakasaṭāni mahāsamuddaṃ vahantī sīghatotā nadī viya daṭṭhabbo .

88. Dassanaṃ diṭṭhi .

Dhammānaṃ yāthāvasabhāvesu ñāṇadassanaṃ viya tesameva ayāthāvasabhāvesu micchādassananti vuttaṃ hoti .

Sāhi ekaccānaṃ paṇḍitamānīnaṃ micchāvitakkabahulānaṃ uppannā thāmagatā ayāthāvapakkhe paṭivedhaññāṇagatikā hotīti .

Sāpana micchābhinivesalakkhaṇā paramaṃvajjanti daṭṭhabbā .

89. Maññatīti māno .

Ahaṃ loke eko puggalo asmi .

Na kaṭṭhakaliṅgaroviya avamaññanārahoti evaṃ attānaṃ daḷhaṃ paggahetvā samanupassatīti attho .

Sopana jāti kuladhana bhoga yasa issariyādīhi ceva sīla suta lābhasakkārā dīhica guṇehi upatthambhito atirekataraṃ vaddhitvā attānaṃ janamajjhe ketuṃviya accuggataṃ maññati .

Tasmā so unnatilakkhaṇotica ummādoviyātica vutto .

90. Dussatīti doso .

Sopana caṇḍikkaṭṭhena pahatā sivisoviya visappanaṭṭhena asanipātoviya attano nissaya dahanaṭṭhena dāvaggiviya dussanaṭṭhena laddhokāso sapattoviya sabbaso ahitarāsi bhāvaṭṭhena visa saṃsaṭṭha pūtimuttaṃ viya daṭṭhabbo .

91. Issatīti issā .

Parasampattiṃ ussūyatīti attho .

Sāhi paresaṃ pakatiyā laddhasampattiṃ disvā vā sutvāvā nasahati .

Tassā sampattiyā vipattiṃ icchati ākaṅkhati .

Asuko idaṃnāma labhissatīti sutvāpi nasahati .

Tassa alābhaṃ icchati ākaṅkhati .

Tasmā sā parasampattīnaṃ ussūyanalakkhaṇāti vuttā .

92. MamaM0.100 eva idaṃ guṇajātaṃvā vatthuvā hotu .

Mā aññassāti evaṃ attano sampattihetu avipphārikatāvasena carati pavattatīti maccharaṃ , tathā pavattaṃ cittaṃ .

Maccharassa bhāvo macchariyaṃ .

Idaṃca issā viya duvidhaṃ attanā laddhasampatti labhitabbasampatti vasena .

Tattha pakatiyā laddhasampattiyaṃ tāva taṃ parehi sā dhāraṇaṃvā yena kenacivā kāraṇena attasantakabhāvato muccitvā paresaṃ santakabhāvaṃ gamissamānaṃ disvā vā sutvāvā cintetvā dukkhī dummano hoti , labhitabbasampattiyaṃpi asukasmiṃ dese vākālevā idaṃnāma bhavissatīti sutvāvā cintetvāvā taṃ attanāva laddhuṃ icchati .

Aññesaṃ lābhaṃ naicchati .

Aññe labhissantīti sutvāvā cintetvāvā dukkhī dummano hotīti .

Tathā hetaṃ laddhānaṃvā labhitabbānaṃvā attano sampattīnaṃ nigguhanalakkhaṇanti vuttaṃ .

Etthaca labhitabbasampattiyaṃ yassa lābhaṃ naicchati .

Solabhatītivā labhissatītivā sutvāvā cintetvāvā cittavighāto issānāma .

Yaṃ yaṃ attanā laddhuṃ icchati .

Taṃ taṃ attanā alabbhamānakaṃ cintetvā cittavighāto macchariyaṃnāma .

Na hi ete dve ekato uppajjantīti .

93. Kukkuccan ti ettha kiriyā kataṃ .

Kucchitaṃ katanti kukataṃ .

Kucchitakiriyāti attho .

Paṇḍitehi ekantena ninditabbo cittappavattivisesoti vuttaṃ hoti .

Atthato pana akataṃ vata me kalyāṇaṃ kataṃ pāpanti evaṃ anusocanavasena pavatto kukkucca sampayuttacittuppādoyeva , so hi tathā pavattamānopi pubbe akataṃvā kalyāṇaṃ puna kataṃ kātuṃ na sakkoti .

Pubbe kataṃ vā pāpaṃ puna akataṃ kātuṃ nasakkoti .

Athakho kusaladhammesu cittapariyādānāyaeva saṃvattati .

Tasmā kucchitakiriyā mattattā kukatanti vuccatīti .

Vuttañhetaṃ aṭṭha kathāyaṃ katākatassa sāvajjānavajjassa abhimukhagamanaṃ paṭisāronāma .

Yasmā paneso kataṃvā pāpaṃ akataṃ nakaroti .

Akataṃvā kalyāṇaṃ kataṃ nakaroti .

Tasmā virūpo kucchito vā paṭisāroti vippaṭisāroti .

Etthaca vippaṭisāroti kukkucca meva .

M0.101 Kukkucceca kucchite sati taṃ sampayuttacittuppādopi kucchitoyeva .

Yenaca kāraṇena kukkuccaṃ kucchitaṃnāma hoti .

Teneva kāraṇena so cittuppādopi kucchitonāma hotīti katvā so cittuppādova kukatapade gahetuṃ yuttoti veditabbo .

Sudinnakaṇḍaṭṭhakathāyaṃ pana ayamattho ujukatova vutto .

Yathāha-viññūhi akattabbatāya kucchitakiriyābhāvato kukkuccanti .

[76] Vibhāvaniyaṃ pana

Imamatthaṃ asallakkhetvā yaṃ vuttaṃ ‘‘ kucchitaṃ katanti kukataṃ .

Katākata duccaritasucaritan ’’ ti .

Taṃ na yujjatiyeva .

Etena yañca tattha vuttaṃ ‘‘ akataṃpi hi kukatanti voharanti .

Yaṃ mayā akathaṃ .

Taṃ kukatantica .

Idha pana katā kataṃ ārabbha uppanno vippaṭisāracittuppādo kukatan ’’ tica .

Taṃpi sabbaṃ paṭikkhittameva hotīti .

Kukatassa yathāvuttacittuppādassa tathāpavatti hetubhāvo kukkuccaṃ .

Apica , dhātupāṭhesu kucasaddaṃ saṅkocana mano vilekhanatthesu paṭhantiyeva .

Tasmā kucchitena ākārena kocati saṅkocati na pāpajigucchanākārenāti kukkuco .

Kucchitenavā ākārena kocati vilikhati nakilesasallīkhanā kārenāti kukkuco .

Tathā pavattadhammasamūho .

Sohi kucchitena akataṃ vata me kalyāṇaṃ kataṃ pāpanti evaṃ pavattena anutthunanākārena saṅkocati .

Kusaladhammasamādāne cittaṃ namituṃpi nadeti .

Manaṃvā vilekhati .

Saddhādīnaṃ sāradhammānaṃ tanukaraṇena cittaṃ kusaladhammasamādāne pariyādinnathāmabalaṃ karoti .

Tasmā kukkucoti vuccati .

Yena pana dhammena yuttattā so tathā pavatto hoti .

So kukkuccaṃnāma kukkucassa bhāvoti katvā .

Taṃ pana yasmā pubbe akatañca kalyāṇaṃ katañca pāpaṃ ārabbha pacchā anutāpanavasena anusocanavasenaca pavattati .

Tasmātaṃ pacchānutāpalakkhaṇaṃ katākatānuyocana rasanti ca vuttaṃ .

M0.102 Etthaca pacchānutāpalakkhaṇanti pubbe kalyāṇañca akatvā pāpañca katvā āgatattā pacchime kāle anutāpalakkhaṇanti attho .

Tena kukkuccassa ekantena atītārammaṇatā siddhā hoti .

Paccuppannānāgatārammaṇatāca paṭisiddhāti .

Katākatā nusocanarasanti ettha katañca pāpaṃ akatañca kalyāṇanti yo jetabbaṃ .

Vuttañhetaṃ mahāniddese –

Dvīhākārehi kukkuccaṃ uppajjati katattā ca akatattā ca .

Kathañca dvīhā .

La .

Akatattāca .

Akataṃ me kāyasu caritaṃ .

Kataṃ kāyaduccaritanti uppajjati kukkuccaṃ .

Akataṃ me vacīsucaritaṃ .

La .

Kataṃ manoduccaritanti uppajjati kukkuccaṃ .

Akatāme pāṇātipātā veramaṇī .

Kato pāṇāti pātoti uppajjati kukkuccaṃ .

La .

Akatā me sammādiṭṭhi .

Katā micchāmiṭṭhīti uppajjati kukkuccanti .

Etena pana akatasucaritā rammaṇatāya kataduccaritā rammaṇatāyaca vasena kukkuccassa dvidhābhāvoyeva siddho hoti .

Dvīhākārehīti hi vuttaṃ .

Soca kho pubbe pāpaṃ katvā pacchā apāyabhayatajjitānañceva apāyesu patitvā pubbe attanā katakammaṃ anussarantānañca hoti .

Naaññesaṃ , akataṃ me kāyasucaritaṃ .

Kataṃ kāyaduccaritanti hi vuttaṃ .

Yathā pana māno duvidho hoti yāthāvamāno ayāthāvamānoti .

Tathā kukkuccaṃpi , yāthāvakukkuccaṃ , ayāthāva kukkuccanti duvidhaṃ hoti .

Tattha ayāthāva kukkuccaṃpi uppajjamānaṃ dvīhākāreho uppajjati akataṃ vata me kalyāṇaṃ kataṃ pāpanti .

Katamaṃ pana tanti .

Yañca pubbe kalyāṇakammepi pāpasaññī pāpadiṭṭhi akatvā pāpakammepi kalyāṇasaññī kalyāṇadiṭṭhi katvā pacchā anusocanavasena uppajjati .

Yañca pubbe kalyāṇe kalyāṇasaññī katvā pacchā pāpasaññino pāpeca pāsaññī akatvā pacchā kalyāṇasaññino uppajjati .

Idaṃ ayāthāvakukkuccaṃnāma .

Anavajje sāvajjasaññī , kappiye akappiyasaññī , anāpattiyaṃ āpattisaññītiādināpiM0.103 yojetabbaṃ .

Idañca sabbaṃ uppajjamānaṃ dvīhā kāreheva uppajjati .

Tasmā dvīsueva saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ .

Yaṃ pana mahāniddeseyeva hatthakukkuccakaṃpi kukkuccaṃ .

Pādakukkuccakaṃpi kukkuccaṃ .

Hatthapādakukkuccakaṃpi kukkuccanti niddiṭṭhaṃ .

Taṃ asaṃyata kukkuccaṃnāma .

Yaṃ pana taṃ bhikkhu kukkuccāyantā napaṭiggaṇhiṃsūti vinaye āgataṃ .

Yañca kathaṃ kukkuccappakatatāya āpajjati kappiye akappiyasaññitā akappiye kappiyasaññitāti āgataṃ .

Taṃ vinayakukkuccaṃnāma .

Taṃpana vinayasaṃsayoeva .

Soca kho attano avisaye kappati nukho nonukhoti saṃsappanākārena pavatto kusala kriya cittuppādo .

Sopana yesaṃ uppajjati .

Tesu ye sikkhākāmā , te taṃkammaṃ nakaronti .

Te sandhāya kukkuccāyantā napaṭiggaṇhiṃsūti vuttaṃ .

Ye pana karontiyeva .

Te kappiyavatthusmiṃpi āpattiṃ āpajjanti .

Te sandhāya kukkuccappakatatāya āpattiṃ āpajjatīti vuttaṃ .

94. Thiyaticittaṃ mandamandaṃ katvā ajjhottharatīti thinaṃ .

Thiyiyanā thiyitattanti hi pāḷiyaṃ niddiṭṭhaṃ .

95. Medhati cetasike dhamme akammaññabhūte katvā vihiṃ satīti middhaṃ .

Tathā hi ārammaṇe vipphāravasena taṃ taṃ iriyā pathaṃ sandhāretvā pavattamānesu sampayuttadhammesu muggarena pothetvā viya te ārammaṇato oliyāpetvā iriyāpathaṃpi sandhāretuṃ asamatthe katvā thinaṃ cittaṃ abhibhavati .

Middhaṃ cetasiketi .

96. Vicikicchāti ettha .

Cikicchanaṃ cikicchā .

Ñāṇappaṭikā roti attho .

Tikicchituṃ dukkaratāya vigatā cikicchā etāyāti vicikicchā .

Sabhāvaṃ vicinantā kicchanti kilamanti etāyātivā vicikicchā .

Vicikicchativā dveḷhakabhāvena pavattatīti vicikicchā .

Sā nīvaraṇabhūtā , paṭirūpakāti duvidhā .

Tattha buddhādīsu aṭṭhasu vatthūsu vimativasena pavattamānā nīvaraṇabhūtā .

Tato aññāpana asabbaññūnaṃ tesu tesu ārammaṇesu kathaṃ nukho evaṃ nukhoM0.104 idaṃnukhoti vematikabhāvena pavattā sabbā vicikicchā paṭirūpakānāma .

Sā pana kusalāpi hoti , akusalāpi khīṇā savānaṃ uppanna kriyābyākatāpīti .

Idha pana ekantākusalabhūtā nīvaraṇavicikicchāva adhippekāti .

Akusalarāsimhi paramatthadīpanā .

97. Saddahatīti saddhā .

Yathā acchaṃ pasannaṃ nisinnaṃ udakaṃ canda sūriyādīni rūpanimittāni suṭṭhu attani dahati .

Evaṃ ayaṃ buddhaguṇā dīni suṭṭhu attani dahati dhāreti thapetivāti attho .

Saddahantivā etāyāti saddhā .

Saddahanamattamevavā etanti saddhā .

Sāpi buddhā dīsu saddheyyavatthūsu akālussiyabhāvena pavattamānāeva idha adhippetā .

Tato aññāpana titthiyesuvā titthiyadhammesu vā evarūpesu asaddheyyavatthūsu saddahanavasena pavattā okappanā saddhā paṭirūpakānāma hoti .

Sā pana atthato micchādhimokkho yevāti .

Yathā pana manussā hatthe asati ratanāni disvā pi-gahetuṃ na sakkonti .

Vitte asati tesaṃ sabbabhogā na sampajjanti .

Bīje asati sassādīni nasampajjanti .

Evaṃ saddhāya asati puññakriyāvatthūni nasampajjanti .

Tasmā esā hatthavittabīja sadisāti vuttā .

98. Saratīti sati .

Attanā katāni kattabbāni ca kalyāṇakammāvā buddhaguṇādīnivā appamajjanavasena upagacchatīti attho .

Sāpi sammāsati micchāsati duvidhā hoti .

Tattha sammāsati idha adhippetā .

Itarā pana satiyeva na hoti .

Katassa kattabbassaca pāpakammassa appamajjanavasena pavatto satipaṭirūpako akusalacittuppādoyeva .

Yasmā panesā cittaṃ sabbehi akusaladhammehica rakkhituṃ kusaladhammehica yojetuṃ sakkoti .

Tasmā sā rañño sabbakammika mahāamacco viya daṭṭhabbāti .

Satiṃkhvāhaṃ bhikkhave sabbatthikaṃ vadāmīti hi vuttaṃ .

99. HiriyatītiM0.105 hiri .

Kāyaduccaritādīhi lajjati jigucchati ukkaṇṭhatīti attho .

100. Tehiyeva ottappatīti ottappaṃ .

Ubbijjatīti attho .

Etthapi hiriottappappaṭirūpakānāma atthi , vuttañhi –

Lajjitabbe nalajjanti , alajjiyesu lajjareti ca ;

Bhāyitabbe nabhāyanti , abhaye bhayadassinoti ca .

Yasmā pana sappurisā hiriyā attani ottappenaca paresu ārakkhadevatādīsu gāravaṃ uppādetvā pāpato vajjetvā suddhaṃ attānaṃ pariharanti .

Tasmā ime dve lokapāladhammāti vuttā .

101. Lobhappaṭipakkho alobho .

So hi yesu attano hitasaññitesu ārammaṇesu lobho lagganavasena pavattati , tesveva taṃ lobhaṃ vidhamitvā lobhavatthubhūtā bhavabhogasampattiyo gūtharāsiṃviya hīḷetvā jigucchitvā ekānekkhamma dhātunāma hutvā pavattatīti .

102. Dosappaṭipakkho adoso .

Sopi hi yesu attano ahitasaññitesu ārammaṇesu doso dussanavasena pavattati .

Tesveva taṃdosaṃ vidhamitvā diṭṭhadiṭṭhesu sattesu puṇṇacandasadisaṃ sommahadayaṃ uppādetvā ekā abyāpādadhātu nāma hutvā pavattatīti .

Ayamevaca brahmavihāresu mettāti vuttā .

Amohopi idha vattabbo .

Mohappaṭipakkho amoho .

Sopi hi yesu dhammesuvā atthesuvā catūsu ariyasaccesuvā moho andhakāraṃ katvā pavattati .

Tesveva taṃ mohaṃ vidhamitvā candasūriyasahassaṃ uṭṭhāpentoviya vijjānāma hutvā pavattatīti .

103. Tatramajjhattatāti ettha attā vuccati sabhāvo .

Līnuddhaccādīnaṃ ubhinnaṃ visamapakkhānaṃ majjhe pavatto attā etassāti majjhattā .

Samappavatto sampayuttadhammasamūho .

Tassa bhāvo majjhakkatā .

M0.106 Tesu tesu sampayuttadhammesu dissamānā majjhattatā tatramajjhattatā tesu tesuvā hitakammesu cittacetasikānaṃ majjhattatā tatramajjhattatā .

Tathā hi sā samappavattānaṃ sampayutta dhammānaṃ ajjhupekkhanavasena samappavattānaṃ ājāneyyānaṃ ajjhupekkhanasārathīviya daṭṭhabbāti vuttā .

Ayamevaca brahmavihāresu upekkhāti vuttā .

104. Kāyappassaddhādīsu kāyoti vedanādikkhandhattaya saṅkhāto cetasikasamūho vuccati .

Cittanti sobhaṇacittaṃ .

Kāyassa passaddhi kāyappassaddhi .

Cittassa passaddhi cittappassaddhītiādinā samāso .

Passambhanaṃ passaddhi .

Santasītalabhāvoti attho .

Yesaṃ idaṃ dvayaṃ dubbalaṃ hoti .

Te puññakammesu cittasukhaṃ napindanti .

Bahiddhāeva nesaṃ cittaṃ pakkhandati .

Santatte pāsāṇapiṭṭhe thapitamacchoviya hoti .

Yesaṃ pana balavaṃ hoti .

Teyeva tattha taṃ vindanti .

Tesaṃ cittaṃ sītale udake pakkhitta maccho viya hoti .

105. Lahubhāvo lahutā .

Agarutā adandhatāti attho .

Yesaṃ idaṃ dubbalaṃ .

Tesaṃ cittaṃ puññakammesu napasāreti saṅkocati .

Tattapāsāṇe pakkhittapadumapupphaṃ viya hoti .

Yesaṃ pana balavaṃ .

Tesaṃ cittaṃ tattha pasāreti .

Sītale udake pakkhitta padumapupphaṃ viya hoti .

106. Mudubhāvo mudutā .

Yesaṃ idaṃ dubbalaṃ .

Tesaṃ cittaṃ puññakammesu thaddhaṃ hoti .

Verīnaṃ majjhe gatamahāyodhoviya hoti .

Yesaṃ pana balavaṃ .

Tesaṃ cittaṃ tattha mudu hoti .

Viyaññātīnaṃ majjhe gatamahāyodho viya hoti .

107. Kammani sādhu kammaññaṃ .

Tadeva kammaññatā .

Yesaṃ idaṃ dubbalaṃ .

Tesaṃ cittaṃ puññakammesu yathicchitaṃ thapetuṃ nalabbhati , vikkirati .

Paṭivāte khittathusamuṭṭhiviya hoti .

Yesaṃ pana balavaṃ .

Tesaṃyeva taṃ tattha yathicchitaṃ thapetuṃ labbhati navikkirati .

Paṭivāte khittasuvaṇṇakkhandhoviya hoti .

108. PaguṇassaM0.107 bhāvo pāguññaṃ .

Tadeva pāguññatā .

Yesaṃ idaṃ dubbalaṃ .

Tesaṃ cittaṃ puññakammesu vikampati vihaññati .

Gambhīre udake khittavānaroviya hoti .

Yesaṃ pana balavaṃ , te saṃ taṃ tattha navikampati navihaññati .

Gambhīre udake khitta kumbhilo viya hoti .

109. Ujueva ujukaṃ , ujukassa bhāvo ujukatā .

Yesaṃ idaṃ dubbalaṃ .

Tesaṃ cittaṃ puññakammesu visamagahikaṃ hoti .

Kadāci līnaṃ .

Kadāci uddhaṭaṃ .

Kadāci onataṃ .

Kadāci unnataṃ .

Surāmadamattassa maggagamanaṃ viya hoti .

Yesaṃ pana balavaṃ , tesaṃ taṃ vuttavipariya yena veditabbanti .

110. Etthaca siddhesupi cittappassaddhādikesu vuttesu visuṃ kāyappassaddhādīnaṃ vacanaṃ tesaṃ vasena rūpakāyassapi passaddhādi dīpanatthanti veditabbaṃ .

Tattha taṃ taṃ suttantaṃ sutvā gelaññavuṭṭhā nādīsu rūpakāyassa passaddhabhāvo pākaṭo iddhimantānaṃ iddhiyā ākāsagamanādīsu lahu bhāvo .

Kāyaṃ khuddakaṃ vā mahantaṃ vā katvā nimminanesu mudubhāvo .

Antopathaviyaṃvā antopabbate suvā asajjamānaṃ katvā gamanādīsu kammaññabhāvo .

Nāgavaṇṇaṃvā garuḷavaṇṇaṃvā katvā nimminanādīsu paguṇabhāvo tesveva sabbesu yathānimmitavasena cirappavattibhāvesu ujukabhāvo pākaṭo hotīti veditabbo .

Samaṃ dhārentīti sādhāraṇā , sabbehi sobhaṇacittehi , tesaṃvā sādhāraṇā sobhaṇa sādhāraṇā .

111. Sammāvācāti ettha tividhā sammāvācā kathā , cetanā , virativasena , tattha atthadhammappaṭisaṃyuttā subhāsitā vācā kathā sammāvācānāma .

Taṃsamuṭṭhāpikā kusalakriyacetanā cetanāsammāvācānāma .

Yā pana musāvādā veramaṇādīni sikkhāpadāni samādiyantassavā adhiṭṭhahantassavā sampattaṃ vatthuṃ avītikkamantassavā pāpaviramaṇākārena cittassa pavatti .

Ayaṃ virati sammāvācānāma .

Sā idha adhippetā .

Sammā vadanti etā yātiM0.108 sammāvācā .

Etāyāti cettha karaṇatthe hetuatthe vā karaṇavacanaṃ daṭṭhabbaṃ .

Tattha vācāya sikkhāpadāni samādiyantassa samādānavacanāni sandhāya karaṇattho hetuattho ca yujjati .

Tato yathāsamādinnānivā yathādhiṭṭhitānivā sikkhāpadāni suṭṭhurakkhāmāti yāni anavajjānieva vacanāni vadantā vicaranti .

Tāni sandhāya karaṇatthānukūlo hetu atthoyeva yujjatīti .

Athavā , tathā vadantuvā māvā .

Ayaṃpana vadamānesu sati tesaṃ sammā vattuṃeva deti .

Namicchā vattunti katvā sammā vācātveva vuccati .

Apica , ayaṃ vacīduccaritānaṃ pajahanavasena pavattamānā vacīdvārasuddhiyā eva hotīti sammāvācāti vuccatīti .

112. Sammākammanto pi tividho kriyā , cetanā , virati vasena .

Tattha yaṃkiñci anavajjaṃ kammaṃ karontassa kāyikakriyā kriyākammantonāma .

Taṃsamuṭṭhāpikā cetanā cetanākammanto nāma .

Yā pana pāṇātipātā veramaṇādīni sikkhāpadāni samādi yantassavā adhiṭṭhahantassavā sampattaṃ vatthuṃ avītikkamantassavā pāpaviramaṇākārena cittassa pavatti .

Ayaṃ virati sammākammanto nāma .

Sammā karonti etenāti sammākammaṃ , tadeva sammā kammanto suttanto vanantoviya .

Sesamettha vuttanayameva .

113. Sammāājīvo pi vīriya , virativasena duvidho .

Tattha pakatiyā anavajjāni kasikammādīnivā bhikkhācariyādīnivā katvā jīvitaṃ kappentānaṃ uṭṭhānabalasaṅkhāto vāyāmo vīriyasammāājīvonāma .

Yā pana ājīvasuddhiṃ apekkhitvā attano ājīvasīlavipattikāraṇāni kāyavacīduccaritāni pajahantānaṃ pāpaviramaṇākārena cittassa pavatti .

Ayaṃ virati ājīvonāma .

Ayamidhādhippeto .

Sammā ājīvanti jīvitaṃ pavattenti etenāti sammāājīvo .

Sesamettha vuttanayamevāti .

114. Ekekāpi cettha sampatta virati , samādāna virati , samucchedavirativasena tividhā .

Tattha yā sikkhāpadāni asamā diyitvāvāM0.109 samādinnānipivā tāni anapekkhitvā kevalaṃ hiri ottappabaleneva sampattaṃ vatthuṃ avītikkamantānaṃ uppannā virati .

Ayaṃ sampattaviratināma .

Sā paccuppannārammaṇāyeva .

Pañcasikkhā padā paccuppannārammaṇāti hi vuttaṃ .

Yā pana sikkhāpadāni samādi yantassavā adhiṭṭhahantassavā yathāsamādinnānivā yathādhiṭṭhitāni vā suṭṭhurakkhāmīti sampatta vatthuṃ apītikkamantassavā uppannā .

Ayaṃ samādānaviratināma .

Sā pana paccuppannārammaṇāvā hoti anāgatārammaṇāvā .

Tathā hi pañcasikkhāpadā paccuppannārammaṇāti idaṃ sampattavirativasena vuttanti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ .

Maggakkhaṇe pana sabbaduccaritānaṃ paccayasamucchedavasena uppannā samucchedaviratināma .

Sā pana nibbānārammaṇāeva .

Phalaviratipi ettheva saṅgahitāti .

Tattha lokiyaviratiyo jīvitindriyādīni vītikkamitabbavatthūni ārammaṇaṃ katvā pāṇātipātādīni viramitabbavatthūni pajahanti .

Lokuttaraviratiyo pana nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā tāniyeva viramitabbavatthūni pajahantīti daṭṭhabbaṃ .

115. Paradukkhe sati kāruṇikānaṃ hadayakhedaṃ karotīti karuṇā .

Kirativā paradukkhaṃ vikkhipati , kiṇātivā paradukkhaṃ hiṃsatīti karuṇā .

Kirīyati dukkhitesu pasārīyatītivā karuṇā .

Apica kali uṇāti chedo .

Kalīti dukkhaṃ vuccati , yathā-kali sambhave bhaveti .

Kalītivā pāpapi parājayopi vuccati .

Pāpe kali parājayeti hi vuttaṃ .

Sabbañcetaṃ kāruṇikā naṃ kāruññahetubhūtameva hoti .

Iti kaliṃ dukkhaṃvā pāpaṃvā sabbasampattito parājayaṃvā sattehi avanti rakkhanti , sattevā tato vidhakalito avanti rakkhanti kāruṇikā janā etāyāti karuṇā .

116. Parasampattiṃ disvā modanti etāyāti muditā .

Natthi pamāṇaṃ etesanti appamāṇā , sattā .

Appamāṇesu bhavāti appamaññā .

Etāhi ettakesuyeva sattesu pavattetabbā .

Na ito aññesūti evaṃ paricchedappamāṇassa abhāvā ekasmiṃ satte pavattāpi appamaññāevanāma hontīti .

[77] Ṭīkāsu pana

AppamāṇasattāM0.110 rammaṇattā appamāṇā .

Tāeva appamaññāti vuttaṃ .

Taṃ na sundaraṃ .

117. Paññindriyanti heṭṭhā vutto amohoeva .

So hi pajānanaṭṭhena paññā , adhipatiyaṭṭhena indriyañcāti katvā paññindriyanti vuccatīti .

Sobhaṇarāsimhi paramatthadīpanā .

118. Ettāvatātiādi tiṇṇaṃ rāsīnaṃ saṅgaho .

Evaṃ dvipaññāsa sarūpaṃ dassetvā idāni cetoyuttappakāraṃ dassento tesantiādimāha .

Ito cetasikānaṃ sarūpadassanato paraṃ tesaṃ cittāviyuttānaṃ cittena aviyuttānaṃ cetasikānaṃ cittuppādesu paccekaṃ sampayogo tathāyogaṃ vuccateti yojanā .

Cittuppādesūti cittesu icceva attho .

Uppajjanti cetasikā etesūti uppādā .

Cittānieva uppādā cittuppādāti katvā .

Dvipañcaviññāṇānaṃ sabbadubbalattā tesu cha pakiṇṇakā nuppajjanti .

Bhāvanābalena pahīnattā vitakko dutīyajjhānikādīsu , vicāro tatīyajjhānikādīsu , pīti catutthajjhānikādīsu nuppajjati .

Sanniṭṭhānasabhāvattā adhimokkho asanniṭṭhānasabhāve vicikicchā citte nuppajjati .

Vīriyaṃ balanāyakattā dubbalesu pañcadvārāvajjanā dīsu soḷasacittesu nuppajjati .

Pīti sampiyāyanasabhāvattā domanassupekkhā sahagatesu nuppajjati .

Chando icchāsabhāvattā icchārahitesu ahetukesu momūhacittesuca nuppajjatīti āha pakiṇṇakesupana vitakko .

La .

Momūhavajjitacittesūti .

Te pana cittuppādā pakiṇṇakavivajjitā sapakiṇṇakāti sambandho .

119. Akusalesūti akusalacetasikesu .

Sabbākusala sādhāraṇānāma .

Tasmā sabbesupi dvādasākusalacittesu labbhantīti yojanā .

[78] Vibhāvaniyaṃ pana

PacchimaṃM0.111 purimassa samatthanavacananti adhippetaṃ .

Taṃ na sundaraṃ .

Idañhi ṭhānaṃ cittesu labbhamānatādassanapadhānanti .

Yasmā pana sabbāni akusalacittāni imehi catūhi vinā nuppajjanti .

Na hi tāni pāpesu ādīnavaṃ passitvā ṭhitānaṃ uppajjanti .

Naca tehi lajjāyavā bhayenavā ukkaṇṭhitānaṃ .

Nāpi kusalesu dhammesu samāhitānanti .

Tasmā te sabbesu tesu labbhantīti .

Yasmāca diṭṭhimānā khandhesu assādaṃ amuñcitvāva tesu tathā tathā āmasitvā pavattanti .

Tasmā te lobhamūlacittesveva uppajjanti .

Tattha uppajjantesu pana tesu diṭṭhi khandhesu attaggāhaṃ daḷhaṃ gahetvā taṃ attaṃ niccatādīhi micchāsabhāvehieva parāmasantī pavattati .

Māno pana khandhe ahanti daḷhaṃ gahetvā taṃ gahitākāraṃ seyya tādīhieva āmasanto pavattati .

Tasmā te āmasanākārato asadisavuttinoeva hontīti āha .

Diṭṭhicatūsu .

La .

Vippayuttesūti .

Ye pana diṭṭhigatikā diṭṭhiyā yathāgahitaṃ attānameva ahanti gaṇhanti .

Tesaṃpi diṭṭhimānā āmasanākāraṃ patvā asadisavuttikāeva honti .

Na hi mānassa viya diṭṭhiyā atta saṃpaggahaṇe byāpāro atthi .

Na ca diṭṭhiyā viya mānassa dhammānaṃ ayāthāvapakkhaparikappaneti .

Teneva hi ahaṃgāho māno anāgāmīnaṃpi pavattati .

Attaggāhabhūtā pana diṭṭhi puthujjanāna mevāti .

[79] Vibhāvaniyaṃ pana

‘‘ Mānopi ahaṃmānavasena pavattanato diṭṭhisadisova pavattatīti diṭṭhiyā saha ekacittuppāde napavattatī ’’ ti vatvā kesara sīho pamāya taṃ atthaṃ sādheti .

Taṃ na sundaraṃ .

Sadisappavatti hi nāma sahapavattiyā eva kāraṇanti .

Macchariyaṃ pana attasampattīsu lagganalobhasamuṭṭhitaṃpi tāsaṃ parehi sādhāraṇabhāvaṃM0.112 asahanākārena pavattattā ekantena paṭighasampa yuttameva hotīti vuttaṃ doso .

La .

Cittesūti .

Akammañña lakkhaṇaṃ thinamiddhaṃ kammaññasabhāvesu asaṅkhārikesu nasambhavatīti vuttaṃ thinamiddhaṃ pañcasu sasaṅkhārika cittesūti .

Cattāro sabbā kusalasādhāraṇā .

Tayo lobha diṭṭhimānā .

Cattāro dosādayo .

Dvayaṃ thinamiddhaṃ .

Vicikicchā cittecāti casaddo avadhāraṇe .

Vicikicchācitteevāti attho .

Catuddasa akusala cetasikā .

120. Sobhaṇesūti sobhaṇacetasikesu .

Lokuttare aṭṭhaṅgikamagge tīsu khandhesu paññākkhandhe sammāsaṅkappo nāma sammādiṭṭhipacchimakova hoti .

Tasmā pādakajjhānādivasena tasmiṃ asatipi paññākkhandho naparihāyati .

Sīlasamādhikkhandhadhammesu pana eko ekassa kiccaṃ nasādheti .

Tasmā lokuttara maggo sattaṅgikato heṭṭhā napavattatīti āha viratiyo pana tissopi .

La .

Labbhantīti .

Niyatāva ekatova sabbathāpi labbhantīti yojanā .

Tattha niyatāvāti na lokiyesuviya kadācieva labbhanti .

Athakho sabbadāpi niyatā hutvāva labbhanti .

Kasmā , lokuttaradhammānaṃ niccaṃ sīlesu paripūrakāritāvasena pavattattā .

Na hi te lokiyā viya kadāci dānavasena kadāci sutapariyattivasena kadāci kasiṇabhāvanādivasena pavattantīti .

Ekato vāti nalokiyesu viya visuṃ visuṃ labbhanti .

Athakho tissopi ekato hutvāva labbhanti .

Kasmā , abhinnārammaṇattā .

Na hi te lokiyā viya vītikkamitabbavatthusaṅkhātāni jīvitindriyādīni nānārammaṇāni ārabbha pavattanti .

Ekaṃpana nibbānameva ārabbhapavattantīti .

Sabbathāpīti na lokiyesu viya ekade sappahānavasena labbhanti .

Athakho tissopi anavasesa duccarita durājīvappahānākārena labbhanti .

Lokiyesuhi sakiṃ uppannā sammāvācā catubbidhāni vacīduccaritāni sabbāni ekato pajahituṃ nasakkoti .

Musāvādavirati musāvādameva pajahituṃ sakkoti .

Na itarāni .

Musāvādaṃpi samūlaṃ sānusayaṃ pajahituṃ nasakkoti .

M0.113 Tathā pisuṇavācā virati pisuṇavācameva pajahituṃ sakkoti .

Na itarāni .

Pisuṇavācaṃpi samūlaṃ sānusayaṃ pajahituṃ na sakkoti .

Sabbaṃ vitthāretabbaṃ .

Lokuttaresu pana sakiṃ uppannā sammāvācā sabbāni vacīduccaritāni samūlāni sānusayāni pajahati .

Sakiṃ uppanno sammākammanto sabbāni kāyaduccaritāni samūlāni sānusayāni pajahati .

Sakiṃ uppanno sammāājīvo sabbāni ājīvahetukāni kāyavacīduccaritāni samūlāni sānusayāni pajahati .

Iti tisso lokuttaresueva sabbathāpi labbhantīti .

Visaddo avayavasampiṇḍanattho .

Sakiṃ uppannā ekā sammāvācā musāvādappahānavasenāpi labbhati .

Nakevalañca tappahānavaseneva .

Athakho pisuṇavācāpahānavasenapi labbhatīti sabbaṃ vattabbaṃ .

Etthaca duccaritāni samūlāni sānusayānīti ettha kāyavacīcopana bhāgiyāni kāmarāgānusayādīni uparimaggavajjhāni kilesajātāni arūpasekkhānaṃpi santiyeva .

Kāmarūpasekkhānaṃ pana vattabbameva natthi .

Tasmā tesaṃ pajahanavasena uparimagga phalaviratīnaṃ duccaritappahānaṃ daṭṭhabbaṃ .

Kāmāvacarakusalesveva , napana kāmāvacaravipākakriyacittesu , nāpimahaggatacittesūti adhippāyo .

Kāmāvacarakusalesupi kāmabhūmiyaṃ uppannesueva , narūpārūpabhūmiyaṃ uppannesu .

Na hi brahmānaṃ viramitabbavatthu saṅkhātāni kāyavacīduccaritānināma atthi .

Naca lokiyaviratiyo viramitabba vatthurahitesu puggalesu pavattantīti .

Upari chakāmāvacaradeve supi napavattantīti vadanti .

Taṃ kathāvatthumhi vicāritameva .

Yadi evaṃ manussalokepi tīsu heṭṭhimaphalaṭṭhesu tāsaṃ appavatti āpajjati .

Na hi tesaṃpi pāṇātipātādīni viramitabbavatthūnināma atthīti .

Saccaṃ , idha pana sattavidhaāpattikkhandhāpi viramitabbavatthuṭṭhāne ṭhitā .

Tathā tividhakuhanavatthūnica .

Tānica kānici tesaṃ phalaṭṭhānaṃpi sādhāraṇānieva .

Manussānañca yāni kānici tassa tassa samādinnassa sikkhāpadassa vatthūnipi viramitabbavatthūnieva .

Yānipi kāmasekkhānaṃ kāyavācā vipphandanakarāni kilesajātāni samucchedaviratīnaṃ vatthubhūtāni santi .

Tāni tesaṃ tadaṅga viratīnaṃpiM0.114 vatthūnievāti .

Kadāci sandissantīti samādānasampattaviratīnaṃ aññataravasena pavattakāleeva sandissanti .

Evaṃ sandissa mānāpi bhinnārammaṇattā naekato hutvā sandissantīti vuttaṃ visuṃ visun ti .

Visuṃvisuṃ sandissamānāpi ekekaduccaritappahānavaseneva sandissanti .

Na lokuttaresu viya sabbathāpīti daṭṭhabbaṃ .

121. Appanāpattānaṃ appamaññānaṃ somanassasahagatabhāvova vibhaṅge vuttoti vuttaṃ pañcamajjhānavajjitamahaggatacittesūti .

Etāhi parasattānaṃ hetu adhimattabyāpārā honti , tasmā atisantāya nibyāpārāya pañcamajjhānupekkhāya saha napavattantīti .

Appanāpubbabhāgabhūtānaṃ pana tāsaṃ upekkhāvedanāyapi sampayogo aṭṭhakathāyaṃ anuññātoyevāti vuttaṃ kāmāvacara .

La .

Cittesucāti .

Kadācīti kāruññappakatikassa anissukinoca paresaṃ vipattisampattidassanakāle .

Nānāhutvā jāyantīti tesaṃ vipattidassanakāle anukampanavasena karuṇā eva jāyati , namuditā .

Sampattidassanakāle pana modanavasena muditāva jāyati , nakaruṇāti evaṃ visuṃ visuṃ hutvā jāyantīti attho .

Yasmā panetā dosasamuṭṭhitānaṃ vihiṃsā aratīnaṃ nissaraṇabhūtāti suttantesu vuttā .

Domanassapaṭipakkhañcaso manassameva hoti .

Tasmā tāsaṃ appanāpubbabhāgabhūtānaṃpi niccaṃ somanassayogameva keci icchantīti vuttaṃ upekkhāsahagatesu .

La .

Keci vadantīti .

So pana tesaṃ vādo aṭṭhakathāyapi saha viruddho .

Tasmā taṃ bahū viññuno na sampaṭicchantīti katvā sovādo therena kecivādonāma kato .

Yasmāca sabbesaṃpi lokiya lokuttarajjhānānaṃ pubbabhāga bhāvanā nāma appanāsannakāleeva somanassajjhānānaṃ pubbabhāgā somanassasahagatā honti .

Upekkhājhānānaṃ pubbabhāgā upekkhāsahagatā honti .

Anāsannakāle pana sabbesaṃpi tesaṃ pubbabhāgā kadāci somanassasahagatā , kadāci upekkhāsahagatāhonti .

Tasmā so vādo kecivādova kātuṃ yuttoti .

Etthaca sabbānipi samathavipassanābhāvanācittānināma ādimhi yebhuyyena upekkhāsahagatānievaM0.115 bhaveyyuṃ , yadiyi tāni āditoyeva paṭṭhāya somanassasahajātāni siyuṃ .

Tadā ime sattā so manassajātesu kammesu anabhiratānāma natthīti aññaṃ kammaṃ chaḍḍetvā bhāvanākammameva anuyuñjeyyunti .

Pacchā pana attano bhāvanāya pubbāpariyavisesadassanakāleeva somanassa sahajātāni bhavanti .

Paṭikūlā rammaṇesu pana asubhabhāvanācittesu dukkhitasattārammaṇesuca karuṇābhāvanācittesu vattabbameva natthi .

Apica imā karuṇāmuditānāma pakatikālepi uppajjantiyeva .

Tāsu pana muditā tāva iṭṭhasampattivisayāti sāyebhuyyena somanassa sahajātāti yuttametaṃ .

Karuṇā pana aniṭṭhavipattivisayāti sā yebhuyyena upekkhāsahajātā eva siyā .

Naca etā parasattahetu adhimatta byāpārāti katvā upekkhāvedanāya saha viruddhāevāti sakkā vattuṃ .

Sā hi appanaṃ apattā vedanupekkhānāma ārammaṇarasānubhavaneeva nibyāpārāhoti .

Na aññakiccesu .

Tathā hi sattā upekkhāsahagata cittehi adinnaṃpi ādiyanti , dānaṃpi denti , aññānipi mahantāni puññāpuññakammāni karontiyevāti .

Tasmā appanā pattānaññeva tāsaṃ vedanupekkhāya saha viruddhabhāvo vattuṃ yuttoti .

[80] Ettāvatā yaṃ vuttaṃ vibhāvaniyaṃ

‘‘ Karuṇāmuditā bhāvanākāle appanāvīthito pubbe paricayavasena upekkhāsahagatacittehipi parikammaṃ hoti .

Yathātaṃ paguṇaganthaṃ sajjhāyantassa kadāci aññavihi tassāpi sajjhāyanaṃ , yathāca paguṇavipassanāya saṅkhāre sammasantassakadāci paricayabalena ñāṇavippayuttacittehipi sammasananti upekkhā sahagatakāmāvacaresu karuṇā muditānaṃ asambhavavādo kecivādo kato ’’ ti .

Taṃ paṭikkhittaṃ hotīti daṭṭhabbaṃ .

Kiñcāpi kasiṇanimittādīni ārammaṇāni agambhīrānieva honti .

Tathāpi yogakammabalena cittasamādhānabalena kilesa dūrībhāvenacaM0.116 tadārammaṇesu jhānacittesu ñāṇaṃ ekantena pavatta tiyevāti āha sabbesupi pañca .

La .

Cittesucāti .

122. Tayo viratidhammā .

Dvayaṃ appamaññāyugaḷaṃ .

Evaṃ so bhaṇacetasikā sobhaṇesveva cittesu catudhā catūhi pakārehi sampayuttāti yojanā .

Idāni sabbesaṃpi ceto yuttānaṃ niyatā niyatayogivibhāgaṃ dassetuṃ issātiādimāha .

Karuṇā ādi yassāti karuṇādi .

Appamaññā dvayaṃ .

Issāmaccherakukkuccānica viratiyoca karuṇādica issāmacche rakukkuccaviratikaruṇādayo .

Te nānāca jāyanti , kadācica jāyanti .

Mānoca kadācieva jāyati .

Thinamiddhañca tathā kadāci eva jāyati .

Jāyamānaṃ pana aññamaññaṃ saheva jāyati .

Nanānāti yojanā .

Etthaca appamaññāviratīnaṃ nānā kadāci yogo heṭṭhāca vutto .

Uparica vakkhati .

Issādīnaṃca upari vakkhati .

Mānathinamiddhānaṃ pana idha vattabboti .

Tattha māno catūsu diṭṭhivippayuttesu labbhamānopi kadāci tesaṃ seyyo hamasmītiādinā pavattakāleeva labbhati , naaññadā .

Thinamiddhaṃ pañcasu sasaṅkhārikesu labbhamānaṃpi kadāci tesaṃ niddātibhūtavasena akammaññatāya pavattikāleeva labbhati .

Na aññadā .

Tadā labbhamānaṃpana dvayaṃ saheva labbhati .

Na nānāti .

[81] Vibhāvaniyaṃ pana

‘‘ Thinamiddhaṃ kadāci issāmaccherakukkuccehiceva mānenaca saha jāyati .

Kadāci tehi tenaca nānā jāyatī ’’ ti yojanā vuttā .

Sā sārato na paccetabbā .

Na hi tehi tenaca tassa sahabhāvo nānābhāvoca kiccārammaṇavirodhāvirodhabhāvena siddhoti .

Yāca ṭīkāyaṃ

Mānoca thinamiddhañca kadāci nānā jāyati .

Kāraṇaṃ vuttameva .

Yojanā vuttā .

Sāpi na sundarā .

Kadāci sahajāyatīti .

Yathāvuttānusārenāti sattasabbatthayujjantītiādinā vuttappakāraṃ anusārena sesāti ekādasahi aniyata yogīhi avasesā ekacattālīsadhammā .

Te yathāvuttānusārena attanā labbhamāna cittuppādesu aniyatayogino veditabbāti yojanā .

123. Evaṃ cetasikānaṃ yogaṭṭhānaparicchindanavasena sampayoganayaṃ dassetvā idāni yuttadhammarāsiparicchindanavasena saṅgaha nayaṃ dassento saṅgahañcātiādimāha .

Idāni tesaṃ saṅgahañca yathārahaṃ pavakkhāmīti yojanā .

Chattiṃsātiādi saṅgahanayassa uddesagāthā .

Sattapaññattārammaṇā appamaññā nibbānā rammaṇesu nalabbhantiti vuttaṃ appamaññāvajjitāti tathā aṭṭhasu dutīyajjhānikacittesu vitakkavajjā aññasamānā dvādasaceta sikā appamaññāvajjitā tevīsati sobhaṇacetasikāceti pañcattiṃsa dhammā saṅgahaṃ gacchantītiādinayaṃ tathāsaddena niddisati .

Teevāti vitakka vicāra pītisukhavajjā upekkhāsahagatā te eva tettiṃsadhammā .

Aṭṭhasūti ettha aṭṭhaca aṭṭhaca aṭṭhāti ekasesaniddeso , vicchālopaniddesovā daṭṭhabbo .

Pañcakajjhāna vasenāti pāḷiyaṃ pañcakanayena vuttassa jhānabhedassa vasena , catukkanayena vuttassa jhānabhedassa vasena pana catudhāva saṅgaho hotīti adhippāyo .

Dvīsu rūpapathamajjhānalābhīsu dutīyajjhānaṃ uppādentesu mando vitakkamo atikkamituṃ sakkoti .

Tassa caturaṅgikaṃ dutīyajjhānaṃ uppajjati .

Tikkhapañño pana vitakka vicāre ekato atikkamituṃ sakkoti .

Tassa tiyaṅgikaṃ dutīyajjhānaṃ uppajjatīti ayaṃ tesaṃ nayānaṃ viseso .

124. Kiccārammaṇaviruddhattā viratiyo mahaggatesu nuppajjantīti āha viratittayavajjitāti .

Viratiyo hi kāyavacī visodhanakiccā honti .

Mahaggatajjhānāni pana suvisuddhakāyavacī payogasseva cittavisodhanakiccāni .

Viratiyoca vītikkamitabba vatthuṃvā nibbānaṃvā ārabbha pavattanti .

Mahaggatajjhānāni pana paññatti yovā mahaggatadhammevāti .

125. KiccārammaṇaviM0.118 ruddhattāyeva viratiappamaññāyo ekasmiṃ citte dve nalabbhantīti vuttaṃ .

Appamaññā viratiyo panettha .

La .

Yojetabbāti .

Viratiyo ekantena dussilyappahāna kiccattā tappahāna kiccarahitesu lokiyābyākatesu nalabbhantīti vuttaṃ virativajjitāti .

Pañcasikkhāpadā kusalāyevāti hi pāḷiyaṃ vuttaṃ .

Idañca lokiyasikkhāpadāni sandhāya vuttanti daṭṭhabbaṃ .

Appamaññānaṃ sattapaññattārammaṇattā mahāvipākānañca ekanta parittārammaṇattā tāsaṃ tesu sambhavo natthīti vuttaṃ appamaññā virativajjitāti .

Nanu kāmakusalaṃ sattapaññattādi ārammaṇaṃpi hotīti tabbipākenapi tena sadisā rammaṇena bhavitabbanti .

Na .

Vikapparahitattā .

Paññattiyo hi avijjamānattā mahaggatānuttaradhammāca saṇhasukhumadhammattā tathā tathā vikappetvāvā paṭivijjhitvāvā gaṇhantānaṃ kusalādīnaṃ eva ārammaṇabhūtā honti .

Kāmavipākāni pana sayaṃ atidubbalatāya ārammaṇaṃ vikappetvā vigahetuṃ nasakkonti , kuto paṭivijjhitvā gahetuṃ .

Tasmā tāni paññattiyovā mahaggatānuttaradhammevā ālambituṃ na sakkontīti daṭṭhabbaṃ .

Mahaggatavipākāni pana vikapparahitānipi appanāpattakammavise sanibbattattā bhāvanābalanimmitāni paññattivisesāni ālambituṃ sakkontīti .

[82] Vibhāvaniyaṃ pana

Kāmataṇhādhinakammajanitattā kāmavipākāni kāmataṇhāya ārammaṇabhūte kāmadhammeeva ālambituṃ labhantīti adhippāyena ‘‘ kāmataṇhādhinassa phalabhūtattā ’’ ti vatvā dāsiputtopamāya tadatthaṃ vibhāveti .

Taṃ vicāretabbaṃ .

Evañhi sati mahaggatavipākānipi rūpārūpataṇhādhina kammajanitāni eva hontīti tānipi rūpārūpataṇhānaṃ ārammaṇabhūte mahaggata dhammeeva ālambeyyunti .

Apica , kāmataṇhāpi kāmadhammeeva ārammaṇaṃ karoti .

Na paññattidhammeti natthi .

Naca itthipurisādi hattha pādādi paññattīsu assādavasena pavattā taṇhā kāmataṇhā nāmaM0.119 nahotīti atthi .

Subheti kusale .

Maneti niddhāraṇe bhummaṃ .

Subhe kriye pāketi niddhāraṇīyaṃ daṭṭhabbaṃ .

Sahetu .

La .

Mane dvādasadhāva saṅgahotivā yojetabbaṃ .

Navijjantetthāti vajjitānaṃ saṅgaho .

Etthāti sobhaṇacittesu .

Dvayan ti viratiappamaññādukaṃ .

Anuttareti visesakānaṃ saṅgaho .

Jhāna dhammāti vitakkādayo .

Majjhime mahaggate appamaññāca jhānadhammā ca .

Parittesu kāmasobhaṇesu appamaññāca virati ñāṇapīti yoca visesakā , saṅgahanaya bhedakārakāti attho .

126. Sattarasadhammā lobhadiṭṭhīhi saddhiṃ ekūnavīsati hutvā saṅgahaṃ gacchantīti yojanā .

Pītivajjitā aññasamānā dvādasa cetasikā akusalasādhāraṇā cattārocāti soḷasadhammā lobhadiṭṭhīhi saha aṭṭhārasa hutvā saṅgahaṃ gacchantīti yojanā .

Issāmacchariya kukkuccāni kiccato ārammaṇato ca bhinnāni hontīti vuttaṃ issā .

La .

Yojetabbānīti .

Sabbesupi akusalacittuppādesu sampayuttadhammā dhammato asadisāeva honti .

Gaṇanato pana ekacce ekaccehi sadisā eva hontīti vuttaṃ dvādasa .

La .

Saṅgahitābhavantīti .

Etthaca pañcasu asaṅkhārikesu pathamadutīyesu ekūnavīsati .

Tatīyacatutthesu aṭṭhārasa .

Pañcame vīsati .

Pañcasu sasaṅkhārikesu pathamadutīyesu ekavīsati .

Tatīyacatutthesu vīsati .

Pañcame dvāvīsati .

Momūhadvaye pannarasāti evaṃ akusalesu satta saṅgahā bhavanti .

Tenāha ekūnavīsātiādiṃ .

Sādhāraṇāti sabbā kusalasādhāraṇā .

Samānāti aññasamānā .

Apareti chandapītiadhimokkhe thapetvā ekacce .

127. Hasanacitteti hasituppādacitte .

Voṭṭhabbaneti manodvārāvajjane .

Sukhasantīraṇeti somanassa santīraṇe .

Mano dhātuttikā hetuka paṭisandhi yugaḷeti pañcadvārāvajjana sampaṭicchanadvayasaṅkhāte manodhātuttikeceva upekkhā santīraṇa dvayasaṅkhāte ahetuka paṭisandhiyugaḷeca .

Sabbattha sabbesu ahetukesuM0.120 satta , tato sesā pakiṇṇakā pana yathārahaṃ yujjanti , iti tettiṃsa vidhasaṅgaho mayā vuttoti yojanā .

128. Idāni ayaṃ cetasikaniddesoti katvā cittassa viya ekassapi cetasikassa bhūmijāti sampayogādi bhedena vibhāgo kathetabboti taṃ dassetuṃ antimagāthamāha .

Itthaṃ iminā yathāvuttappakārena cittāviyuttānaṃ cetasikānaṃ soḷasavidhaṃ sampayogañca tettiṃsavidhaṃ saṅgahañca ñatvā tesaṃ yathā yogaṃ cittena samaṃ bhedaṃ uddiseti yojanā .

Phasso tāva ekūnanavutiyā ekavīsasatesuvā cittesu yuttattā ekūnanavuti ekavīsasatavidhevāti evaṃ dvipaññāsacetasike visuṃ visuṃ uddharitvā yathāyogaṃ bhūmijātisampayogādibhedehi tesaṃ vibhāgaṃ katheyyāti attho .

Iti paramatthadīpaniyānāma abhidhammatthasaṅgahassa

Catutthavaṇṇanāya cetasika saṅgahassa

Paramatthadīpanā niṭṭhitā .

Issues

Select Version

Paramatthadīpanī

Paramatthadīpanī