Moggallānabyākaraṇaṃ
1. Paṭhamo saññādikaṇḍo
Siddhamiddhaguṇaṃ sādhu , namassitvā tathāgataṃ ;
Sadhammasaṅghaṃ bhāsissaṃ , māgadhaṃ saddalakkhaṇaṃ .
1. Aādayo
M0.54 titālīsa vaṇṇā .Akārādayo niggahītantā tecattālīsa-kkharā vaṇṇā nāma honti .
A ā i ī u ū e e o o , ka kha ga gha ṅa ca cha ja jha ñña , ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa , ta tha da dha na , pa pha ba bha ma , ya ra la va sa ha ḷa aṃ .
Tena kvattho ?
‘‘ E o na mavaṇṇe ’’1.37. Titālīsābhi vacanaṃ katthaci vaṇṇalopaṃ ñāpeti .
Tena ‘ paṭisaṅkhā yoniso ’ tiādi siddhaṃ .
2. Dasādo sarā .
Tatthādimhi dasa vaṇṇā sarā nāma honti .
Tena kvattho ?
‘‘ Saro lopo sare ’’1,26 iccādi .
3. Dvedve savaṇṇā .
Tesu dvedve sarā savaṇṇā nāma honti .
Tena kvattho ?
‘‘ Vaṇṇaparena savaṇṇopi ’’1,24.
4. Pubbo rasso .
Tesu
M0.55 dvīsu yo yo pubbo , so so rassasañño hoti .Tesu e .
o .
saṃyogato pubbāva dissanti .
Tena kvattho ?
‘‘ Rasso vā ’’2,62 iccādi .
5. Paro dīgho .
Te sveva dvīsuyo yo paro , so so dīghasañño hoti .
Tena kvattho ?
‘‘ Yo lo panisu dīgho ’’2,88 iccādi .
6. Kādayo byañjanā .
Kakārādayo vaṇṇā niggahītapariyantā byañjanasaññāhonti .
Tena kvattho ?
‘‘ Byañjane dīgharassā ’’1,33 iccādi .
7. Pañca pañcakā vaggā .
Kādayo pañca pañcakā vagga , nāma honti .
Tena kvattho ?
‘‘ Vagge vagganto ’’1,41 iccādi .
8. Bindu niggahītaṃ .
Yvāyaṃ vaṇṇo bindumatto , so niggahītasañño hoti .
Tena kvattho ?
‘‘ Niggahītaṃ ’’1,38 icādi .
Garusaññākaraṇaṃ anvatthasaññatthaṃ .
9. Iyuvaṇṇā
M0.56 jhalā nāmassante .Nāmaṃ pāṭipadikaṃ , tassaante vattamānā ivaṇṇuvaṇṇā jhalasaññā honti yathākkamaṃ .
Tena kvattho ?
‘‘ Jhalā vā ’’2,111 iccādi .
10. Pitthiyaṃ .
Itthiyaṃ vattamānassa nāmassa-nte vattamānā ivaṇṇuvaṇṇā pasaññā honti .
Tena kvattho ?
Ye passivaṇṇassa ’’2,116 iccādi .
11. Ghā .
Itthiyaṃ vattamānassa nāmassa-nte vatthamāno ākāro ghasañño hoti .
Tena kvattho ?
‘‘ Ghabrahmādite ’’2,60 iccādi .
12. Go syālapane .
Ālapane si gasañño hoti .
Tena kvattho ?
‘‘ Gevā ’’2,65 iccādi .
( Saññā )
13. Vidhibbisesanantassa .
Yaṃ visesanaṃ , tadantassa vidhi ñātabbo ‘‘ ato yonaṃ ṭāṭe ’’2,41 narānare .
14. Sattamiyaṃ pubbassa .
Sattamīniddese
M0.57 pubbasseva kāriyaṃ ñātabbaṃ ‘‘ saro lopo sare ’’1,26 veḷaggaṃ .‘ Tamaha ’ ntīdha kasmā na hoti ?
, Saretopasilesikādhāro tatthetāva vuccate ‘ pubbasseva hoti na parassā ’ ti .
15. Pañcamiyaṃ parassa .
Pañcamīniddese parassa kāriyaṃ ñātabbaṃ ‘‘ atoyonaṃ ṭāṭe ’’2,41 narānare .
Idha na hotaṃ ‘ jantuho anattā ’.
Idha kasmā na hoti ?
Osakhyo , anantare katatthatāya na byavahitassa kāriyaṃ .
16. Ādissa .
Parassa ssissamānaṃ kāriyamādivaṇṇassa ñātabbaṃ ‘‘ ra saṅkhyāto vā ’’3,103 terasa .
17. Chaṭṭhiyantassa .
Chaṭṭhīniddiṭṭhassa yaṃ kāriyaṃ , tadantassa vaṇṇassa viññeyyaṃ ‘‘ rājassi nāmhi ’’2,23 rājinā .
18. Ṅānubandho .
Ṅakāro anubandho yassa , so antassa hoti ‘‘ gossā vaṅa ’’1,32 gavāssaṃ .
19. Ṭānubandhānekavaṇṇā sabbassa .
Ṭakāro-nubandho
M0.58 yassa , so-nekakkharo cādeso sabbassa hoti ‘‘ imassānitthiyaṃ ṭe ’’2,128 esu ,‘‘ nāmha-nimi ’’2,126 anena . 20. Ñakānubandhādyantā .
Chaṭṭhīniddiṭṭhassa ñānubandhakānubandhā ādyantā honti ‘‘ brūto tissīña ’’6,36 bravīti ,‘‘ bhūssa vuka ’’6,17 babhūva .
21. Mānubandho sarānamantā paro .
Makāro-nubandho yassa , so sarā namantā sarā paro hoti ‘‘ mañca rudhādīnaṃ ’’5-19 rundhati .
22. Vippaṭisedhe .
Dvinnaṃ sāvakāsānamekatthappasaṅge paro hoti .
Yathā dvinnaṃ tiṇṇaṃ vāpurisānaṃ sahappattiyaṃ paro , so ca ( gacchati ) tvaṃ ca ( gacchasi , tumhe ) gacchatha .
So ca ( gacchati ,) tvaṃ ca ( gacchasi ,) ahaṃ ca ( gacchāmi , mayaṃ ) gacchāma .
23. Saṅketo-navayavo-nubandho .
Yo navayavabhūtosaṅketo , so-nubandhoti ñātabbo ,‘‘ lupitādīnamāsimhi ’’2-57 kattā .
Saṅketaggahaṇaṃ kiṃ ?
Pakatiyādisamudāyassānubandhatā mā hotūti , anavayavohi samudāyo … samudāyarūpattāyeva .
Anavayavaggahaṇaṃ kiṃ ?
‘‘ Atena ’’2-108 janena .
Imināva lopassāvagatattā nānubandhalopāya vacanamāraddhaṃ .
24. Vaṇṇaparena savaṇṇopi .
Vaṇṇasaddo
M0.59 paro yasmā tena savaṇṇopi gayhati saṃca rūpaṃ ‘‘ yuvaṇṇānameo luttā ’’1-29 vākeritaṃ , samonā . 25. Ntu vantumantvāvantutavantusambandhī .
Vantvādisambandhīyevantu gayhati ,‘‘ ntantūnaṃ nto yomhi paṭhame ’’2-215 guṇavanto .
Vantvādisambandhīti kiṃ ?
Jantū tantū .
( Paribhāsāyo .)
26. Saro lopo sare .
Sare saro lopanīyo hoti .
Tatri-me , saddhi-ndriyaṃ , nohe-taṃ , bhikkhuno-vādo , sametā-yasmā , abhibhā-yatanaṃ , puttāma-tthi , asante-ttha .
27. Paro kvaci .
Saramhā paro saro kvaci lopanīyo hoti .
So-pi , sāva , yato-dakaṃ , tato-va .
Kvacītikiṃ ?
Saddhi-ndriyaṃ , ayamadhikāro āparicchedāvasānā , tena nātippasaṅgo .
28. Na dvevā .
Pubbaparasarā dvepi vā kvaci na lupyante , latā iva , late-va , latā-va .
29. Yuvaṇṇānameo luttā .
Luttā
M0.60 sarā paresaṃ ivaṇṇuvaṇṇānaṃ eo honti vā yathākkamaṃ .Tasse-daṃ , vāte-ritaṃ , no-peti , vāmo-rū , ate-vaññehi , vo-dakaṃ .
Kathaṃ ‘‘ paccorasmin ’’ ti ?
Yogavibhāgā .
Vātveva ?
Tassidaṃ .
Lutteti kiṃ ?
Latā iva .
30. Yavā sare .
Sare pare ivaṇṇuvaṇṇānaṃ yakāravakārā honti vā yathākkamaṃ .
Byākato , iccassa , ajjhiṇamutto , svāgataṃ , svāpanalānilaṃ , vātveva ?
Iti-ssa .
Kvacitveva ?
Yānī-dha , sū-paṭṭhitaṃ .
31. Eonaṃ .
Eonaṃ yavāyonti vā sare yathākkamaṃ .
Tyajja te-jja , svāhaṃ so-haṃ .
Kvacitveva ?
Puttāma-tthi , asante-ttha .
32. Gossā-vaṅa .
Sare gossa avaṅa hoti .
Gavā-ssaṃ .
‘ Yatharīva , tatharive ’ ti nipātāva ,‘ bhusāmive ’ ti ivasaddo evattho .
33. Byañjane dīgharassā .
Rassadīghānaṃ
M0.61 kvaci dīgharassā honti byañjane .Tatrā-yaṃ , munīcare , sammadeva , mālabhārī .
34. Saramhā dve .
Saramhā parassa byañjanassa kvaci dve rūpāni honti .
Paggaho .
Saramhāti kiṃ ?
Taṃ khaṇaṃ .
35. Catutthadutiyesvesaṃ tatiyapaṭhamā .
Catutthadutiyesu paresvesaṃ catutthadutiyānaṃ tabbagge tatiya paṭhamā honti .
Paccāsatthyā , nigghoso , akkhanti , bojjhaṅgā , setacchattaṃ , daḍḍho , niṭṭhānaṃ , mahaddhano , yasatthero , apphuṭaṃ , abbhuggato .
Esvīti kiṃ ?
Thero .
Esanti kiṃ ?
Pattho .
36. Vitisseve vā .
Evasadde pare itissa vo hoti vā .
Itveva , icceva .
Eveti kiṃ ?
Iccāha .
37. Eonama vaṇṇe .
Eonaṃ vaṇṇe kvaci a hoti vā .
Disvā yācaka māgate , akaramhasa te , esa attho , esa dhammo , aggamakkhāyati , svātanaṃ
M0.62 , hiyyattanaṃ , karassu .Vātveva ?
Yācake āgate eso dhammo .
Vaṇṇeti kiṃ ?
So .
38. Niggahītaṃ .
Niggahītamāgamo hoti vā kvaci .
Cakkhuṃ udapādi cakkhuudapādi , purimaṃ jātiṃ purimajātiṃ , kattabbaṃ kusalaṃ bahuṃ .
Avaṃsirotiādīsu niccaṃ … vavatthitavibhāsattā vādhikārassa , sāmattiyenāgamova , sa ca rassa sarasseva hoti … tassa rassānugatattā .
39. Lopo .
Niggahītassa lopo hoti vā kvaci .
Kyāhaṃ kimahaṃsāratto saṃratto .
Salle kho-gantukāmo gantumanoti , ādīsu niccaṃ .
40. Parasarassa .
Niggahītamhā parassa sarassa lopo hoti vā kvaci .
Tvaṃ-si tvamasi .
41. Vagge vagganto .
Niggahītassa kho vagge vagganto vā hoti paccāsattyā .
Taṅkaroti taṃ karoti , tañcarati taṃ carati , taṇṭhānaṃ taṃ ṭhānaṃ , tandhanaṃ taṃ dhanaṃ , tampāti taṃ pāti .
Niccaṃ padamajjhe gantvā , kvacaññātrapi santiṭṭhati .
42. Yevahisu ño .
Ya
M0.63 eva hi saddesu niggahītassa vā ño hoti .Yaññadeva , taññeva , tañhi , vātveva ?
Yaṃ yadeva .
43. Ye saṃssa .
Saṃsaddassa yaṃ niggahītaṃ tassa vā ño hoti yakāre .
Saññamo saṃyamo .
44. Mayadā sare .
Niggahītassa mayadā honti vā sare kvaci .
Tamahaṃ , tayidaṃ , tadalaṃ .
Vā tveva ?
Taṃ ahaṃ .
45. Vanataragā cāgamā .
Ete mayadā ca āgamā honti sare vā kvaci .
Tivaṅgikaṃ , ito nāyati , cinitvā , tasmātiha , nirojaṃ , puthageva , idhamāhu , yathayidaṃ , attadatthaṃ .
Vā tveva ?
Attatthaṃ .
‘ Atippago kho tāvā ’ ti-paṭhamanto pagasaddova .
46. Chā ḷo .
Chasaddā parassa sarassa ḷakāro āgamo hoti vā .
Chaḷaṅgaṃ , chaḷāyatanaṃ .
Vātveva ?
Chaabhiññā .
47. Tadaminādīni .
Tadaminādīni
M0.64 sādhūni bhavanti .Taṃ iminā tadaminā , sakiṃ āgāmī sakadāgāmī , ekaṃ idha ahaṃ ekamidāhaṃ , saṃvidhāya avahāro saṃvidāvahāro , vārino vāhako valāhako , jīvanassa mūto jīmūto , chavassa sayanaṃ susānaṃ , uddhaṃ khamassa udukkhalaṃ , pisitāso pisāco , mahiyaṃ ravatīti mayūro , evamaññepi payogato-nugantabbā , paresaṃ pisodarādimivedaṃ daṭṭhabbaṃ .
48. Tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā .
Tavaggavaraṇānaṃ kvaci cavaggabayañā honti yathākkamaṃ yakāre .
Apuccaṇḍatāya , tacchaṃ , yajjevaṃ , ajjhattaṃ , thaññaṃ , dibbaṃ , payyosanā , pokkharañño .
Kvacitveva ?
Rattyā
49. Vaggalasehi te .
Vaggalasehi parassa yakārassa kvaci te vaggalasā honti .
Sakkate , paccate , aṭṭate , kuppate , phallate , assate .
Kvacitveva ?
Kyāhaṃ .
50. Hassa vipallāso .
Hassa vipallāso hoti yakāre .
Guyhaṃ .
51. Ve vā .
Hassa vipallāso hoti vā vakāre .
Bavhābādho bavhābādho .
52. Tathānarānaṃ ṭaṭhaṇalā
Tathanarānaṃ
M0.65 ṭaṭhaṇalā honti vā .Dukkaṭaṃ , aṭṭhakathā , gahaṇaṃ , paligho , palāyati .
Vātveva ?
Dukkataṃ .
Kvacitveva ?
Sugato .
53. Saṃyogādi lopo .
Saṃyogassa yo ādībhūto-vayavo tassa vā kvaci lopo hoti .
Pupphaṃ-sā jāyate-gini .
54. Vicchābhikkhaññesu dve .
Vicchāyamābhikkhaññe ca yaṃ vattate , tassa dve rūpāni honti .
Kriyāya guṇena dabbena vā bhinne atthe byāpitumicchā vicchā .
Rukkhaṃ rukkhaṃ siñcati , gāmo gāmo ramaṇīyo , gāme gāme pānīyaṃ , gehe gehe issaro , rasaṃ rasaṃ bhakkhayati , kiriyaṃ kiriyamārabhate .
Atthiyevā-nupubbiyepi vicchā mūle mūle thūlā , agge agge sukhumā , yadi hi ettha mūlaggabhedo na siyā , ānupubbiyampi na bhaveyya .
Māsakaṃ māsakaṃ imamhā kahāpaṇā bhavanthānaṃ dvinnaṃ dehīti māsakaṃ māsakamiccetasmā vicchāgamyate , saddantarato pana imamhā kahāpaṇāti avadhāraṇaṃ .
Pubbaṃ pubbaṃ pupphanti , paṭhamaṃ paṭhamaṃ paccantītyatrāpi vicchāva .
Ime ubho aḍḍhā katarā katarā esaṃ dvinnamaḍḍhatā , sabbe ime aḍḍhā katamā katamā imesaṃ aḍḍhutā ihāpi
M0.66 vicchāva .Ābhikkhaññaṃ ponopuññaṃ pacati pacati , papacati papacati , lunāhi lunāhitvevāyaṃ lunāti , bhutvā bhutvā gacchati , paṭapaṭā karoti , paṭapaṭāyati .
55. Syādilopo pubbassekassa .
Vicchāyamekassa dvitte pubbassa syādilopo hoti .
Ekekassa .
Kathaṃ matthakamatthakenāti ?
‘ Syādilopo pubbassā ’ ti yogavibhāgā , nācātippasaṅgo yogavibhāgā iṭṭhappasiddhīti .
56. Sabbādīnaṃ vītihāre .
Sabbādīnaṃ vītihāre dve bhavanti pubbassa syādilopo ca .
Aññamaññassa bhojakā , itarītarassa bhojakā .
57. Yāvabodhaṃ sambhame .
Turitenāpāyahetupadassanaṃ sambhamo , tasmiṃsati vatthu yāvantehi saddehi so-ttho viññāyate , tāvanto saddā payujjante .
Sappo sappo sappo , bujjhassu bujjhassu bujjhassu , bhinno bhikkhusaṅgho bhinno bhikkhusaṅgho .
58. Bahulaṃ .
Ayamadhikāro āsatthaparisamattiyā .
Tena nātippasaṅgo iṭṭhappasiddhi ca .
Iti moggallāne byākaraṇe vuttiyaṃ
Paṭhamo kaṇḍo .