5. Pañcamo kaṇḍo ( khādi )
1. Tija mānehi kha sā khamā vīmaṃsāsu .
Khantiyaṃ tijā vīmaṃsāyaṃ mānā ca khasappaccayā honti yathākkamaṃ , titikkhā , vīmaṃsā , titikkhati , vīmaṃsati .
Khamāvīmaṃsā , sūti kiṃ ?
Tejanaṃ , tejo , tejayati , mānanaṃ , mānomāneti .
2. Kitā tikicchāsaṃsayesu cho .
Tikicchāyaṃ saṃsaye ca vattamānā kitā cho hoti .
Tikicchā , vicikicchā , tikicchati , vicikicchati .
Aññatra niketo , saṃketo , ketanaṃ , keto , ketayati .
3. Nindāyaṃ gupa badhā bassa bho ca .
Nindāyaṃ
M0.176 vattamānehi gupa badhehi cho hoti bassa bho ca .Jigucchā , bībhacchā , jigucchati , bībhacchati , aññatra gopanaṃ , gopo , gopeti , badhako .
4. Tuṃsmā lopo cicchāyaṃ te .
Tumantato icchāyamatthe te khasachā honti bahulaṃ , lopo ca tuṃpaccayassa hoti sutattā , bubhukkhā , jigīsāṃ , jighacchā , bubhukkhati , jigīsati jighacchati .
Idha kasmā na hoti ‘ bhottumicchatī ’ ti ?
Padantarenābhidhānā .
Tuṃsmāti kiṃ ?
Bhojanamicchati .
Icchāyanti kiṃ ?
Bhuñjituṃ gacchati .
Kathaṃ ‘ kūlaṃ vipati satī ’ ti ?
Yathā kūlaṃ patitu micchatīti vākyaṃ hoti , evaṃ vuttipi hossati .
Vākyameva carahi kathaṃ hoti ?
Lokassa tathā vacanicchāya .
5. Īyo kammā .
Icchākammato icchāyamatthe īyappaccayo hoti .
Puttamicchati putthīyati .
Kammāti kiṃ ?
Asinecchati .
Idha kasmā na hoti ‘ raññoputtamicchatī ’ ti ?
Sāpekkhattā , na hi aññamapekkhamāno aññena sahekatthibhāvamanubhavituṃ sakkoti .
Idhāpi carahi na siyā ‘ attano putta micchatī ’ ti ?
Nevettha bhavitabbaṃ , na hi bhavati ‘ attano puttīyatī ’ ti , kathaṃ carahi puttassa attaniyatā-vagamyate
M0.177 ?Aññassāsutattā icchāya ca tabbisayattā .
6. Upamānācāre .
Kammato upamānā ācāratthe īyo hoti .
Puttami-vā-carati puttīyati māṇavakaṃ , upamānāti kiṃ ?
Puttamācarati .
7. Ādhārā .
Ādhāratū-pamānā ācāratthe īyo yoti .
Kuṭiyamivā-carati kuṭīyatī pāsāde , pāsādīyati kuṭiyaṃ bhikkhu .
8. Kattutāyo .
Kattutū-pamānā ācāratthe āyo hoti .
Pabbato ivācarati pabbatāyati .
9. Ycatthe .
Kattuto abhūtatabbhāve āyo hoti bahulaṃ .
Bhusāyati , paṭapaṭāyati , lohitāyati , kattutotveva ?( Abhusaṃ ) bhusaṃ karotīhi , iha kasmā na hoti ‘ bhusī bhavatī ’ ti ?
Vuttatthatāya .
10. Saddādīni karoti .
Saddādīhi dutiyantehi karotīti asmiṃ atthe āyo hoti .
Saddāyati , verāyati , kalahāyati , dhūpāyati .
11. Numotva-sso .
Namoiccasmā
M0.178 karotīti asmiṃ atthe asso hoti .Namassati tathāgtaṃ .
12. Dhātvatthe nāmasmi .
Nāmasmā dhātvatthe bahulamihoti .
Hatthinā atikkamati atihatthayati , vīṇāya upagāyati upavīṇayati , daḷhaṃ karoti vinayaṃ daḷhayati , visuddhā hoti ratti visuddhayati , kusalaṃ pucchati kusalayati .
13. Saccādīhāpi .
Saccādīhi dhātvatthe āpi hoti .
Saccāpeti , atthāpeti , vedāpeti , sukkhāpeti , sukhāpeti , dukkhāpeti .
14. Kriyatthā .
Ayamadhikāro āsatthaparisamattiyā .
Kriyā attho yassa so kriyattho dhātu .
15. Curādito ṇi .
Curādīhi kriyatthehi sakatthe ṇi paro hoti bahulaṃ .
Ṇakāro vuddhyattho , evamaññatrāpi , corayati , lāḷayati , kathaṃ ‘ rajjaṃ kāretī ’ ti ?
Yogavibhāgato .
16. Payojakabyāpāre ṇāpi ca .
Kattāraṃ yo payojayati , tassa byāpāre kriyatthā ṇiṇāpī honti bahulaṃ , kāreti , kārāpeti .
Nanu ca kattāpi karaṇādīnaṃ
M0.179 payojakoti taṃbyāpārepi ṇiṇāpī pāpuṇanti ?Payojakaggahaṇasāmatthiyā na bhavissanti curādīhi visuṃ vacanasāmatthiyā ca .
Ato bhiyyo ṇāpiyeva , ṇiyevuvaṇṇato , dvayamevaññehi .
17. Kyo bhāvakammesva-parokkhesu māna nta tyādīsu .
Bhāvakammavihitesu parokkhāvajjitesu mānantatyādīsu paresu kyo hoti kriyatthā .
Ntaggahaṇamuttaratthaṃ , kakāro avuddhyattho evamuttaratrāpi .
Ṭhīyamānaṃ , ṭhīyate , sūyamānaṃ , sūyate , aparokkhesu mānantatyādīsūti kiṃ ?
Babhūva devadattena , bibhida kusulo .
Bhijjate kusulo sayamevāti ‘ bhijjate ’ ti savanā kammatā-vagamyate ,‘ sayamevā ’ ti savanato kattutā , kattutāvacanicchāyantu ‘ bhindati kusulo attānan ’ ti bhavati , evamaññampi yathāgamamanugantabbaṃ .
‘ Aparokkhesu mānantatyādīsū ’ ti ayamadhikāro ā ‘ tanāditvo ’ ti 5.26. Apica ete kyādayo tyādīsu parabhūtesu kattukammabhāva vihitesu kyalādīnaṃ vidhānato tesveva viññāyantīti akammakehi dhātūhi kattubhāvesu , sakammakehi kattukammesu , kammāvacanicchāyaṃ bhāve ca bhavantīti veditabbā .
Yassa pana dhātussa kiriyā kammamapekkhate , so sakammako , yassa tu kiriyā kattumattamapekkhate , svākammakoti ñātabbaṃ .
18. Kattari lo .
Kriyatthato aparokkhesu kattuvihitamāna ntatyādīsu lo hoti .
Lakāro ,‘‘ ñilasse ’’ ti 5-163 visesanattho .
Pacamāno , pacanto , pacati .
19. Maṃ ca rudhādīnaṃ .
Rudhādito
M0.180 kattuvihitamānanta tyādīsu lo hoti maṃ ca antasarā paro .Makāro-nubandho , akāro uccāraṇattho .
Rundhamāno , rundhanto , rundhati .
20. Ṇiṇāpyāpīhi vā .
Ṇiṇāpyāpīhi kattuvihitamānanta tyādīsu lo hoti vibhāsā , orayanto , corento , kārayanto , kārento , kārāpayanto , kārāpento , saccāpayanto , saccāpento , corayati , coreti , kārayati , kāreti , kārāpayati , kārāpeti , saccāpayati , saccāpeti .
Vavatthitavibhāsattho-yaṃ vāsaddo , tena māne niccaṃ , corayamāno , kārayamāno , kārāpayamāno , saccāpayamāno .
21. Divādīhi yaka .
Divādīhi lavisaye yaka hoti .
Dibbanto , dibbati .
22. Tudādīhi ko .
Tudādīhi lavisaye ko hoti .
Tudamāno , tudanto , tudati .
23. Jyādīhi knā .
Jiādīhi lavisaye knā hoti .
Jinanto , jināti .
Kathaṃ ‘ jayanto ’ jayatī , ti ?
Bhūvādipāṭhā .
24. Kyādīhi kṇā .
Kīādīhi
M0.181 lavisaye kṇā hoti .Kiṇanto , kiṇāti .
25. Svādīhi kṇo .
Suādīhi lavisaye kṇo hoti .
Suṇamāno , suṇanto , suṇoti .
Kathaṃ suṇātīti ?
Kyādipāṭhā .
26. Tanāditvo .
Tanādito lavisaye o hoti .
Tanoti .
27. Bhāvakammesu tabbā-nīyā .
Tabbaanīyā kriyatthā pare bhāvakammesu bahulaṃ bhavanti .
Kattabbaṃ , karaṇīyaṃ , kattabbo kaṭo , karaṇīyo .
Bahulādhikārā karaṇādīsupi bhavanti , sinānīyaṃ cuṇṇaṃ , dānīyo brāhmaṇo , sammāvattanīyo guru , pavacanīyo upajjhāyo , upaṭṭhānīyo sisso .
28. Ghyaṇa .
Bhāvakammesu kriyatthā paro ghyaṇa hoti bahulaṃ .
Vākyaṃ , kāriyaṃ , ceyyaṃ , jeyyaṃ .
29. Āsse ca .
Ātoghyaṇa hoti bhāvakammesu , āssa e ca .
Deyyaṃ .
30. Vadādīhi yo .
Vadādīhi
M0.182 kriyatthehi yo hoti bahulaṃ bhāvakammesu .Vajjaṃ , majjaṃ , gammaṃ .(42)‘‘ Bhujānne ’’, bhojjo odano , bhojjā yāgu , bhoggamaññaṃ .
31. Kicca ghacca bhacca bhabba leyyā .
Ete saddā yappaccayantā nipaccante .
32. Guhādīhi yaka .
Gutādīhi kriyattehi bhāvakammesu yaka hoti .
Guyhaṃ , duyhaṃ , sisso .
Siddhā evete tabbādayo pesātisaggapattakālesupi gamyamānesu sāmaññenavidhānato , tvayā khalu kaṭo kattabbo , karaṇīyo , kāriyo , kicco , evaṃ tvayā kaṭo kattabbo , bhotā kaṭo kattabbo , bhoto hi patto kālo kaṭakaraṇe .
Evaṃ uddhamohuttikepi vattamānato pesādīsu siddhā eva .
Tathā arahe kattari sattivisiṭṭhe ca patīyamāne āvassakādhamīṇatāvisiṭṭhe ca bhāvādo siddhā , uddhaṃmuhuttato-bhotā kaṭo kattabbo , bhotā rajjaṃ kattabbaṃ .
Bhavaṃ araho , bhotā sāro vahitabbo , bhavaṃ sakko , bhotā avassaṃ kaṭo kattabbo , bhotā nikkho dātabbo .
33. Kattari ltuṇakā .
Kattari kārake kriyatthā ltuṇakā honti bahulaṃ .
Paṭhitā , pāṭhako .
Bahulamitveva ?
Pādehi harīyatīti pādahā-rako
M0.183 , gale cuppateti galecopako .Siddhova ltu , arahe sīlasādhudhammesu ca sāmaññavihitattā , bhavaṃ khalu kaññāya pariggahitā , bhavametaṃ arahati .
Sīlādīsu-khalvapi upādātā kumārake , gantā khelaṃ , muṇḍayitāro sāviṭṭhāyanā vadhuṃ katapariggahaṃ .
34. Āvī .
Kriyatthā āvī hoti bahulaṃ kattari .
Bhayadassāvī .
Appavisayataññāpanatthaṃ bhinnayogakaraṇaṃ , sāmaññavihitattā sīlā dīsu ca hoteva .
35. Āsiṃsāyamako .
Āsiṃsāyaṃ gamyamānāyaṃ kriyatthā ako hoti kattari .
Jīvatūti jīvako , nandatūti nandako , bhavatūti bhavako .
36. Karā ṇano .
Karato kattari ṇano hoti .
Karotīti kāraṇaṃ , kattarīti kiṃ ?
Karaṇaṃ .
37. Hāto vīhikālesu .
Hāto vīhismiṃ kāle ca ṇano hoti kattari .
Hāyanā nāma vihayo , hāyano saṃvaccharo , vīhikālesūti kiṃ ?
Hātā .
38. Vidā kū .
Vidasmā kū hoti kattari .
Vidū , lokavidū .
39. Vito ñāto .
Vipubbā
M0.184 ñāiccasmā kū hoti kattari .Viññū .
Vitoti kiṃ ?
Paññā .
40. Kammā .
Kammato parā ñāiccasmā kū hoti kattari .
Sabbaññū , kālaññū .
41. Kvacaṇa .
Kammato parā kriyatthā kvaci aṇa hoti kattari .
Kumbhakāro , saralāvo , mantajjhāyo , bahulādhikārā idha na hoti ādiccaṃ passati , himavantaṃ suṇoti , gāmaṃ gacchati .
Kvacīti kiṃ ?
Kammakaro .
42. Gamā rū .
Kammato parā gamā rū hoti kattari .
Vedagū pāragū .
43. Samānañña bhavanta yāditū-pamānā disā kamme rīrikkhakā .
Samānādīhi yādīhi copamānehi parā disā kammakārake rīrikkhakā honti .
Samāno viya dissatīti sadī sadikkho sadiso .
Aññādī aññādikkho aññādiso .
Bhavādī bhavādikkho bhavādiso .
Yādī yādikkho yādiso .
Tyādī tyādikkho tyādiso .
Samānādīhīti kiṃ ?
Rukkho viya dissati .
Upamānāti kiṃ ?
So dissati .
Kammeti kiṃ ?
So
M0.185 viya passati .Rakārā antasarādilopatthā , kakāro ekārābhāvattho .
44. Bhāvakārakesva-ghaṇa ghakā .
Bhāve kārake ca kriyatthā a ghaṇa gha kā honti bahulaṃ .
A-paggaho , niggaho , karo , garo , cayo , jayo , ravo , bhavo , paco , vaco , annado , purindado , īsakkaro , dukkaro , sukaro .
Ghaṇa-bhāve pāko , cāgo , bhāvo , kārakepi saññāyaṃ tāva pajjatenenāti pādo , rujatīti rogo , visatīti veso , sarati kālantaranti sāro thiraṃso , darīyante etehīti dārā , jīrayati etenāti jāro , asaññāyampi dāyo datto , lābho laddho , gha-vako , nipako , ka-piyo , khipo , bhujo , āyudhaṃ .
45. Dādhātvi .
Dādhāhi bahulami hoti bhāvakārakesu .
Ādi , nidhi , vālami .
46. Vamādīyyathu .
Vamādīhi bhāvakārakesvathu hoti .
Vamathu , vepathu ,( avathu , sayathu ).
47. Kvi .
Kriyatthā
M0.186 kvi hoti bahulaṃ bhāvakārakesu .Kakāro kānubandhakāriyattho , abhibhū , sayambhū , bhattaggaṃ ,( dānaggaṃ ) salākaggaṃ , sabhā , pabhā .
48. Ano .
Kriyattā bhāvakārakesvano hoti .
Gamanaṃ , dānaṃ , sampadānaṃ , apādānaṃ , adhikaraṇaṃ , calano , jalano , kodhano , kopano , maṇḍano , bhūsano .
49. Itthiyamaṇa tti ka yaka yā ca .
Itthiliṅge bhāve kārake ca kriyatthā aādayo honti ano ca bahulaṃ .
A titikkhā , vīmaṃsā , jigucchā , pipāsā , puttiyā īhā bhikkhā , āpadā , medhā , godhā , ṇakārā , hārā , tārā , dhārā , ārā , kti-iṭṭhi , siṭṭhi , bhitti , bhatti , tanti bhūti , ka-guhā , rujā , mudā , yaka-vijjā , ijjā , ya-seyyā , samajjā , pabbajjā , paricariyā , jāgariyā , anakāraṇā , hāraṇā , vedanā , vandanā , upāsanā .
50. Jāhāhi ni .
Jāhāiccetehi ni hotitthiyaṃ .
Jāni , hāni .
51. Karā ririyo .
Karato ririyo hotitthiyaṃ .
Karaṇaṃ kiriyā .
Kathaṃ ‘ kriyā ’ ti ?
‘‘ Kriyāyaṃ ’’ ti nipātanā .
52. Ikitī sarūpe .
Kriyatthassa
M0.187 sarūpe-bhidheyye kriyatthā pare ikitī honti , vaci , yudhi , pacati ,‘ akāro kakāro ’ ti ādīsu kārasaddena samāso , yathā evakāroti . 53. Sīlābhikkhaññā-vassakesu ṇī .
Kriyatthā ṇī hoti sīlādīsu patīyamānesu , uṇhabhojī , khīrapāyī , avassakārī , satandāyī .
54. Thāvarittara bhaṅgura bhidura bhāsura bhassarā .
Ete saddā nipaccante sīle gamyamāne .
55. Kattari bhūte ktavantu ktāvī .
Bhūte-tthe vattamānato kriyatthā ktavantuttāvī honti kattari .
Vijitavā , vijitāvī , bhūteti adhikāro yāva ‘‘ āhāratthā ’’ ti (5-60).
56. Ktobhāvakammesu .
Bhāve kamme ca bhūte kto hoti .
Āsitaṃ bhavatā .
Kato kaṭo bhavatā .
57. Kattari cārambhe .
Kriyārambhe kattari kto hoti yathāpattañca .
Pakato bhavaṃ kaṭaṃ , pakato kaṭo bhavatā , pasutto bhavaṃ , pasuttaṃ bhavatā .
58. Ṭhā-sa vasa silisa sī ruha jara janīhi .
Ṭhādīhi
M0.188 kattari kto hoti yathāpattañca .Upaṭṭhito guruṃ bhavaṃ , upaṭṭhito guru bhotā , upāsito guruṃ bhavaṃ , upāsito guru bhotā , anuvusito guruṃ bhavaṃ , anuvusito guru bhotā , āsiliṭṭho guruṃ bhavaṃ , āsiliṭṭho guru bhotā , adhissito khaṭopikaṃ bhavaṃ , adhissitā khaṭopikā bhotā , āraḷho rukkhaṃ bhavaṃ , āruḷho rukkho bhotā , anujiṇṇo vasaliṃ devadatto , anujiṇṇā vasalī devadattena , anujāto māṇavako māṇavikaṃ , anujātā māṇavikā māṇavakena .
59. Gamanatthākammakādhāre ca .
Gamanatthato akammakato ca kriyatthā ādhāre kto hoti kattari ca yathāpattañca , idamesaṃ yātaṃ , iha te yātā , iha tehi yātaṃ , ayaṃ tehi yāto patho , idamesamāsitaṃ , iha te āsitā , ihatehi āsitaṃ ,‘ devo ce vuṭṭho sampannā sālayo ’ ti kāraṇasāmaggīsampatti etthābhimatā .
60. Āhāratthā .
Ajjhohāratthā ādhāre kto hoti yathāpattañca , idamesaṃ bhuttaṃ , idamesaṃ pītaṃ , iha tehi bhuttaṃ , iha tehi pītaṃ , odano tehi bhutto pītamudakaṃ , akattattho yogavibhāgo , kathaṃ ‘ pītā gāvo ’ ti ?
Pītamesaṃ vijjatīti pītā , bāhulakā vā ,‘ passinno ’ ti yā ettha bhūtakālatā , tatra tto , evaṃ raññaṃ mato raññaṃ iṭṭho , raññaṃ buddho , raññaṃ pūjito , evaṃ
M0.189 sīlito , rakkhito , khanto , ākuṭṭho , ruṭṭho , rusito , abhibyāhaṭo , dayiyo , haṭṭho , kantā , saṃyato , amato ,‘ kaṭṭhan ’ ti bhūtatāyameva hetuno , phalaṃ tvatra bhāvi . 61. Tuṃ tāye tave bhāve bhavissati kriyāyaṃ tadatthāya .
Bhavissati atthe vattamānato kriyatthā bhāve tuṃ tāye tave honti kriyāyaṃ tadatthāyaṃ patīyamānāyaṃ .
Kātuṃ gacchati , kattāye gacchati , kātave gacchati , icchati bhottuṃ kāmeti bhottunti imīnāva siddhaṃ , punabbidhāne tvihāpi siyā ‘ icchanto karotī ’ ti , evaṃ sakkoti bhottuṃ , jānāti bhottuṃ , gilāyati bhottuṃ , ghaṭate bhottuṃ , ārabhate bhottuṃ , labhate bhottuṃ , pakkamati bhottuṃ , ussahati bhottuṃ , arahati bhottuṃ , atthi bhottuṃ , vijjati bhottuṃ , vaṭṭa tibhottuṃ , kappati bhottunti .
Tathā pārayati bhottuṃ , pahu bhottuṃ , samattho bhottuṃ , pariyatto bhottuṃ , alaṃ bhottunti bhavatissa sabbattha sambhavā .
Tathā kālo bhottuṃ .
Samayo bhotuṃ , velā bhotunti , yathā bhottuṃmano , sottuṃ soto , daṭṭhuṃ cakkhu , yujjhituṃ dhanu , vattuṃ jaḷo , gantumano , kattumalasoti , uccāraṇantu vattāyattaṃ .
Bhāveti kiṃ ?
Karissāmīti gacchati , kriyāyanti kiṃ ?
Bhikkhissaṃ iccassa jaṭā , tadatthāyanti kiṃ ?
Gacchissato te bhavissati bhattaṃ bhojanāya .
62. Paṭisedhe-laṃkhalūnaṃ tuna tvāna tvā vā .
Alaṃ
M0.190 khalusaddānaṃ paṭisedhatthānaṃ payoge tunādayo vā honti bhāve .Alaṃ sotuna , khalu sotuna , alaṃ sutvāna , dhalu sutvāna , alaṃ sutvā , khalu sutvā , alaṃ sutena , khalu sotena , alaṃ khalūnanti kiṃ ?
Mā hotu , paṭisedheti kiṃ ?
Alaṅkāro .
63. Pubbekakatthukānaṃ .
Eko kattā yesaṃ byāpārānaṃ , tesu yo pubbo , tadatthato kriyatthā tunādayo honti bhāve , sotuna yāti , sutvāna , sutvā vā , ekakattukānantikiṃ ?
Bhuttasmiṃ devadatte yaññadatto vajati , pubbāti kiṃ ?
Bhuñjabhi ca pacati ca .
‘ Appatvā nadiṃ pabbato atikkamma pabbataṃ nadī ’ ti bhūdhātussa sabbattha sambhavā ekakattukatā pubbakālatā ca gamyate .
‘ Bhutvā bhutvā gacchatīti ’ imināva siddhaṃ ābhikkhaññantu dvibbacanāvagamyate .
Kathaṃ ‘ jīvaggāhaṃ agāhayi , kāyappacālakaṃ gacchantī ’ ti ādi ?
Ghaṇantena kriyāvisesanena siddhaṃ yathā ‘ odanapākaṃ sayatī ’ ti .
64. Nto katthari vattamāne .
Vattamānatthe vattamānato kriyattā nto hoti kattari , tiṭṭhanto .
65. Māno .
Vattamānatthe vattamānato kriyatthā māno hoti , kattari .
Tiṭṭhamāno .
66. Bhāvakammesu .
Vattamānatthe
M0.191 vattamānato kriṃyatthā bhāve kammeca māno hoti .Ṭhīyamānaṃ , paccamāno odano .
67. Te ssapubbānāgate .
Anāgatatthe vattamānato kriyatthā tentamānā ssapubbā honti .
Ṭhassanto , ṭhassamāno , ṭhīyissamānaṃ , paccissamāno odano .
68. Ṇvādayo .
Kriyatthā pare bahulaṃ ṇvādayo honti .
Cāru , dāru .
69. Khachasāna mekassarodi dve .
Khachasappaccayantānaṃ kriyatthānaṃ paṭhamekassaraṃ saddarūpaṃ dve bhavati .
Titikkhā , jigucchā , vīmaṃsā .
70. Parokkhāyañca .
Parokkhāyaṃ paṭhamekassaraṃ saddarūpaṃ dve bhavati .
Jagāma , cakāro anuttasamuccayattho , tenaññatrāpi yathāgamaṃ , jahāti , jahitabbaṃ , jahituṃ , daddallati , caṅkamati .
‘ Lolupo , momūhoti ottaṃ tadaminādipāṭhā .
71. Ādismā sarā .
Ādibhūtā sarā paramekassaraṃ dve hoti , asisisati , ādismāti kiṃ ?
Jajagāra , sarāti kiṃ ?
Papāca .
72. Na puna .
Yaṃ
M0.192 dvibhūtaṃ , na taṃ puna dvittamāpajjate , titikkhisati , jigucchisati . 73. Yathiṭṭhaṃ syādino .
Syādyantassa yathiṭṭhamekassaramādibhūtamaññaṃ vā yathāgamaṃ dvittapajjate , puputtīyisati , putittīyisati , puttīyiyisati .
74. Rasso pubbassa .
Dvitte pubbassa saro rasso hoti .
Dadāti .
75. Lopo-nādibyañjanassa .
Dvitte pubbassādito-ññassa byañjanassa lopo hoti .
Asisisati .
76. Khachasesvassi .
Dvitte pubbassa assa i hoti khachasesu .
Pipāsati , jighaṃsati , khachasesūti kiṃ ?
Jahāti , assāti kiṃ ?
Bubhukkhati .
77. Gupissussa .
Dvitte pubbassa gupissa ussa i hoti khachasesu , jigucchati .
78. Catutthadutiyānaṃ tatiyapaṭhamā .
Dvitte pubesaṃ catutthadutiyānaṃ tatiyapaṭhamā honti .
Bubhukkhati , ciccheda .
79. Kavaggahānaṃ cavaggajā .
Dvitte
M0.193 pubbesaṃ kavaggahānaṃ cavaggajā honti yathākkamaṃ .Cukopa , jahāti .
80. Mānassa vī parassa ca maṃ .
Dvitte pubbassa mānassa vī hoti parassa ca maṃ , vīmaṃsati .
81. Kitassāsaṃsayeti vā .
Saṃsayaso-ññasmiṃ vattamānassa dvitte pubbassa kitassa vāti hoti .
Tikicchati , cikicchati , asaṃsayeti kiṃ ?
Vicikicchati .
82. Yuvaṇṇānameo paccaye .
Ivaṇṇuvaṇṇantānaṃ kriyatthānaṃ eohonti yathākkamaṃ paccaye .
Cetabbaṃ , netabbaṃ , sotabbaṃ , bhavitabbaṃ .
83. Lahussupantassa .
Lahubhūtassa upantassa yuvaṇṇassa eo honti yathākkamaṃ .
Esitabbaṃ , kositabbaṃ , lahussāti kiṃ ?
Dhūpitā , upantassāti kiṃ ?
Rundhati .
84. Assā ṇānubandhe .
Ṇakārānubandhe paccaye pare upantassa akārassa ā hoti .
Kārako .
85. Na te kānubandhanāgamesu .
Te
M0.194 eoā kānubandhe nāgame ca na honti .Cito , suto , diṭṭho , puṭṭho , nāgame ‘ vanā ’ dinā (1.45) cinitabbaṃ , cinituṃ , suṇitabbaṃ , suṇituṃ pāpuṇitabbaṃ , pāpuṇituṃ , dhunitabbaṃ , dhunituṃ , dhunanaṃ , dhunayitabbaṃ , dhunāpetabbaṃ , dhunayituṃ dhunāpetuṃ , dhunayanaṃ , dhunāpanaṃ , dhunayati , dhunāpeti , pīnetabbaṃ , pīnayituṃ , pīnanaṃ , pīnituṃ , pīnayati , sunoti , sinoti , dunoti , hinoti , pahiṇithabbaṃ , pahiṇituṃ , pahiṇanaṃ .
86. Vā kvaci .
Te kvaci vā na honti kānubandhanāgamesu .
Mudito , ruditaṃ , roditaṃ .
87. Aññatrāpi .
Kānubandhanāgamato-ññasmimpi te kvaci , nu honti .
Khipako , panūdanaṃ , vadhako .
88. Pye sissā .
Sissa ā hoti pyādese , nissāya .
89. Eonamayavā sare .
Sare pare eonaṃ ayaavā honti .
Jayo , bhavo , sarati kiṃ ?
Jeti , anubhoti .
90. Āyāvā ṇānubandhe .
Eonaṃ
M0.195 āyāvā honti sarādo ṇānubandhe .Nāyayati , bhāvayati ,‘ sayāpetvā ’ tiādīsu rassattaṃ .
91. Āssāṇāpimhi yuka .
Ākārantassa kriyatthassa yuka hoti ṇāpito-ññasmiṃ ṇānubandhe .
Dāyako , ṇānubandhetveva ?
Dānaṃ , aṇāpimhīti kiṃ ?
Dāpayati .
92. Padādīnaṃ kvaci .
Padādīnaṃ yuka hoti kvaci .
Nipajjitabbaṃ , nipajjituṃ nipajjanaṃ , pamajjitabbaṃ , pamajjituṃ , pamajjanaṃ , kvacīti kiṃ ?
Pādo .
93. Maṃ vā rudhādīnaṃ .
Rudhādīnaṃ kvaci maṃ vā hoti .
Rundhituṃ , rujjhituṃ , kvacitveva ?
Nirodho .
94. Kvimhi lopo-ntabyañjanassa .
Antabyañjanassa lopo hoti kvimhi .
Bhattaṃ gasanti gaṇhanti vā etthāti bhattaggaṃ .
95. Pararūpamayakāre byañjane .
Kriyatthānamantabyañjanassa pararūpaṃ hoti yakārato-ññasmiṃ byañjane .
Bhettabbaṃ , byañjaneti kiṃ ?
Bhinditabbaṃ , ayakāreti kiṃ ?
Bhijjati .
96. Manānaṃ niggahītaṃ .
Makāranakārantānaṃ
M0.196 kriyatthānaṃ niggahītaṃ hoti ayakāre byañjane .Gantabbaṃ , jaṅghā , byañjanetveva ?
Gamanaṃ , ayakāretveva ?
Gamyate .
97. Na brūsso .
Brūssa o na hoti byañjane .
Brūmi , byañjanetveva ?
Abravi .
98. Kagā cajānaṃ ghānubandhe .
Ghānubandhe cakārajakārantānaṃ kriyatthānaṃ kagā honti yathākkamaṃ .
Vākyaṃ , bhāgyaṃ .
99. Hanassa ghāto ṇānubandhe .
Hanassa ghāto hoti ṇānubandhe .
Āghāto .
100. Kvimhi gho paripacca-samohi .
Payyādīhi parassa hanassa gho hoti kvimhi .
Paligho , paṭigho , aghaṃ rassattaṃ nipātanā , saṅgho , ogho .
101. Parassa ghaṃ se .
Dvitte parassa hanassa ghaṃ hoti se .
Jighaṃsā .
102. Jiharānaṃ gī .
Dvitte paresaṃ jitarānaṃ gī hoti se .
Vijigīsā , jigīsā .
103. Dhāssa ho .
Dvitte
M0.197 parassa dhāssa ha hoti .Dahati .
104. Ṇimhi dīgho dusassa .
Dusassa dīgho hoti ṇimhi .
Dusito .
Ṇimhīti kiṃ ?
Duṭṭho .
105. Guhissa sare .
Guhissa dīgho hoti sare .
Nigūhanaṃ sareti kiṃ ?
Guyhaṃ .
106. Muhabahānañca te kānubandhe-tve .
Muhabahānaṃ guhissa ca dīgho hoti takārādo kānubandhe tvānatvāvajjite , mūḷho , bāḷho , gūḷho , teti kiṃ ?
Muyhati , kānubandheti-kiṃ ?
Muyhitabbaṃ , atveti kiṃ ?
Muyhitvāna , muyhitvā ,‘ te kānubandhe-tve ’ ti ayamadhikāro yāva ‘‘ sāsassa sisve ’’ ti -117.
107. Vahassussa .
Vahassa ussa dīgho hoti te kānubandhe tvānatvāvajjite .
Vuṭṭho .
108. Dhāssa hi .
Dhā = dhāraṇetīmassa hi hoti te kānubandhe tvānatvāvajjite .
Nihito , nihitavā .
109. Gamādirānaṃ lopo-ntassa .
Gamādīnaṃ
M0.198 rakārantānaṃ ca antassa lopo hoti te kānubandhe tvānatvāvajjite .Gato , khato , hato , mato , tato , saññato , rato , kato , tetveva ?
Gamyate , kānubandhetveva ?
Gantabbaṃ , atvetveva ?
Gantvāna , gantvā .
110. Vacādīnaṃ vassuṭa vā .
Vacādīnaṃ vassa vā uṭa hoti kānubandhe-tve .
Uttaṃ , vuttaṃ , uṭṭhaṃ , vuṭṭhaṃ ,‘ atvetveva ?
Vatvāna , vatvā .
111. Assu .
Vacādīnamassa u hoti kānubandhe-sve .
Vuttaṃ , vuṭṭhaṃ .
112. Vaddhassa vā .
Vaddhassa assa vā u hoti kānubandhe tve .
Vuddho .
Vaddho .
Atvetveva ?
Vaddhitvāna , vaddhitvā , kathaṃ ‘ vuttī ’ ti ?
‘‘ Vuttīmatte ’’ ti 3-69.
nipātanā ,‘ vattī ’ ti hoteva yathālakkhaṇaṃ .
113. Yajassa yassa ṭiyī .
Yajassa
M0.199 yassa ṭiyī honti kānubandhe-tve .Iṭṭhaṃ , yiṭṭhaṃ , atvetveva ?
Yajitvāna , yajitvā .
114. Ṭhāssi .
Ṭhāssi hoti kānubandhe-tve .
Ṭhito , atvetveva ?
Ṭhatvāna , ṭhatvā .
115. Gāpānamī .
Gāpānamī hoti kānabandhe-tve .
Gītaṃ , pītaṃ , atvetveva ?
Gāyitvā niccaṃ yāgamo , pāssa tu pītvāti bahulādhikārā .
116. Janissā .
Janissa ā hoti kānubandhe-tve .
Jāto .
Atvetveva ?
Janitvā .
117. Sāsassa sisa vā .
Sāsassa sisa vā hoti kānubandhe-tve .
Siṭṭhaṃ , satthaṃ , sisso , sāsiyo atvetveva ?
Anusāsitvāna .
118. Karassā tave .
Karassa ā hoti tave .
Kātave .
119. Tuṃtunatabbesu vā .
Tumādīsu vā karassā hoti .
Kātuṃ kattuṃ , kātuna kattuna , kātabbaṃ kattabbaṃ .
120. Ñāssa ne jā .
Ñādhātussa
M0.200 jā hoti nakāre .Jānituṃ , jānanto , neti kiṃ ?
Ñāto .
121. Sakāpānaṃ kukakū ṇe .
Sakaāpānaṃ kukakuiccete āgamā honti ṇakāre .
Sakkuṇanto , pāpuṇanto , sakkuṇoti , pāpuṇoti , ṇeti kiṃ ?
Sakkoti , pāpeti .
122. Nito cissa cho .
Nismā parassa cissa cho hoti .
Nicchayo .
123. Jarasadānamīma vā .
Jarasadānamantasarā paro īma hoti vibhāsā .
Jīraṇaṃ , jīrati , jīrāpeti , nisīditabbaṃ , nisīdanaṃ , nisīdituṃ , nisīdati , vāti kiṃ ?
Jarā , nisajjā ,‘ īma vā ’ ti yogavibhāgā aññesampi , ahīratha , saṃyogādi lopotthassa .
124. Disassa passa dassa dasa da dakkhā .
Disassa passādayo honti vibhāsā .
Vipassanā , vipassituṃ , vipassati , sudassī , piyadassī , dhammadassī , sudassaṃ , dassanaṃ , dasseti , daṭṭhabbaṃ .
Daṭṭhā , daṭṭhuṃ , duddaso , addasa , addā , addaṃ , addakkhi , dakkhissati , vātveva ?
Dissanti bālā .
125. Samānā ro rīrikkhakesu .
Samānasaddato
M0.201 parassa disassa ra hoti vā rīvikkhakesu .Sarī , sadī , sarikkho , sadikkho , sariso , sadiso .
126. Dahassa dassa ḍo .
Dahassa dassa ḍo hoti vā .
Ḍāho , dāho , ḍahati , dahati .
127. Anaghaṇa svāparīhi ḷo .
Āparīhi parassa dahassa dassa ḷo hoti anaghaṇasu .
Āḷahanaṃ , pariḷāho .
128. Atyādintesvatthissa bhū .
Tyādintavajjitesu paccayesu ‘ asa = bhuvi ’ iccassa bhū hoti .
Bhavitabbaṃ .
Ādesavidhānamasassāppayogatthametasmiṃ visaye , etena katthaci kassaci dhātussa appayogāpi ñāpito hoti .
Atyādintesūti kiṃ ?
Atthi , santo , atthissāti kiṃ ?
Assatissa mā hotu .
129. Aāssāādīsu .
Aādo , āādo , ssādo ca atthissa bhū hoti .
Babhūva , abhavā , abhavissā , bhavissati .
130. Ntamānantiyiyuṃsvādilopo .
Ntādisūtthissādilopo hoti .
Santo , samāno , santi , santu , siyā , siyuṃ , etesvīti kiṃ ?
Atthi .
131. Pādito ṭhāssa vā ṭhaho kvaci .
Pādīhi
M0.202 kiriyāvisesajotakehi saddehi parassa ṭhāssa kvaci ṭhaho vā hoti .Saṇṭhahanto santiṭṭhanto .
Saṇṭhahati , santiṭṭhati .
Pa parā apa saṃ anu ava o ni du vi adhi api atisu u abhi pati pari upa ā pādī .
Kvacīti kiṃ ?
Saṇṭhiti .
132. Dāssiyaṅa .
Pādito parassa dāssa iyaṅa hoti kvaci .
Anādiyitvā , samādiyati , kvacitveva ?
Ādāya .
133. Karotissa kho .
Pādito parassa karassa kvaci kha hoti .
Saṅkhāro , saṅkharīyati , karassāti avatvā karotissāti vacanaṃ timhi ca vikaraṇuppattiñāpetuṃ .
134. Purāsmā .
Purā iccasmā nipātā parassa karassa kha hoti .
Purakkhatvā , purekkhāro-ettaṃ tadaminādipāṭhā .
135. Nito kamassa .
Nismā parassa kamassa kvaci kha hoti , nikkhamati , kvacitveva ?
Nikkamo .
136. Yuvaṇṇānamiyaṅuvaṅa sare .
Ivaṇṇuvaṇṇattānaṃ kriyatthānamiyaṅuvaṅa hoti sare kvaci .
Vediyati , bruvanti , sareti kiṃ ?
Nivedeti , brūti , kvacitveva ?
Jayati , bhavati .
137. Aññādissāssī kye .
Ñādito-ññassa
M0.203 ākārantassa kriyatthassa ī hoti kye .Dīyati , aññādissāti kiṃ ?
Ñāyati , tāyatiṃ .
138. Tanassā vā .
Tanassa ā hoti vā kye .
Tāyate , taññate .
139. Dīgho sarassa .
Sarantassa kriyatthassa dīgho hoti kye , cīyate , sūyate .
140. Sānantarassa tassa ṭho .
Sakārantato kriyatthā parassā-nantarassa takārassa ṭha hoti .
Tuṭṭho , tuṭṭhavā , tuṭṭhabbaṃ , tuṭṭhi , anantarassāti kiṃ ?
Tussitvā .
141. Kasassima ca vā .
Kasasmā parassānantarassa tassa ṭha hoti kasassa vā ima ca .
Kiṭṭhaṃ , kaṭṭhaṃ , anantarassātveva ?
Kasitabbaṃ .
142. Dhastotrastā .
Ete saddā nipaccante .
143. Pucchādito .
Pucchādīhi
M0.204 kriyatthehi parassānantarassa takārassa ṭha hoti .Puṭṭho , bhaṭṭho , yiṭṭho , anantarassātveva ?
Pucchitvā .
144. Sāsa vasa saṃsa sasā tho .
Etehi parassānantarassa tassa tha hoti , satthaṃ , vatthaṃ , pasatthaṃ , satthaṃ .
Kathamanusiṭṭho ( vuṭṭho ) ti ?
‘ Tathanarānaṃ ṭaṭṭhaṇalā ’1-52 ti ṭṭho , anantarassātveva ?
Sāsituṃ .
145. Dho dhahabhehi .
Dhakārahakārabhakārantehi kriyatthehi parassānantarassa tassa dha hoti .
Vuddho , duddhaṃ , laddhaṃ .
146. Dahā ḍho .
Dahā parassānantarassa tassa ḍha hoti .
Daḍḍho .
147. Bahassuma ca .
Bahā parassānantarassa tassa ḍho hoti , bahassuma ca ḍhasanniyogena .
Buḍḍho .
148. Ruhādīhi ho ḷa ca .
Rahādīhi parassānantarassa tassa ha hoti ḷo cāntassa .
Āruḷho , gūḷho , vūḷho , bāḷho ,( ogāḷho ), anantarassātveva ?
Ārohituṃ .
149. Muhā vā .
Muhā
M0.205 parassānantarassa tassa ha hoti vā ḷo cāntassa hasanniyogena .Mūḷho , muddho .
150. Bhidādito no ktaktavantūnaṃ .
Bhidādito paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassa no hoti .
Bhinno bhinnavā , chinno chinnavā , channo channavā , chinno khinnavā , uppanno uppannavā , sinno , sinnavā , sanno sannavā , pīno pīnavā , sūno sūnavā , dīno dīnavā , ḍīno ḍīnavā , līno līnavā , lūno lūnavā , ktaktavantūnanti kiṃ ?
Bhitti , chitti , bhettuṃ , chettuṃ .
151. Dātvinno .
Dāto paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassa inno hoti .
Dinno , dinnavā .
152. Kirādīhi ṇo .
Kirādīhi paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassānantarassa ṇa hoti , kiṇṇo kiṇṇavā , puṇṇo puṇṇavā , khīṇo khīṇavā .
153. Tarādīhi riṇṇo .
Tarādīhi paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassa riṇṇo hoti .
Tiṇṇo tiṇṇavā , jiṇṇo jiṇṇavā , ciṇṇo ciṇṇavā .
154. Go sanjādīhi .
Bhanjādīhi paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassānantarassa ga hoti .
Bhaggo bhaggavā , laggo laggavā , nimuggo nimuggavā , saṃviggo saṃviggavā .
155. Susā kho .
Susā
M0.206 paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassa kho hoti .Sukkho sukkhavā .
156. Pacā ko .
Pacā paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassa ko hoti .
Pakko pakkavā .
157. Mucā vā .
Mucā paresaṃ ktaktavantūnaṃ tassa ko vā hoti .
Mukko mutto , mukkavā muttavā .
‘ Sakko ’ ti ṇvādīsu siddhaṃ , ktaktavantūsu satto , sattāvātveva hoti .
158. Lopo vaḍḍhā ktissa .
Vaḍḍhā parassa ktissa tassa lopo hoti .
Vaḍḍhi .
159. Kvissa .
Kriyatthā parassa kvissa lopo hoti , abhibhū .
160. Ṇiṇāpīnaṃ tesu .
Ṇiṇāpīnaṃ lopo hoti tesu ṇiṇāpīsu .
Kārentaṃ payojayati kāreti kārāpayati .
161. Kvaci vikaraṇānaṃ .
Vikaraṇānaṃ kvaci lopo hoti .
Udapādi , hanti .
162. Mānassa massa .
Kriyatthā
M0.207 parassa mānassa makārassa lopo hoti kvaci .Karāṇo , kvacīti kiṃ ?
Kurumāno .
163. Ūlasse .
Ñilāname hoti kvaci .
Gahetvā , adenti , kvacitveva ?
Vapitvā .
164. Pyo vā tvāssa samāse .
Tvāssa vā pyo hoti samāse .
Pakāro ‘‘ pye sissā ’’ ti 5-88 visesanattho .
Abhibhūya , abhibhavitvā , samāseti kiṃ ?
Patvā , kvacāsamāsepi bahulādhikārā ‘ lataṃ dantehi chindiya ’.
165. Tuṃyānā .
Ktvāssa vā tuṃyānā honti samāse kvacci .
Abhihaṭṭhuṃ abhiharitvā , anumodiyāna anumoditvā , asamāsepi bahulādhi kārā , daṭṭhuṃ disvā , esamappavisayatāñāpanattho yogavibhāgo .
166. Hanā racco .
Hanasmā parassa ktvāssa racco vā hoti samāse .
Āhacca , āhanitvā .
167. Sāsādhikarā cacariccā .
Sāsādhīhi parā karā parassa ktvassa cacariccā honti yathākkamaṃ .
Sakkacca sakkaritvā , asakkacca asakkaritvā , adhikicca adhikaritvā .
168. Ito cco .
Iiccasmā
M0.208 parassa ktvāssa cco vā hoti .Adhicca adhīyitvā , samecca sametvā .
169. Disā vānavā sa ca .
Disato ktvāssa vānavā honti vā disassa ca sa kāro taṃsanniyogena .
Sassa savidhānaṃ pararūpabādhanatthaṃ .
Disvāna , disvā passitvā , kathaṃ ‘ nādaṭṭhā parato dosan ’ ti ?
Ñāpakā tvāssa valopo , evaṃ ‘ laddhā dhanan ’ ti ādīsu .
170. Ñi byañjanassa .
Kriyatthā parassa byañjanādippaccayassa ñi vā hoti .
Bhuñjituṃ bhottuṃ , byañjanassāti kiṃ ?
Pācako .
171. Rā nassa ṇo .
Rantato kriyatthā parassa paccayanakārassa ṇo hoti .
Araṇaṃ , saraṇaṃ .
172. Na ntamānatyādīnaṃ .
Rantato paresaṃ ntamānatyādīnaṃ nassa ṇo na hoti , karonto , kurumāno , karonti .
173. Gamayamisāsadisānaṃ vā cchaṅa .
Etesaṃ vā cchaṅa hoti ntamānatyādīsu .
Gacchanto gacchamāno gacchati , yacchanno yacchamāno yacchati , icchanto icchamāno icchati
M0.209 acchanto acchamāno acchati , dicchanto dicchamāno dicchati , vāti kiṃ ?Gamissati , vavatthitavibhāsā-yaṃ , tenāññesu ca kvaci-icchitabbaṃ icchā icchituṃ , acchitabbaṃ acchatuṃ , aññesañca yogavibhāgā-pavecchati .
174. Jaramarānamīyaṅa .
Etesamīyaṅa vā hoti ntamānatyādīsu .
Jīyanto jīranto , jīyamāno jīramāno , jīyati jīrati , mīyanto maranto , mīyamāno maramāno , mīyati marati .
175. Ṭhāpānaṃ tiṭṭha pivā .
Ṭhāpānaṃ tiṭṭhapivā honti ntamānatyādīsu .
Tiṭṭhanto , tiṭṭhamāno , tiṭṭhati , pivanto , pivamāno , pivati , vātvevi ?
Ṭhāti , pāti .
176. Gamavadadānaṃ ghammavajjadajjā .
Gamādīnaṃ ghammādayo vā honti ntamānatyādīsu .
Ghammanto , gacchanto , vajjanto vadanto , dajjanto dadanto .
177. Karassa sossa kubbakurukayirā .
Karassa saokārassa kubbādayo vā honti ntamānatyādīsu .
Kubbanto kayiranto karonto , kubbamāno kurumāno kayiramāno , karāṇo , kubbati kayirati karoti , kubbate kurute , kayirate , vavatthitavibhāsattā vādhikārassa bhiyyo mānaparacchakkesu kuru , kvacideva pubbachakke ‘ agghaṃ kurutu , no bhavaṃ , sossāti vuttattā kattariyevime .
178. Gahassa gheppo .
Gahassa
M0.210 vā gheppo hoti ntamānatyādīsu .Gheppanto , gheppamāno , gheppati , vātveva ?
Gaṇhati .
179. Ṇo niggahītassa .
Gahassa niggahītassa ṇo hoti .
Gaṇhitabbaṃ , gaṇhituṃ , gaṇhanto .
Itimoggallāne byākaraṇe vuttiyaṃ
Khādikaṇḍo pañcamo .