(3) Tatiyo kaṇḍo ( samāso )
1. Syādi syādinekatthaṃ .
Syādyantaṃ syādyantena sahekatthaṃ hotīti idamadhikataṃ veditabbaṃ , so ca bhinnatthānamekatthībhāvo samāsoti vuccate .
2. Asaṅkhyaṃvibhatti sampatti samīpa sākalyābhāva yathā pacchāyugapadatthe .
Asaṅkhyaṃ
M0.118 , syādyantaṃ vibhatyādīnamatthe vattamānaṃ syādyantena sahekatthaṃ bhavati , tattha vibhatyatthe tāva itthīsu kathā pavattā adhitthi .Sampatti dvidhā attasampatti samiddhi ca , sampannaṃ brahmaṃ sabrahmaṃ licchavīnaṃ , samiddhi bhikkhānaṃ subhikkhaṃ .
Samīpe kumbhassa samīpamupakumbhaṃ .
Sākalyesatiṇamajjhoharati , sāgyadhīte .
Abhāvo sambandhibhedā bahuvidho , tatra iddhābhāve-vigatā iddhi saddikānaṃ dussaddikaṃ , atthābhāve-abhāvo makkhikānaṃ nimmakkhikaṃ , ahikkamābhāve-atigatāni tiṇāni nittiṇaṃ , sampatyābhāve-atigataṃ lahupāvuraṇaṃ atilahupāvuraṇaṃ , lahupāvuraṇassa nāyamupabhogakāloti attho .
Yathā etthā-nekavidho , tatra yoggatāyaṃ-anurūpaṃ surūpovahati , vicchāyaṃ-anvaddhamāsaṃ , atthānativattiyaṃ-yathāsatti , sadisatte , sadiso kikhiyā sakikhi , ānupubbiye-anujeṭṭhaṃ , pacchādattheanurathaṃ , yugapadatthe-sacakkaṃ nidhehi .
3. Yathā na tulye .
Yathāsaddo tulyatthe vattamāno syādyantena sahekattho na bhavati , yathā devadatto tathā yaññadatto .
4. Yāvāvadhāraṇe .
Yāvasaddo-vadhāraṇe vattamāno syādyantena sahekattho bhavati , avadhāraṇa mettakatā paricchedo , yāvāmattaṃ brāhmaṇe āmantaya , yāvajīvaṃ , avadhāraṇeti kiṃ ?
Yāva dinnaṃ tāva bhuttaṃ , nāvadhārayāmi kittakaṃ mayā bhuttanti .
5. Payyapā
M0.119 bahi tiro pure pacchā vā pañcamyā .Pariādayo pañcamyantena sahekatthā honti vā , paripabbataṃ vassi devo paripabbatā , apapabbataṃ vassi devo apapabbatā , āpāṭaliputtaṃ vassi devo āpāṭaliputtā , bahigāmaṃ bahi gāmā , tiropabbataṃ tiropabbatā , purebhattaṃ purebhattā , pacchābhattaṃ pacchābhattā , vetādhikāro .
6. Samīpāyāmesvanu .
Anusaddo sāmīpye āyāme ca vattamāno syādyantena sahekattho hoti vā , anuvanamasani gatā , anugaṅgaṃ bārāṇasī , samīpāyāmesvīti kiṃ ?
Rakkhamanuvijjotate vijju .
7. Tiṭṭhagvādīni .
Tiṭṭhaguppabhutīni ekatthībhāvavisaye nipātīyante , tiṭṭhantī gāvo yasmiṃ kāle tiṭṭhagu kālo , vahaggu kālo .
Āyatīgavaṃ , khaleyavaṃ , lūnayavaṃ lūyamānayavamiccādi , cyanto pettha kesā kesi , daṇḍā daṇḍi , tathā velāppabhāvanatthopi , pāto nahānaṃ pātarahānaṃ , sāyaṃ nayānaṃ sāyanahānaṃ , pātakālaṃ sāyakālaṃ , pātameghaṃ sāyameghaṃ , pātamaggaṃ sāyamaggaṃ .
8. Ore pari paṭi pāre majjhe heṭṭhuddhādho-ntovāchaṭṭhiyā .
Orādayo saddā chaṭṭhiyantena sahekatthā vā honti , ekārantattaṃ nipātanato , oregaṅgaṃ , parisikharaṃ , paṭisotaṃ , pāreyamunaṃ , majjhegaṅgaṃ , heṭṭhāpāsādaṃ , uddhagaṅgaṃ , adhogaṅgaṃ , anthopāsādaṃ , puna vāvidhānā ‘ gaṅgāora ’ miccādīpi honti .
9. Taṃ napuṃsakaṃ .
Yadetamatikkantamekatthaṃ
M0.120 , taṃ napuṃsakaliṅgaṃ veditabbaṃ , tathā cevodāhaṭaṃ , vā kvaci bahulādhikārā , yathāparisaṃ yathāparisāya , sakāya sakāya parisāyāti attho . 10. Amādi .
Amādi syādyantaṃ syādyantena saha bahulamekatthaṃ hoti gāmaṃ gato gāmagato , muhuttaṃ sukhaṃ muhuttasukhaṃ , vuttiyevopapadasamāse kumbhakāro , sapāko , tantavāyo , varāharo .
Ntamānaktavantūti vākyameva , dhammaṃ suṇanto , dhammaṃ suṇamāno , odanaṃ bhuttavā .
Raññā hato rājahato , asinā chinno asicchinno , pitusadiso , pitusamo , sukhasahagataṃ , dadhinā upasittaṃ bhojanaṃ dadhibhojanaṃ , guḷena misso odano guḷodano , vuttipadenevopasittādikiriyāyākhyāpanato natthāyuttatthatā .
Kvaci vuttiyeva urago , pādapo .
Kvaci vākyameva pharasunā chinnavā , dassanena pahātabbā .
Buddhassa deyyaṃ buddhadeyyaṃ , yūpāya dāru yūpādāru , rajanāya doṇi rajanadoṇi .
Idha na hoti saṅghassa dātabbaṃ .
Kathaṃ ‘ etadattho etadatthā etadatthan ’ ti ?
Aññapadatthe bhavissati .
Savarehi bhayaṃ savarabhayaṃ , gāmaniggato , methunāpeto , kvaci vuttiyeva kammajaṃ , cittajaṃ , idha na hoti rukkhā patito .
Rañño
M0.121 puriso rājapuriso .Bahulādhikārā ntamānaniddhāriyapūraṇabhāvatittatthehi na hoti-mamānukubbaṃ , mamānukurumāno , gunnaṃ kaṇhā sampannakhīratamā , sissānaṃ pañcamo , paṭassa sukkatā , kvaci hoteva-vattamānasāmīpyaṃ , kathaṃ ‘ brāhmaṇassa sukkā dantā ’ ti ?
Sāpekkhatāya na hoti .
Idha pana hoteva ‘ candanagandho , nadighoso , kaññārūpaṃ , kāyasamphasso , phalaraso ’ ti , phalānaṃ titto , phalānamāsito , phasānaṃ suhito .
Brāhmaṇassa uccaṃ gehanti sāpekkhatāya na hoti ,‘ rañño pāṭaliputtakassa dhanan ’ ti dhanasambandhe chaṭṭhīti pāṭaliputtakena sambandhābhāvā na hessati ,‘ rañño go ca asso ca puriso cā ’ ti bhinnatthatāya vākyameva ,‘ rañño gavāssapurisā rājagavāssapurisā ’ ti vutti hotevekattibhāve .
Dāne soṇḍo dānasoṇḍo , dhammarato , dānābhirato .
Kvaci vuttiyeva kucchisayo , thalaṭṭho , paṅkajaṃ , saroruhaṃ .
Idha na hoti bhojane mattaññutā , indriyesu guttadvāratā , āsane nisinno , āsane nisīditabbaṃ .
11. Visesanamekatthena .
Visesanaṃ syāntaṃ visessena syādyantena samānādhikaraṇena sahekatthaṃ hoti , nīlañca taṃ uppalañceti nīluppalaṃ , chinnañca taṃ paruḷhañceti chinnaparaḷhaṃ , satthīva satthī , satthī ca sā sāmā ceti satthisāmā , sīhova sīho , muni ca so sīho ceti munisīho , sīlameva dhanaṃ sīladhanaṃ .
Kvaci
M0.122 vākyameva puṇṇo mantāṇiputto , citto gahapati .Kvaci vuttiyeva kaṇhasappo , lohitasāli , visesananti kiṃ ?
Tacchako sappo , ekattheneti kiṃ ?
Kāḷamhā añño .
Kathaṃ ‘ pattajīviko , āpannajīviko , māsajāto ’ ti ?
Aññapadatthe bhavissati .
12. Naña .
Nañiccetaṃ syādyantaṃ syādyantena sahekatthaṃ hoti , na brāhmaṇo abrāhmaṇo , bahulādhikārato asamatthatthehi , kehici hoti ‘ apunageyyā gāthā , anokāsaṃ kāretvā , amūlā mūlaṃ gantvā .
Īsaṃkaḷāro , īsaṃpiṅgaloti ‘ syādi syādine ’ ti samāso , vākyameva vātippasaṅgābhāvā .
13. Kupādayo niccamasyādividhimhi .
Kusaddo pādayo ca syādyantena sahekatthā honti niccaṃ syādividhivisayato-ñattha , kucchito brāhmaṇo kubrāhmaṇo , īsakaṃ uṇhaṃ kaduṇhaṃ , panāyako , abhiseko , pakaritvā , pakataṃ , duppuriso , dukkaṭaṃ , supuriso , sukataṃ , abhitthutaṃ , atitthutaṃ , ākaḷāro , ābaddho .
(9)‘‘ Pādayo gatādyatthe paṭhamāya ’’.
Pagato ācariyo pācariyo , pantevāsī .
(10)‘‘ Accādayo kantādyatthe dutiyāya ’’.
Atikkanto mañcamatimañco , atimālo .
(11)‘‘ Avādayo
M0.123 kuṭṭhādyatthe tatiyāya ’’.Avakuṭṭhaṃ kokilāya vanaṃ avakokilaṃ , avamayūraṃ .
(12)‘‘ Pariyādayo gilānādyatthe catutthiyā ’’.
Parigilāno ajjhenāya pariyajjheno .
(13)‘‘ Nyādayo kantādyatthe pañcamiyā ’’.
Nikkhanto kosambiyā nikkosampi , asyādividhimhīti kiṃ ?
Rukkhaṃ pati vijjotate .
14. Cī kriyatthehi .
Cīppaccayanto kiriyatthehi syādyantehi sahekattho hoti , malinīkariya .
15. Bhūsanādarānādaresvalaṃsāsā .
Bhūsanādisvatthe svalamādayo saddā kiriyatthehi syādyantehi sahekatthā honti , alaṃkariya , sakkacca , asakkacca .
Bhūsanādīsūti kiṃ ?
Alaṃbhutvā gato , sakkatvā gato , asakkatvā gato , pariyattaṃ sobhanamasobhananti attho .
16. Aññe ca .
Aññe ca saddā kiriyatthehi syādyantehi saha bahulamekatthā bhavanti , purobhūya , tirobhūya , tirokariya , urasikariya , manasikariya , majjhekariya , tuṇhībhūya .
17. Vānekaññatthe .
Anekaṃ
M0.124 syādyantamaññassa padassatthe ekatthaṃ vā hoti , bahūni dhanāni yassa so bahudhano , lambā kaṇṇā yassa so lambakaṇṇo , vajiraṃ pāṇimhi yassa soyaṃ vajirapāṇi , mattā bahavo mātaṅgā ettha mattabahumātaṅgaṃ vanaṃ , āruḷho vānaro yaṃ rukkhaṃ so āruḷhavānaro , jitāni indriyāni yena so jitindriyo , dinnaṃ bhojanaṃ yassa so dinnabhojano , apagataṃ kāḷakaṃ yasmā paṭā so-yamapagatakāḷako , upagatā dasa yesaṃ te upadasā , āsannadasā , adūradasā , adhikadasā , tayo dasa parimāṇamesaṃ tidasā , kathaṃ dasasaddo saṅkhyāne vattate ?Parimāṇasaddasannidhānā , yathā pañca parimāṇamesaṃ pañcakā sakunāti , dve vā tayo vā parimāṇamesaṃ dvattayo vāsaddatthe vā dve vā tayo vā dvattayo .
Dakkhiṇassā ca pubbassā ca disāya yadantarāḷaṃ dakkhiṇapubbā disā , dakkhiṇā ca sā pubbā cāti vā , saha puttenāgato saputto , salomako vijjamānalomakoti attho , evaṃ sapakkhako , atthī khīrā brāhmaṇīti atthisaddo vijjamānatthe nipāto , kvaci gatatthatāya padantarānamappayogo , kaṇṭhaṭṭhā kāḷā assa kaṇṭhekāḷo , oṭṭhassa mukhamiva mukhamassa oṭṭhamukho , kesasaṅghāto cūḷā assa kesacūḷo , suvaṇṇavikāro alaṅkāro assa suvaṇṇālaṅkāro , papatitaṃ paṇṇamassa papatitapaṇṇo , papaṇṇo , avijjamānā puttā assa avijjamānaputto , na santi puttā assa aputte , kvaci na hoti pañca bhuttavanto assa bhātuno putto assa atthīti bahulādhikārato .
18. Tattha gahetvā tena paharitvā yuddhe sarūpaṃ .
Sattamyantaṃ
M0.125 tatiyantañca sarūpamanekaṃ tattha gahetvā tena paharitvā yuddhe-ññapadatthe ekatthaṃ vā hoti , kesesu ca kesesu ca gahetvā yuddhaṃ pavattaṃ kesākesi , daṇḍehi ca daṇḍehi ca paharitvā yuddhaṃ pavattaṃ daṇḍādaṇḍi , muṭṭhāmuṭṭhi ,‘‘ ci vītiyāre ’’(3-51)ti ci samāsanto ,‘‘ cismiṃ ’’(3.66)ti akāro .Tattha teneti kiṃ ?
Kāyañca kāyañca gahetvā yuddhaṃ pavattaṃ .
Gahetvā paharitvāti kiṃ ?
Rathe ca rathe ca ṭhatvā yuddhaṃ pavatti .
Yuddheti kiṃ ?
Hatthe ca hatthe ca gahetvā sakhyaṃ pavattaṃ .
Sarūpanti kiṃ ?
Daṇḍehi ca musalehi ca paharitvā yuddha pavattaṃ .
19. Catthe .
Anekaṃ syādyantaṃ catthe ekatthaṃ vā bhavati .
Samuccayonvācayo itarītarayogo samāhāro ca ca saddatthā , tattha samuccayānvācayesu nekatthībhāvo sambhavati , tesu hi samuccayo aññamaññanirapekkhā namattappadhānānaṃ katthaci kiriyāvisese cīyamānatā , yathā ‘ dhave ca khadire ca palāse ca chindā ’ ti .
Anvācayo ca yattheko padhānabhāvena vidhīyate aparo ca guṇabhāvena , yathā ‘ bhikkhañcara gāvo cānaye ’ ti .
Itaradvaye tu sambhavati , tesu hi aññamaññasāpekkhānamavayavabhadānugato itarītarayogo , yathā ‘ sāriputtamoggallānā ’ ti , assāvayavappadhānattā bahuvacanameva .
Aññamaññasāpekkhānameva tirohitāvayavabhedo samudāyappadhāno samāhāro , yathā ‘ chattupāhanan ’ ti , assa pana samudāyappadhānattā ekavacanameva .
Te
M0.126 ca samāhārītarītarayogā bahulaṃ vidhānā niyatavisayāyeva honti , tatrāyaṃ visayavibhāgo nirutthipiṭakāgato-pāṇitūriyayoggasenaṅgānaṃ , niccaverīnaṃ , saṅkhyāparimāṇa-saññānaṃ , khuddajantukānaṃ , pacanacaṇḍālānaṃ , caraṇasādhāraṇānaṃ , ekajjhāyanapāvacanānaṃ , liṅgavisesānaṃ , vividhaviruddhānaṃ disānaṃ , nadīnañca niccaṃ samāhārekattaṃ bhavati , tiṇarukkhapasusakunadhanadhaññabyañjanajanappadānaṃ vā , aññesamitarītarayogova .Pāṇyaṅgānaṃ-cakkhusotaṃ , mukhanāsikaṃ , hanugīvaṃ , chavimaṃsalohitaṃ , nāmarūpaṃ , jarāmaraṇaṃ .
Turiyaṅgānaṃ-alasatālambaraṃ , murajagomukhaṃ , saṅkhadeṇḍimaṃ , maddavikapāṇavikaṃ , gītavāditaṃ , sammatālaṃ .
Yoggaṅgānaṃ phālapācanaṃ , yuganaṅgalaṃ .
Senaṅgānaṃ-asisattitomarapiṇḍaṃ , asicammaṃ , dhanukalāpaṃ , paharaṇāvaraṇaṃ .
Niccaverīnaṃ-ahinakulaṃ , bīḷālamūsikaṃ , kākolūkaṃ , nāgasupaṇṇaṃ .
Saṅkhyāparimāṇa saññānaṃ-ekakadukaṃ , dukatikaṃ , tikacatukkaṃ , catukkapañcakaṃ , dasekādasakaṃ .
Khuddajantukānaṃ kīṭapaṭaṅgaṃ , kunthakipillikaṃ , ḍaṃsamakasaṃ , makkhikakipillikaṃ .
Pacanacaṇḍālānaṃ-orabbhikasūkarikaṃ , sākunti kamāgavikaṃ , sapākacaṇḍālaṃ , venarathakāraṃ , pukkusa chavaḍāhakaṃ .
Caraṇasādhāraṇānaṃ-atisabhāradvājaṃ , kaṭhakalāpaṃ , sīlapaññāṇaṃ , samathavipassanaṃ , vijjācaraṇaṃ .
Ekajjhāyanapāvacanānaṃ dīghamajjhimaṃ , ekuttarasaṃyuttakaṃ , khandhakavibhaṅgaṃ .
Liṅgavisesānaṃ-itthipukhaṃ , dāsidāsaṃ , cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhāraṃ , tiṇakaṭṭhasākhāpalāsaṃ ,‘ lābhī hoti cīvarapiṇḍapātasenā- sanagilānappaccayabhesajjaparikkhārānan ’ tipi dissati .
Vividhaviruddhānaṃ kusalākusalaṃ
M0.127 , sāvajjānavajjaṃ , hīnappaṇītaṃ , kaṇhasukkaṃ , chekapāpakaṃ .Disānaṃ pubbāparaṃ , dakkhiṇuttaraṃ , pubbadakkhiṇaṃ , pubbuttaraṃ , adharuttaraṃ , aparadakkhiṇaṃ , aparuttaraṃ .
Nadīnaṃ-gaṅgāyamunaṃ , mahisarabhu .
Tiṇavisesānaṃ-kāsakusaṃ kāsakusā , usīrabīraṇaṃ usīrabīraṇā , muñjapabbajaṃ muñjapabbajaṃ muñjapabbajā .
Rukkhavisesānaṃ khadirapalāsaṃ khadirapalāsā , vossakaṇṇaṃ dhavāssakaṇṇā , pilakkhanigrodhaṃ pilakkhanigrodhā , assatthakapitthanaṃ assatthakapitthanā , sākasālaṃ sākasālā .
Pasuvisesānaṃ-gajagavajaṃ gajagavajā , gomahisaṃ gomahisā , eṇeyyagomahisaṃ eṇeyyagomahisā , eṇeyyavarāhaṃ eṇeyyavarāhā , ajeḷakaṃ ajeḷakā , kukkurasūkaraṃ kukkurasūkarā , hatthigavāssavaḷavaṃ hatthigavāssavaḷavā .
Sakunavisesānaṃ-haṃsabalāvaṃ haṃsabalāvā , kāraṇḍavacakkavākaṃ kāraṇḍavacakkavākā , bakabalākaṃ bakabalākā .
Dhanānaṃ-hiraññasuvaṇṇaṃ hiraññasuvaṇṇā , maṇisaṅkhamuttāveḷuriyaṃ maṇisaṅkhamuttāveḷuriyā , jātarūparajataṃ jātarūparajatā .
Dhaññānaṃ-sāliyavakaṃ sāliyavakā , tilamuggamāsaṃ tilamuggamāsā , nipphāvakulatthaṃ nipphāvakulatthā .
Byañjanānaṃ-sākasuvaṃ sākasuvā , gabyamāhisaṃ gabyamāhisā , eṇeyyavārāhaṃ eṇeyyavārāhā , migamāyūraṃ migamāyūrā .
Janapadānaṃ-kāsikosalaṃ kāsikosalā , vajjimallaṃ vajjimallā , cetivaṃsaṃ cetivaṃsā , macchasūrasenaṃ macchasūrasenā , kurupañcālaṃ kurupañcālā .
Itarītarayogo yathā-candimasūriyā , samaṇabrāhmaṇā mātāpitaro iccādi .
Etasmiṃ
M0.128 ekatthībhāvakaṇḍe yaṃ vuttaṃ pubbaṃ , tadeva pubbaṃ nipatati kamātikkame payojanābhāvā .Kvaci vipallāsopi hoti bahulādhikārato , dantānaṃ rājā rājadanto , katthaci kamaṃ paccānādarā pubbakālassāpi paranipāto , littavāsito , naggamusito , sittasammaṭṭho , bhaṭṭhaluñcito .
Catthe yadekatthaṃ tattha keci pubbapadaṃ bahudhā niyamenti , tadiha byabhicāradassāna na vuttanti daṭṭhabbaṃ .
20. Samāhāre napuṃsakaṃ .
Catthe samāhāre yadekatthaṃ , taṃ napuṃsakaliṅgaṃ bhavati , tathācevodāhaṭaṃ , katthaci na hoti ‘ sabhāparisāyā ’ ti ñāpakā , ādhipaccaparivāro , chandapārisuddhi , paṭisandhipavattiyaṃ .
21. Saṅkhyādi .
Ekatthe samāhāre saṅkhyādi napuṃsakaliṅgaṃ bhavati , pañcagavaṃ , catuppathaṃ , samāhārassekattā ekavacanameva hoti , samāhāretveva pañcakāpālo pūvo , tiputto .
22. Kvacekattañca chaṭṭhiyā .
Chaṭṭhiyekatthe kvaci napuṃsakattaṃ hotekatthañca , salabhānaṃ chāyā salabhacchāyaṃ , evaṃ sakuntānaṃ chāyā sakuntacchāyaṃ , pāsādacchāyaṃ pāsādacchāyā , gharacchāyaṃ gharacchāyā , amanussasabhāya napuṃsakekattaṃ bhavati brahmasabhaṃ , devasabhaṃ , indasabhaṃ , yakkhasabhaṃ , sarabhasabhaṃ , manussasabhāyaṃ pana khattiyasabhā , rājasabhā iccevamādi , kvacīti kiṃ rājapuriso .
23. Syādīsu rasso .
Napuṃsake
M0.129 vattamānassa rasso hoti syādīsu .Salabhacchāyaṃ , syādīsūti kiṃ ?
Salabhacchāye .
24. Ghapassantassāppadhānassa .
Antabhūtassa appadhānassa ghapassa syādīsu rasso hoti .
Bahumālo poso , nikkosambi , ativāmoru , antassāti kiṃ ?
Rājā kaññāpiyo , appadhānassāti kiṃ ?
Rājakumārī brahmabandhū .
25. Gossu .
Antabhūtassa appadhānassa gossa syādīsu u hoti .
Cittagu , appadhānassātveva ?
Sugo , antassātveva ?
Gokulaṃ .
26. Itthiyamatvā .
Itthiyaṃ vattamānato akārantato nāmasmā āpaccayo hoti .
Dhammadinnā .
37. Nadādito vī .
Nadādīhi itthiyaṃ vīppaccayo hoti .
Nadī , mahī , kumārī , taruṇī , vāruṇī , gotamī .(14)‘‘ Gotovā ’’ gāvī go , ākatigaṇo-yaṃ , koro ‘‘ ntantūnaṃ vīmhi to vā ’’(3-36)ti visesanattho .
28. Yakkhāditinī ca .
Yakkhādito
M0.130 itthiyaṃ inī hoti vīca .Yakkhinī yakkhī , nāginī nāgī , sīhinī sīhī .
26. Ārāmikādīhi .
Ārāmikādito inī hotitthiyaṃ .
Ārāmikinī , anantarāyikinī , rājinī (15)‘‘ saññāyaṃ mānuso ’’ mānusinī , aññatra mānusī .
30. Yuvaṇṇehi nī .
Itthiyamivaṇṇuvaṇṇantehi nī hoti bahulaṃ .
Sadāpayatapāṇinī , daṇḍinī , bhikkhunī , khattabandhunī , paracittavidunī , mātuādito kasmā na hoti ?
Itthippaccayaṃ vināpi itthattābhidhānato .
31. Ktimhāññatthe .
Ktimhāññattheyeva itthiyaṃ nī hoti bahulaṃ .
Sāhaṃ ahiṃ sāratinī , tassā muṭṭhassatiniyā , sā gāvī vacchagiddhinī , aññattheti kiṃ ?
Dhammarati .
32. Gharaṇyādayo .
Gharaṇippabhutayo nīppaccantāsādhavo bhavanti .
Gharaṇī , pokkharaṇī , īssa-ttaṃ nipātanā ,(16)‘‘ ācariyā vā ya-lopo ca ’’ ācarinī , ācariyā .
33. Mātulāditvānī bhariyāyaṃ .
Mātulādito
M0.131 bhariyāyamānī hoti .Mātulānī , vāruṇānī , gahapatānī , ācariyānī ,(17)‘‘ abhariyāyaṃ khattiyā vā ’’ khattiyānī khattiyā , nadādipāṭhā bhariyāyantu khattiyī .
34. Upamāsaṃhita sahita saññata saha saphavāma lakkhaṇāditūrutū .
Ūrusaddā upamānādipubbā ittiyamū hoti .
Karabhorū , saṃhitorū , sahitorū , saññatorū , sahorū , saphorū , vāmorū , lakkhaṇorū , ūtiyogavibhāgā ū brahmabandhū .
35. Yuvāti .
Yuvasaddatoti hotitthiyaṃ .
Yuvati .
36. Ntantūnaṃ vīmhito vā .
Vīmhi ntantūnaṃ to vā hoti .
Gacchatī gacchantī , sīlavatī sīlavantī .
37. Bhavato bhoto .
Vīmhi bhavato bhotādeso hoti vā .
Bhotī bhavantī .
38. Gossāvaṅa .
Gosaddassa vīmhāvaṅa hoti .
Gāvī .
39. Puthussa pathavaputhavā .
Vīmhi
M0.132 puthussa pathavaputhavā honti .Pathavī , puthavī , ṭhe pathavī .
40. Samāsantva .
Samāsantva iti cādhikarīyati .
41. Pāpādīhi bhūmiyā .
Pāpādīhī parā yā bhūmi tassā samāsanto a hoti .
Pāpabhūmaṃ , jātibhūmaṃ .
42. Saṅkhyāhi .
Saṅkhyāhi parā yā bhūmi tassā samāsanto a hoti .
Dvibhūmaṃ , tibhūmaṃ .
43. Nadīgodāvarīnaṃ .
Saṅkhyāhi parāsaṃ nadīgodāvarīnaṃ samāsanto a hoti , pañcanadaṃ , sattagodāvaraṃ , saṅkhyāhitveva ?
Mahānadī , nadīgodāvarīnanti kiṃ ?
Dasitthi .
44. Asaṅkhyehi cāṅgulyānaññāsaṅkhyatthesu .
Asaṅkhyehi saṅkhyāhi ca parāya aṅgulyā samāsanto a hoti no ce aññapadatthe asaṅkhyatthe ca samāso vattate .
Niggatamaṅgulīhi niraṅgulaṃ , accaṅgulaṃ , dve aṅguliyo samāhaṭā dvaṅgulaṃ , anaññāsaṅkhyatthesūti kiṃ ?
Pañcaṅguli hattho , upaṅguli , kathaṃ
M0.133 ‘ dve aṅgulīmānamassāti dvaṅgulan ’ ti ?Nātra samāsoññapadatthe vihito mattādīnaṃ lope kate tattha vattate .
Aṅgulasaddo vā pamāṇavāci saddantaraṃ , yathā ‘ senaṅgulappamāṇena aṅgulānaṃ sataṃ puṇṇaṃ catuddasa vā aṅgulānī ’ ti .
45. Dīghāhovassekadesehi ca rattyā .
Dīghādīhi asaṅkhyehi saṅkhyāhi ca paramasmā rattiyā samāsanto a hoti .
Dīgharattaṃ , ahorattaṃ ( tto ), vassārattaṃ ( tto ), pubbarattaṃ , apararattaṃ , aḍḍhurattaṃ , atikkanto rattiṃ atiratto , dverattī samāhaṭā dirattaṃ ( tto ), vā kvaci bahulādhikārā ekarattaṃ ( tto ), ekaratti , anaññāsaṅkhyatthesutveva ?
Dīgharattihemanto , uparatti , kvaci hoteva bahulaṃ vidhānāyathārattaṃ .
46. Gotvacatthe cālope .
Gosaddā alopavisayā samāsanto a hoti na ce catthe samāso aññapadatthe asaṅkhyatthe ca , rājagavo , paramagavo , pañcagavadhano , dasagavaṃ , alopeti kiṃ ?
Pañcahi gohi kīto pañcagu , acattheti ki ?
Ajassagāvo , anaññāsaṅkhyatthesutveva ?
Cittagu , upagu .
47. Rattindivadāragavacaturassā .
Ete saddā aantā nipaccante .
Ratto ca divā ca rattindivaṃ , ratti ca divā ca rattindivaṃ , dārā ca gāvo ca dāragavaṃ , catasso assiyo assa caturasso .
48. Āyāmenugavaṃ .
Anugavanti
M0.134 nipaccate āyāme gamyamāne .Anugavaṃ sakaṭaṃ , āyāmeti kiṃ ?
Gunnaṃ pañchā anugu .
49. Akkhismāññatthe .
Akkhismā samāsanto a hoti aññatthe ce samādhasā .
Visālakkho , visālakkhī .
50. Dārumyaṅgulyā .
Aṅgulantā aññapadatthe dārumhi samāsanto a hoti .
Dvaṅgulaṃdāru , pañcaṅgulaṃ , aṅgulisadisāvayavaṃ dhaññādīnaṃ vikkhepakaṃ dāruṃ vuccate , pamāṇe tu pubbe viya siddhaṃ sakharājasaddā akārantāva , sissopi na dissati , gāṇḍī vadhanvāti pakatantarena siddhaṃ .
51. Ci vītihāre .
Oghābyatihāre gamyamāne aññapadatthe vattamānato ci hoti .
Kesākesi daṇḍādaṇḍi , cakāro ‘‘ cismin ’’ ti (3.66) visesanattho , sugandhi , duggantīti payogo na dissate .
52. Ltvitthiyūhi ko .
Ltuppaccayantehi , itthiyamīkārūkārantehi ca bahulaṃ kappaccayo hoti aññapadatthe .
Bahukattuko , bahukumāriko , bahubrahmabandhuko , bahulaṃtveva ?
Subbhū .
53. Vāññato .
Aññehi
M0.135 aññapadatthe ko vā bahulaṃ hoti .Bahumālako , bahumālo .
54. Uttarapade .
Etamadhikataṃ veditabbaṃ .
55. Imassidaṃ .
Uttarapade parato imassa idaṃ hoti .
Idamaṭṭhitā , idappaccayatā , niggahītalopo passa ca dvibhāvo .
56. Puṃ pumassa vā .
Pumassa puṃ hotuttarapade vibhāsā .
Pulliṅgaṃ , pumaliṅgaṃ .
57. Ṭantantūnaṃ .
Esaṃ ṭa hotuttarapade kvaci vā .
Bhavampatiṭṭhāmayaṃ , bhagavaṃmūlakā no dhammā , bahulādhikārā tarādīsu ca pageva mahattarī , rattaññumahattaṃ .
58. A .
Esaṃ a hotuttarapade .
Guṇavantapatiṭṭho-smi .
59. Manādyāpādīnamo maye ca .
Manādīnamāpādīnaṃ ca o hotuttarapade maye ca .
Manoseṭṭhā , manomayā , rajojallaṃ , rajomayaṃ , āpogataṃ , āpomayaṃ , anuyanti disodisaṃ .
60. Parassa saṅkhyāsu .
Saṅkhyāsuttarapadesu
M0.136 parassa o hoti .Parosataṃ , parosahassaṃ , saṅkhyāsūti kiṃ ?
Paradattūpajīvino .
61. Jane puthassu .
Jane uttarapade puthassa u hoti .
Ariyehi puthagevāyaṃ janoti puthujjano .
62. So chassāhāyatane vā .
Ahe āyatane cuttarapade chassa so vā hoti .
Sāhaṃ chāhaṃ , saḷāyatanaṃ , chaḷāyatanaṃ .
63. Ltupitādīnamāraṅaraṅa .
Ltuppaccayantānaṃ pitādīnañca yathākkamamāraṅaraṅa vā hontuttarapade , satthāradassanaṃ , kattāraniddeso , mātarapitaro , vātveva ?
Satthudassanaṃ , mātāpitaro .
64. Vijjāyonisambandhānamā tatra catthe .
Ltupitādīnaṃ vijjāsambandhīnaṃ yonisambandhīnaṃ ca tesveva ltupitādīsu vijjāyonisambandhisuttarapadesu catthavisaye ā hoti .
Hotāpotaro mātāpitaro , ltupitādīnaṃ tveva ?
Puttabhātaro , tatreti kiṃ ?
Pitupitāmahā , cattheti kiṃ ?
Mātubhātā , vijjāyonisambandhānanti kiṃ ?
Dātubhattāro .
65. Putte .
Putte
M0.137 uttarapade catthavisaye ltupitādīnaṃ vijjāyoni sambandhānamā hoti .Pitāputtā , mātāputtā .
66. Cismiṃ .
Cippaccayante uttarapade ā hoti .
Kesākesi , muṭṭhāmuṭṭhi .
67. Itthiyambhāsitapumitthī pumevekatthe .
Itthiyaṃ vattamāne ekatthe samānādhikaraṇe uttarapade pare bhāsitapumā itthī pumeva hoti .
Kumārabhariyo , dīghajaṅgho , yuvajāyo , itthiyanti kiṃ ?
Kalyāṇī padhānamesaṃ kalyāṇippadhānā , bhāsitapumeti kiṃ ?
Kaññābhariyo , itthīti kiṃ ?
Gāmaṇikulaṃ diṭṭhi assa gāmaṇidiṭṭhi , ekattheti kiṃ ?
Kalyāṇiyā mātā kalyāṇimātā .
68. Kvaci paccaye .
Bhāsitapumitthī paccaye kvaci pumeva moti .
Byattatarā , byattatamā .
69. Sabbādayo vuttimatte .
Itthivācakā sabbādayo vuttimatte pumeva honti .
Tassā mukhaṃ tammukhaṃ , tassaṃ tatra , tāya tato , tassaṃ velāyaṃ tadā .
70. Jāyāya jayaṃ patimhi .
Patimhi pare jāyāya jayaṃ hoti , jayampatī ,‘ jānipatī ’ ti pakatantarena siddhaṃ , tathā ‘ dampatī , jampatī ’ ti .
71. Saññāyamudodakassa .
Saññāyamudakassuttarapade
M0.138 udādeso hoti .Udadhi , udapānaṃ .
72. Kumbhādīsu vā .
Kumbhādīsuttarapadesu udakassa udādeso vā hoti .
Udakumbho udakakumbho , udapatto udakapatto , udabindhu udakabindhu , ākatigaṇo-yaṃ .
73. Sotādīsūlopo .
Sotādīsuttarapadesu udakassa ussa lopo hoti .
Dakasotaṃ , dakarakkhaso .
74. Ṭa naña ssa .
Uttarapade naña saddassa ṭa hoti .
Abrāhmaṇo , ñakāro kiṃ ?
Kevalassa mā hotu pāmanaputto .
75. Ana sare .
Sarādo uttarapade naña saddassa ana hoti .
Anakkhātaṃ .
76. Nakhādayo .
Nakhādayo saddā anana ṭādesā nipaccante .
Nāssa khamatthīti nakho , akhamaññaṃ , saññāsaddesu ca nipphattimattaṃ yathākathañci kattabbaṃnāssa kulamathīti nakulo , akulamaññaṃ , nakha nakula napuṃsakanakkhatta nāka evamādi .
77. Nago vāppāṇini .
Nagaiccappāṇini
M0.139 vā nipaccate .Nago rukkho , nago pabbato , ago rukkho , ago pabbato , appāṇinīti kiṃ ?
Ago vasalo sītena .
78. Sahassa so-ññatthe .
Aññapadatthavutthimhi samāse uttarapade pare sahassa so vā hoti .
Saputto , sahaputto , aññattheti kiṃ ?
Saha katvā , saha yujjhitvā .
79. Saññāyaṃ .
Sahassuttarapade so hoti saññāyaṃ .
Sāssatthaṃ , sapalāsaṃ .
80. Appaccakkhe .
Appaccakkhe gamyamāne sahassa so hotuttarapade , sāggi kapoto , sapisācā vātamaṇḍalikā .
81. Akāle sakatthe .
Sakatthappadhānassa sahasaddassa akāle uttarapade so hoti .
Sampannaṃ brahmaṃ sabrahmaṃ , sacakkaṃ nidhehi , sadhuraṃ pājehi , akāleti kiṃ ?
Saha pubbaṇhaṃ , sahāparaṇhaṃ .
82. Ganthantādhikye .
Ganthante
M0.140 ādhikye ca vattamānassa sahassa so hotuttarapade .Sakalaṃ jotimadhīte samuhuttaṃ , kālattho ārambho , ādhikye-sadoṇā khārī , samāsako kahāpaṇo , niccatthoyamārambho .
83. Samānassa pakkhādīsu vā .
Pakkhādīsuttarapadesu samānassa so hoti vā .
Sapakkho samānapakkho , sajoti samānajoti , pakkhādīsūti kiṃ ?
Samānasīlo , pakkha , joti , janapada , ratti , pattinī , pattī , nābhi , bandhu brahmacārī , nāma , gotta , rūpa , ṭhāna , vaṇṇa , vayo , vacana , dhamma , jātiya , ghacca .
84. Udare iye .
Udare iye pare parato samānassa so vā hoti .
Sodariyo , samānodariyo , iyeti kiṃ ?
Samānodaratā .
85. Rīrikkhakesu .
Etesu samānassa so hoti .
Sarī , sarikkho , sariso .
86. Sabbādīnamā .
Rīrikkhakesu sabbādīnamā hoti .
Yādī , yādikkho , yādiso .
87. Ntakimimānaṃ ṭākīṭī .
Rīrikkhakesu
M0.141 ntasadda kiṃsadda imasaddānaṃ ṭākīṭī honti yathākkamaṃ .Bhavādī , bhavādikkho , bhavādiso , kīdī , kīdikkho , kīdiso , īdī , īdikkho , īdiso .
88. Tumhāmhānaṃ tāmekasmiṃ .
Rīrikkhakesu tumhāmhānaṃ tāmā hontekasmiṃ yathākkamaṃ .
Tādī , tādikkho , tādiso , mādī , mādikkho , mādiso .
Ekasminti kiṃ ?
Tumhādī , amhādī , tumhādikkho , amhādikkho , tumhādiso , amhādiso .
89. Taṃ mamaññatra .
Rīrikkhakantato aññasmiṃ uttarapade tumhāmhānamekasmiṃ taṃmaṃ honti yathākkamaṃ , tandīpā , mandīpā , taṃsaraṇā , maṃsaraṇā , tayyogo , mayyogoti bindulopo .
90. Vetasseṭa .
Rīrikkhakesvetasseṭa vā hoti , edī , etādī , edikkho , etādikkho , ediso , etādiso .
91. Vidhādīsu dvissa du .
Dvissa du hoti vidhādīsu , duvidho , dupaṭṭaṃ evamādi .
92. Di guṇādīsu .
Guṇādīsu dvissa di hoti , dviguṇaṃ , diratti , digu evamādi .
93. Tīsva .
Tīsu
M0.142 dvissa ahoti .Dvattikkhattuṃ , dvittipattapurā .
94. Ā saṅkhyāyāsatādo-naññatthe .
Saṅkhyāyamuttarapade dvissa ā hoti asatādo anaññadhattha .
Dvādasa , dvāvīsati dvattiṃsa , saṅkhyāyanti kiṃ ?
Dirattaṃ , asatādoti kiṃ ?
Disataṃ , disahassaṃ .
Anaññattheti kiṃ ?
Dvidasā .
95. Tisse .
Saṅkhyāyamuttarapade tissa e hoti asatādo anaññatthe , terasa , tevīsa , tettiṃsa , saṅkhyāyaṃtveva ?
Tirattaṃ , asatādotveva ?
Tisataṃ , anaññatthetveva ?
Ticatukā .
96. Cattālīsādo vā .
Tisse vā hoti cattālīsādo , tecattālāsaṃ ticattālīsaṃ , tepaññāsaṃ tipaññāsaṃ , tesaṭṭhi tisaṭṭhi , tesattati tisattati , teasīti tiyāsīti , tenavuti tinavuti , asatādotveva ?
Tisataṃ .
97. Dvissā ca .
Asatādo-naññatthe cattālīsādo dvisse vā hoti ā ca .
Dvecattālīsaṃ , dvācattālīsaṃ dvicattālīsaṃ , dvepaññāsaṃ , dvāpaññāsaṃ dvipaññāsaṃ iccādi .
98. Bācattālīsādo .
Dvissa
M0.143 bā vā hoti acattālīsādo-naññatthe .Bārasa dvādasa , bāvīsati dvāvīsati , battiṃsa dvattiṃsa , acattālīsādoti kiṃ ?
Dvicattālīsaṃ .
99. Vīsatidasesu pañcassa paṇṇapannā .
Vīsatidasesu paresu pañcassa paṇṇapannā honti vā yathākkamaṃ .
Paṇṇavīsati pañcavīsati , pannarasva pañcadasa .
100. Catussa cuco dase .
Catussa cuco honti vā dasasadde pare .
Cuddasa , coddasa , catuddasa .
101. Chassa so .
Chassa soiccayamādeso hoti dasasadde pare .
Soḷasa .
102. Ekaṭṭhānamā .
Ekaaṭṭhānaṃ ā hoti dase pare .
Ekādasa , aṭṭhārasa .
103. Ra saṅkhyāto vā .
Saṅkhyāto parassa dasassa ra hoti vibhāsā .
Ekārasa ekādasa , bārasa dvādasa , pannarasa pañcadasa , sattarasa sattadasa , aṭṭhārasa aṭṭhādasa , pannabādesesu niccaṃ , idha na hoti catuddasa .
104. Chatīhi ḷo ca .
Chatīhi
M0.144 parassa dasassa ḷo hoti ro ca , soḷasa sorasa , teḷasa terasa . 105. Catuttha tatiyāna maḍḍhuḍḍhatiyā .
Aḍḍhā paresaṃ catutthatatiyānaṃ uḍḍhatiyā honti yathākkamaṃ .
Aḍḍhena catuttho aḍḍhuḍḍho , aḍḍhena tatiyo aḍḍhatiyo , kathaṃ aḍḍhateyyoti ?
Sakatthe ṇye uttarapadavuḍḍhi .
106. Dutiyassa saha diyaḍḍhadivaḍḍhā .
Aḍḍhā parassa dutiyassa saha aḍḍhasaddena diyaḍḍhadivaḍḍhā honti .
Aḍḍhena dutiyo diyaḍḍho , divaḍḍho vā .
107. Sare kada kussuttaratthe .
Kussuttarapadatthe vattamānassa sarādo uttarapade kadādeso hoti .
Kadannaṃ , kadasanaṃ , sareti kiṃ ?
Kuputto , uttarattheti kiṃ ?
Kuoḍḍho rājā .
108. Kāppatthe .
Appatthe vattamānassa kussa kā hoti uttarapadatthe , appakaṃ lavaṇaṃ kālavaṇaṃ .
109. Purise vā .
Kussa purise kā hoti vā .
Kāpuriso kupuriso , ayamappattavibhāsā , appatthe tu pubbena niccaṃ hoti īsaṃ puriso kāpuriso .
110. Pubbāparajjasāyamajjhehāhassa ṇho .
Pubbādīhuttarapadassa
M0.145 ahassa ṇhādeso hoti , pubbaṇho , aparaṇho , ajjaṇho , sāyaṇho , majjhaṇho ( paṇho ).Iti moggallāne byākaraṇe vuttiyaṃ
Samāsakaṇḍo tatiyo .