4. Catuttho kaṇḍo ( ṇādi )
1. Ṇo vā pacce .
Chaṭṭhiyantā nāmasmā vā ṇappaccayo hoti apacce-bhidheyye , ṇakāro vuddhyattho , evamaññattāpi , vasiṭṭhassāpaccaṃ vāsiṭṭho , vāsiṭṭhī vā , opagavo , opagavī vā , veti vākyasamāsavikappanatthaṃ , tassādhikāro sakatthāvadhi .
2. Vacchādito ṇānaṇāyanā .
Vacchādīhi apaccappaccayantehi gottādīhi ca saddehi ṇānaṇāyanappaccayā vā honti apacce , vacchāno vacchāyano , kaccāno kaccāyano , yāgame kātiyāno , moggallāno moggallāyano , sākaṭāno sākaṭāyano , kaṇhāno kaṇhāyano iccādi .
3. Kattikāvidhavādīhi ṇeyyaṇerā .
Kattikādīhi vidhavādīhi ca ṇeyyaṇerā vā yathākkamaṃ honti apacce , kattikeyyo , venateyyo , bhāgineyyo iccādi
M0.146 , vedhavero , bandhakero , nālikero , sāmaṇero iccādi . 4. Ṇyadiccādīhi .
Ditippabhutihi ṇyo vā hoti apacce , decco , ādicco , koṇḍañño , gaggyo , bhātabbo iccādi .
5. Ā ṇi .
Akārantato ṇi vā hoti apacce , dakkhi , datthi , doṇi .
Vāsavi , vāruṇi iccādi .
6. Rājato ñño jātiyaṃ .
Rājasaddato ñño vā hoti apacce jātiyaṃ gamyamānāyaṃ , rājañño , jātiyanti kiṃ ?
Rājāpaccaṃ .
7. Khattā yiyā .
Khattasaddā yaiyā honti apacce jātiyaṃ , khatyo , khattiyo , jātiyaṃtveva ?
Khatti .
8. Manuto ssasaṇa .
Manusaddato jātiyaṃ ssasaṇa honti apacce , manusso , mānuso , itthiyaṃ manussā , mānusī , jātiyaṃtveva ?
Mānavo .
9. Janapadanāmasmā khattiyā raññe ca ṇo .
Janapadassa yaṃ nāmaṃ , tannāmasmā khattiyā apacce raññe ca ṇo hoti , pañcālo , kosalo , māgadho , okkāko , janapadanāmasmāti
M0.147 kiṃ ?Dāsarathi , khattiyāti kiṃ ?
Pañcālassa brāhmaṇassa apaccaṃ pañcāli .
10. Ṇya kurusivīhi .
Kurusivīhi apacce raññe ca ṇyo hoti .
Korabyo , sebyo .
11. Ṇa rāgā tena rattaṃ .
Rāgavācitatiyantato rattamicchetasmiṃ atthe ṇo hoti , kasāvena rattaṃ kāsāvaṃ , kosumbhaṃ , yāliddaṃ , rāgāti kiṃ ?
Devadattena rattaṃ vatthaṃ , idha kasmā na hoti ?
‘ Nīlaṃ pītan ’ ti , guṇavacanattā vināpi ṇena ṇatthassābhidhānato .
12. Nakkhatteninduyuttena kāle .
Tatiyantato nakkhattā tena lakkhite kāle ṇo hoti , tañce nakkhattaminduyuttaṃ hoti , phussī ratti , phussaṃ ahaṃ , nakkhatteneti kiṃ ?
Gurunā lakkhitā ratti .
Induyutteneti kiṃ ?
Katthikāya lakkhito muhutto , kāleti kiṃ ?
Phussena lakkhitā atthasiddhi , ajjakattikāti kattikāyutte cande kattikāsaddo vattate .
13. Sā-ssa devatā puṇṇamāsī .
Seti paṭhamantā assāti chaṭṭhyatthe ṇo bhavati , yaṃ paṭhamantaṃ , sā ce devatā puṇṇamāsīvā , sugato devatā assābhi
M0.148 sogato , māhindo , yāmo , vāruṇo , phussī puṇṇamāsī assa sambandhinīti phusso , māso , māyo , phagguno , citto , vesākho .Jeṭṭhamūlo , āsaḷho , sāvaṇo , poṭṭhapādo , assayujo , kattiko , māgasiro , puṇṇamāsīti kiṃ ?
Phussī pañcamī assa , puṇṇamāsī ca bhatakamāsasambandhinī na hoti … puṇṇo mā assanti nibbacanā , ato eva nipātanā ṇo sāgamo ca , māsasutiyāva na pañcadasa rattādo vidhi .
14. Tamadhīte taṃ jānāti kaṇikā ca .
Dutiyantato tamadhīte taṃ jānātīti etesvatthesu ṇo hoti ṇo ṇiko ca , byākaraṇamadhīte jānāti vā veyyākaraṇo , chandaso , kamako , padako , venayiko , suttantiko , dvitaggahaṇaṃ puthageva vidhānatthaṃ jānanassa ca ajjhenavisayabhāvadassanatthaṃ pasiddhūpasaṅgahatthaṃ ca .
15. Tassa visaye dese .
Chaṭṭhiyantā visaye desarūpe ṇo hoti , vasātīnaṃ visayo deso vāsāto , deseti kiṃ ?
Cakkhussa visayo rūpaṃ , devadattassa visayo-nuvāko .
16. Nivāse tannāme .
Chaṭṭhiyantā nivāse dese tannāme ṇo hoti , sivīnaṃ nivāso deso sebyo , vāsāto .
17. Adūrabhave .
Chaṭṭhiyantā
M0.149 adūrabhave dese tannāme ṇo hoti , vidisāya adūrabhavaṃ vedisaṃ . 18. Tena nibbatte .
Tatiyantā nibbatte dese tannāme ṇo hoti , kusambena nibbattā kosambhī nagarī , kākandī , mākandī , sahassena nibbattā sāhassī parīkhā , hotumhi kattari karaṇe ca yathāyogaṃ tatiyā .
19. Tamīdhatthi .
Tanti paṭhamantā idhāti sattamyatthe dese tannāme ṇo hoti , yantaṃ paṭhamantamatthi ce , udumbarā asmiṃ dese santīti odumbaro , bādaro , babbajo .
20. Tatra bhave .
Sattamyantā bhavatthe ṇo hoti , udake bhavo odako , oraso , jānapado , māgadho , kāpilavatthavo , kosambo .
21. Ajjādīhi tano .
Bhavatthe ajjādīhi tano hoti , ajja bhavo ajjatano , svātano , hiyyattano .
22. Purāto ṇo ca .
Purāiccasmā bhavatthe ṇo hoti tano ca , purāṇo , purātano .
23. Amātvacco .
Amāsaddato
M0.150 acco hoti bhavatthe , amacco . 24. Majjhāditvimo .
Majjhādīhi sattamyantehi bhavatte imo hoti , majjhimo , antimo .
Majjha , anta , heṭṭhā , upari , ora , pāra , pacchā , abbhantara , paccanta ( puratthā , bāhira ).
25. Kaṇaṇeyyaṇeyyakayiyā .
Sattamyantā ete paccayā honti bhavatthe , kaṇa-kusinā rāyaṃ bhavo kosinārako , māgadhako , āraññako vihāro .
Ṇeyya-gaṅgeyyo , pabbateyyo , vāneyyo .
Ṇeyyaka-koleyyako , bārāṇaseyyako , campeyyako , mithileyyakoti eyyako .
Ya-gammo , dibbo .
Iyagāmiyo , udari-yo , diviyo , pañcāliyo , bodhipakkhiyo , lokiyo .
26. Ṇiko .
Sattamyantā bhavatthe ṇiko hoti , sāradiko divaso , sāradikā ratti .
27. Tamassa sippaṃ sīlaṃ paṇyaṃ paharaṇaṃ payojanaṃ .
Paṭhamantā sippādivācakā assetichaṭṭhiyattheṇiko hoti , vīṇāvādanaṃ sippamassa veṇiko , modaṅgiko , vaṃsiko , paṃsukū- ladhāraṇaṃ
M0.151 sīlamassa paṃsukūliko , tecīvarikeva , gandhopaṇyamassa gandhiko , teliko , goḷiko , cāpo paharaṇamassa cāpiko , tomariko , muggariko , upadhippayojanamassa opadhikaṃ , sātikaṃ , sāhassikaṃ . 28. Taṃ hantarahati gacchatuñchati carati .
Dutiyantā hantīti evamādīsvatthesu ṇīko hoti .
Pakkhīhipakkhino hantīti pakkhiko , sākuniko , māyūriko .
Macchehi-macchiko , meniko .
Migehi-māgaviko hāriṇiko ,‘ sūkariko ’ ti iko .
Satamarahatīti sātikaṃ , sandiṭṭhiko , ehipassavidhiṃ arahatīti ehipassiko , sāhassiko ,‘ sahassiyo ’ ti iyo .
Paradāraṃ gacchatīti pāradāriko , maggiko , paññāsayojaniko .
Badare uñchatīti bādariko , sāmākiko .
Dhammaṃ caratīti dhammiko , adhammiko .
29. Tena kataṃ kītaṃ baddhamabhisaṅkhataṃ saṃsaṭṭhaṃ hataṃ hanti jitaṃ jayati dibbati khaṇati tarati carati vahati jīvati .
Tatiyantā katādisvatthesu ṇiko hoti .
Kāyena kataṃ kāyikaṃ , vācasikaṃ , mānasikaṃ , vātena kato ābādho vātiko .
Satena kītaṃ sātikaṃ , sāhassikaṃ , mūlatova , devadatena kītanti na hoti tadatthāppatītiyā .
Varattāya baddho vārattiko , āyasiko , pāsiko .
Ghatena abhisaṅkhataṃ saṃsaṭṭhaṃ vā ghātikaṃ , goḷikaṃ , dādhikaṃ , māricikaṃ .
Jālena hato hantīti vā jāliko , bālīsiko .
Akkhehi jitamakkhikaṃ , sālākikaṃ .
Akkhehi jayati dibbatīti vā akkhiko .
Khaṇittiyā
M0.152 khaṇatīti khāṇittiko , kuddāliko , devadattena jitaṃ , aṅgulyā khaṇatīti na hoti tadatthānavagamā .Uḷumpena taratīti oḷumpiko ,‘ uḷumpiko ’ ti iko gopucchiko , nāviko .
Sakaṭena caratīti sākaṭiko ,‘ rathiko , parappiko ’ ti iko .
Khandhena vahatīti khandhiko , aṃsiko ,‘ sīsiko ’ ti iko .
Vetanena jīvatīti vetaniko ,‘ bhatiko , kayiko , vikkayiko , kayavikkayiko ’ ti iko .
30. Tassa saṃvattati .
Catutthiyantā saṃvattatīti asmiṃ atthe ṇiko hoti , punabbhavāya saṃvattatīti ponobhaviko , itthiyaṃ pono bhavikā , lokāya saṃvattatīti lokiko suṭṭhu aggoti saggo , saggāya saṃvattatīti sovaggiko , sassovaka tadaminādipāṭhā , dhanāya saṃvattatīti dhaññaṃ , yo .
31. Tato sambhūtamāgataṃ .
Pañcamyantā sambhūtamāgatanti etesvatthesu ṇiko hoti , mātiko sambhūtamāgataṃ vā mattikaṃ , pettikaṃ , ṇyariyaṇa -yāpi dissanti , surabhito sambhūtaṃ sorabhyaṃ , thanato sambhūtaṃ thaññaṃ , pitito sambhūto pettiyo , mātiyo , mattiyo , macco vā .
32. Tattha vasati vidito bhatto niyutto .
Sattamyantā tattha vasatītvevamādīsvatthesu ṇiko hoti .
Rukkhamūle vasatīti rukkhamūliko , āraññiko , sosāniko .
Loke vidito lokiko .
Catumahārājesu bhattā cātummahārājikā
M0.153 .Dvāre niyutto dovāriko dassoka tadaminādipāṭhā , bhaṇḍāgāriko , iko-navakammiko , kiyojātikiyo , andhakiyo .
33. Tassidaṃ .
Chaṭṭhiyantā idamiccasmiṃ atthe ṇiko hoti , saṅghassa idaṃ saṅghikaṃ , puggalikaṃ , sakyaputtiko , nātiputtiko , jenadattiko , kiye-sakiyo , parakiyo , niye-attaniyaṃ , ke- sako rājakaṃ bhaṇḍaṃ .
34. Ṇo .
Chaṭṭhiyantā idamiccasmiṃ atthe ṇo hoti , kaccāyanassa idaṃ kaccāyanaṃ byākaraṇaṃ , sogataṃ sāsanaṃ , māhisaṃ maṃsādi .
35. Gavādīhi yo .
Gavādīhi chaṭṭhiyantehi idamiccasmiṃ atthe yo hoti , gunnaṃ idaṃ gabyaṃ maṃsādi , kabyaṃ , dabbaṃ .
36. Pitito bhātari reyyaṇa .
Pitusaddā tassa bhātari reyyaṇa hoti , pitu bhātā petteyyo .
37. Mātito ca bhaginiyaṃ cho .
Mātito pitito ca tesaṃ bhaginiyaṃ cho hoti , mātu bhaginī mātucchā , pitu bhaginī pitucchā , kathaṃ ‘ mātulo ’ ti ‘‘ mātulāditvānī ’’ ti nipātanā .
38. Mātāpitūsvāmaho .
Mātāpitūhi
M0.154 tesaṃ mātāpitūsu āmaho hoti , mātu mātā mātāmahī , mātu pitā mātāmaho , pitu mātā pitāmahī , pitu pitā pitāmaho , na yathāsaṅkhyaṃ , paccekābhi sambandhā . 39. Hite reyyaṇa .
Mātāpitūhi hite reyyaṇa hoti , matteyyo , petteyyo .
40. Nindāññātappapaṭibhāgarassadayāsaññāsu ko .
Nindādīsvattheyu nāmasmā ko hoti , nindāyaṃ-muṇḍako , samaṇako .
Aññāte-kassāyaṃ assoti assako , payogasāmatthiyā sambandhivisesānavagamovagamyate .
Appatthetelakaṃ , ghatakaṃ .
Paṭibhāgatthe-hatthī viya hatthiko , assako , balībaddako .
Rasse-mānusako , rukkhako , pilakkhako .
Dayāyaṃ-puttako , vacchako .
Saññāyaṃ-moro viya morako .
41. Tamassaparimāṇaṃ ṇiko ca .
Paṭhamantā asseti asmiṃ atthe ṇiko hoti ko ca tañce paṭhamantaṃ parimāṇaṃ bhavati , parimīyate neneti parimāṇaṃ , doṇo parimāṇamassa doṇiko vīhi , khārasatiko , khārasahassiko āsītiko vayo , upaḍḍhakāyikaṃ bimbohanaṃ , pañcakaṃ , chakkaṃ .
42. Yatetehi ttako .
Yādīhi
M0.155 paṭhamantehī asseti chaṭṭhiyatthe ttako hoti , tañce paṭhamantaṃ parimāṇaṃ bhavati , yaṃ parimāṇamassa yattakaṃ , tattakaṃ , ettakaṃ , āvatake yāvatako , tāvatako ( etāvatako ). 43. Sabbā cāvantu .
Sabbato paṭhamantehi yādīhi ca asseti chaṭṭhiyatthe āvantu hoti , tañce paṭhamantaṃ parimāṇaṃ bhavati .
Sabbaṃ parimāṇamassa sabbāvantaṃ , yāvantaṃ , tāvantaṃ , etāvantaṃ .
44. Kimhā ratirīvarīvatakarittakā .
Kimhā paṭhamantā asseti chaṭṭhiyatthe ratirīvarīvatakarittakā honti , tañce paṭhamantaṃ parimāṇaṃ bhavati , kiṃ saṅkhyānaṃ parimāṇamesaṃ kati ete , kīva , kīvatakaṃ , kittakaṃ .
Rīvanto sabhāvato asaṅkhyo .
45. Sañjātaṃ tārakāditvito .
Tārakādīhi paṭhamantehi asseti chaṭṭhiyatthe ito hoti , te ce sañjātā honti , tārakā sañjātā assa tārakitaṃ gaganaṃ , pupphito rukkho , pallavitā latā .
46. Māne matto .
Paṭhamantā mānavuttito asseti asmiṃatthe matto hoti , palaṃ ummānamassa palamattaṃ , hattho pamāṇamassa hatthamattaṃ
M0.156 sataṃ mānamassa satamattaṃ , doṇo parimāṇamassa doṇamattaṃ , abhedopacārā doṇotipi hoti . 47. Taggho cuddhaṃ .
Uddhamānavuttiho asseti chaṭṭhiyatthe taggho hoti matto ca , jaṇṇutagghaṃ , jaṇṇumattaṃ .
48. Ṇo ca purisā .
Purisā paṭhamantā uddhamānavuttito ṇo hoti mattādayo ca , porisaṃ , purisamattaṃ , purisatagghaṃ .
49. Ayūbhadvitīhaṃse .
Ubhadvitīhi avayavavuttīti paṭhamantehi asseti chaṭṭhiyatthe ayo hoti .
Ubho aṃsā assa ubhayaṃ , dvayaṃ , tayaṃ .
50. Saṅkhyāya saccutīsāsadasantāyādhikāsmiṃ savasahasse ḍo .
Satyantāya utyantāya īsantāya āsantāya dasantāya ca saṅkhyāya paṭhamantāya asminti sattamyatthe ḍo hoti , sā ce saṅkhyā adhikā hoti , yadasminti tañce sataṃ sahassaṃ satasahassaṃ vā hoti , vīsati adhikā asmiṃ sateti vīsaṃ sataṃ , ekavīsaṃ sataṃ , sahassaṃ , satasahassaṃ vā , tiṃsaṃ sataṃ , ekatiṃsaṃ sataṃ .
Utyantāya-navutaṃ sataṃ sahassaṃ satasahassaṃ vā .
Īsantāya cattālīsaṃ sataṃ , sahassaṃ , satasahassaṃ vā .
Āsantāya
M0.157 paññāsaṃ sataṃ , sahassaṃ , satasahassaṃ vā .Dasantāyaekādasaṃ sataṃ , sahassaṃ , satasahassaṃ vā .
Saccutīsāsadasantāyāti kiṃ ?
Chādhikā asmiṃsate .
Adhiketi kiṃ ?
Pañcadasahīnā asmiṃsate , asminti kiṃ ?
Vīsatyadhikā etasmā satā , satasahasseti kiṃ ?
Ekādasa adhikā assaṃ vīsatiyaṃ .
51. Tassa pūraṇekādasādito vā .
Chaṭṭhiyanthāyekādasādikāya saṅkhyāya ḍo hoti ( tassa ) pūraṇatthe vibhāsā , sā saṅkhyā pūrīyate yena taṃ pūraṇaṃ , ekādasannaṃ pūraṇo ekādaso .
Ekādasamo , vīso , vīsatimo , tiṃso , tiṃsatimo , cattālīso , paññāso .
52. Ma pañcādikatihi .
Chaṭṭhiyantāya pañcādikāya saṅkhyāya katismā ca mo hoti ( tassa ) pūraṇatthe , pañcamo , sattamo , aṭṭhamo , katimo , katimī .
53. Satādīnamica .
Satādikāya saṅkhyāya chaṭṭhiyantāya ( tassa ) pūraṇatthe mohoti satādīnamicāntādeso , satimo , sahassimo .
54. Chā ṭṭhaṭṭhamā .
Chasaddā ṭṭhaṭṭhamā honti tassa pūraṇatthe , chaṭṭho , chaṭṭhamo , itthiyaṃ chaṭṭhī , chaṭṭhamī , kathaṃ ‘ dutiyaṃ catutthan ’ ti ?
‘‘ Dutiyassa , catuttha tatiyānan ’’ ti nipātanā .
55. Ekā kākyasahāye .
Ekasmā
M0.158 asahāyatthe kaākī honti vā , ekako , ekākī , eko . 56. Vacchādīhi tanutte taro .
Vacchādīnaṃ sabhāvassa tanutte gamyamāne taro hoti , susuttassa tanutte vacchataro , itthiyaṃ vacchatarī , yobbanassa tanutte okkhataro , assabhāvassa tanutte assataro , sāmatthiyassa tanutte usabhataro .
57. Kimhā niddhāraṇe ratara ratamā .
Kiṃsaddā niddhāraṇe ratara ratamā honti , kataro bhavataṃ devadatto , kataro bhavataṃ kaṭho , katamo bhavataṃ devadatto , katamo bhavataṃ kaṭho , bhāradvājānaṃ katamosi brahme .
58. Tena datte liyā .
Tatiyantā datte-bhidheyye laiyā honti , devena datto devalo , deviyo , brahmalo , brahmiyo , sivā sīvalo , sīviyo , sissa dīgho .
59. Tassa bhāvakammesu ttatāttanaṇyaṇeyyaṇiyaṇiyā .
Chaṭṭhiyantā bhāve kamme ca ttādayo honti bahulaṃ , na ca sabbe sabbato honti aññatra ttatāhi , bhavanti etasmā buddhisaddābhi bhāvo saddassa pavattinimittaṃ , nīlassa paṭassa bhāvo nīlattaṃ
M0.159 nīlatābhi guṇo bhāvo , nīlassa guṇassa bhāvo nīlattaṃ nīlatābhi nīlaguṇajāti , gottaṃ gotāti gojāti , pācakattaṃ , daṇḍittaṃ , visāṇittaṃ , rājapurisattanti kriyādisambandhittaṃ , devadattattaṃ , candattaṃ , sūriyattanti tadavatthāvisesasāmaññaṃ , ākāsattaṃ , abhāvattanti upacaritabhedasāmaññaṃ .Ttana-puthujjanattanaṃ , vedanattanaṃ , jāyattanaṃ , jārattanaṃ .
Ṇya-ālasyaṃ , brahmaññaṃ , cāpalyaṃ , nepuññaṃ , pesuññaṃ , rajjaṃ , ādhipaccaṃ , dāyajjaṃ , vesammaṃ ‘ vesaman ’ ti , keci , sakhyaṃ , vāṇijjaṃ .
Ṇeyya-soceyyaṃ , ādhipateyyaṃ .
Ṇagāravaṃ , pāṭavaṃ , ajjavaṃ , maddavaṃ .
Iya-adhipatiyaṃ , paṇḍitiyaṃ , bahussutiyaṃ , naggiyaṃ , sūriyaṃ .
Ṇiya-ālasiyaṃ , kāḷusiyaṃ , mandiyaṃdakkhiyaṃ , porohitiyaṃ , veyyattiyaṃ .
Kathaṃ ‘ rāmaṇīyakan ’ ti ?
Sakatthe kantā ṇena siddhaṃ .
Kammaṃ kiriyā , tattha alasassa kammaṃ alasattaṃ ’ alasatā , alasattanaṃ , ālasyaṃ , ālasiyaṃ vā ,‘‘ sakatthe ’(4.122)ti sakatthepi , yathābhuccaṃ , kāruññaṃ , pattakallaṃ , ākāsānañcaṃ , kāyapāguññatā .
60. Bya vaddhadāsā vā .
Chaṭṭhiyantā vaddhā dāsā ca byo vā hoti bhāvakammesu , vaddhabyaṃ vaddhatā , dāsabyaṃ dāsatā , kathaṃ ‘ vaddhavan ’ ti ?
Ṇe vāgamo .
61. Naṇa yuvā bo ca vassa .
Chaṭṭhiyantā yuvasaddā bhāvakammesu naṇa vā hoti tassa bo ca , yobbanaṃ , vātveva ?
Yuvattaṃ , yuvatā .
62. Aṇvāditvimo .
Aṇuādīhi
M0.160 chaṭṭhiyantehi bhāve vā imo hoti , aṇimā , laghimā , mahimā ,( garimā ), kasimā , vātveva ?Aṇuttaṃ aṇutā .
63. Bhāvā tena nibbatte .
Bhāvavācakā saddā tena nibbatte-bhidheyye imo hoti , pākena nibbatta pāṇimaṃ , sekimaṃ .
64. Taratamissikiyiṭṭhātisaye .
Atisaye vattamānato hontete paccayā , atisayena pāpo pāpataro , pāpatamo , pāpissiko , pāpiyo , pāpiṭṭho , itthiyaṃ pāpatarā .
Atisayantāpi atisayappaccayo , atisayena pāpiṭṭho pāpiṭṭhataro .
65. Tannissite llo .
Dutiyantā llappaccayo hoti nissitatthe , vedaṃ nissitaṃ vedallaṃ , duṭṭhu nissitaṃ duṭṭhullaṃ .
Ille-saṅkhārillaṃ .
66. Tassa vikārāvayavesu ṇa ṇika ṇeyyamayā .
Pakatiyā uttaramavatthantaraṃ vikāro , chaṭṭhiyantā nāmasmā vikāre-vayave ca ṇādayo honti bahulaṃ , ṇa-āyasaṃ bandhanaṃ , odumbaraṃ , paṇṇaṃ , odumbaraṃ bhasmaṃ , kāpotaṃ maṃsaṃ , kāpotaṃ satthi .
Ṇika-kappāsikaṃ vatthaṃ .
Ṇeyya-eṇeyyaṃ maṃsaṃ , eṇeyyaṃ satthi
M0.161 .Koseyyaṃ vatthaṃ .
Maya-tiṇamayaṃ , dārumayaṃ , naḷamayaṃ , mattikāmayaṃ .
‘‘ Aññasmin ’’ ti (4.121) gunnaṃ karīsepi mayo , gomayaṃ .
67. Jatuto saṇa vā .
Chaṭṭhiyantā nāmasmā jatuto vikārāvayavesu saṇa vā hoti .
Jatuno vikāro jātusaṃ jatumayaṃ .
‘‘ Lopo ’’ ti (4.123) bahulaṃ paccayalopopi phalapupphamūlesu vikārāvayavesu , piyālassa phalāni piyālāni , mallikāya pupphāni mallikā , usirassa mūlaṃ usīraṃ , taṃ saddena vā tadabhidhānaṃ .
68. Samūhe kaṇa ṇa ṇikā .
Chaṭṭhiyantā samūhe kaṇa ṇa ṇikā honti gottappaccayantā .
Kaṇa-rājaññakaṃ , mānussakaṃ , ukkhādīhi-okkhakaṃ , oṭṭhakaṃ , orabbhakaṃ , rājakaṃ , rājaputtakaṃ , hatthikaṃ , dhenukaṃ .
Ṇa-kākaṃ , bhikkhaṃ .
Acittā ṇika-āpūpikaṃ , saṃkulikaṃ .
69. Janādīhi tā .
Janādīhi chaṭṭhiyantehi samūhe tā hoti .
Janatā , gajatā , bandhutā , gāmatā , sahāyatā , nāgaratā .
Tāntā sabhāvato itthiliṅgā ,‘ madanīyan ’ ti karaṇe-dhikaraṇe vā anīyena siddhaṃ .
‘ Dhūmāyitattan ’ ti ktāntā nāmadhātuto ktena siddhaṃ .
70. Iyo hite .
Chaṭṭhiyantā hite iyo hoti .
Upādāniyaṃ , aññatrāpi samānodare sayito sodariyo .
71. Cakkhvādito sso .
Chaṭṭhiyantehi
M0.162 cakkhuādīhi hite sso hoti , cakkhussaṃ , āyussaṃ . 72. Ṇyo tattha sādhu .
Sattamyantā tattha sādhūti asmiṃ atthe ṇyo hoti .
Sabbho , pārisajjo .
Sādhūti kusalo yoggo hito vā .
Aññatrāpi rathaṃ vahatīti racchā .
73. Kammā niya ññā .
Sattamyantā kammasaddā tattha sādhūbhi asmiṃ atthe niya ññā honti .
Kamme sādhu kammaniyaṃ , kammaññaṃ .
74. Kathāditviko .
Kathādīhi sattamyantehi tattha sādhūti asmiṃ atthe iko hoti .
Kathiko , dhammakathiko , saṅgāmiko pavāsiko , upavāsiko .
75. Pathādīhi ṇeyyo .
Pathādīhi sattamyantehi tattha sādhūti asmiṃ atthe ṇe-yyo hoti , pātheyyaṃ sāpateyyaṃ ( ātitheyyaṃ ).
76. Dakkhiṇāyārahe .
Dakkhiṇāsaddato arahatthe ṇeyyo hoti , dakkhiṇaṃ arahatīti dakkhiṇeyyo .
77. Rāyo tumantā .
Tumantato
M0.163 arahatthe rāyo hoti .Ghātetāyaṃ vā ghātetuṃ , jāpetāyaṃ vā jāpetuṃ , pabbājetāyaṃ vā pabbājetuṃ .
78. Tametthassatthīti mantu .
Paṭhamantā ettha assa atthīti etesvatthesu mantu hoti .
Gāvo ettha dese , assa vā purisassa santīti gomā .
Atthīti vattamānakālopādānato bhūtāhi bhavissantīhi vā gohi na gomā .
Kathaṃ ‘ gomā āsi , gomā bhavissatī ’ ti ?
Tadāpi vattamānāhiyeva gohi gomā , āsi bhavissatīti padantarā kālantaraṃ , itikaraṇato visayaniyamo –
Pahūte ca pasaṃsāyaṃ , nindāyañcātisāyane ;
Niccayoge ca saṃsagge , hontime mantuādayo .
Go assoti jātisaddānaṃ dabbābhidhānasāmatthiyā mantvādayo na honti , tathā guṇasaddānaṃ ‘ seto paṭo ’ ti , yesantu guṇasaddānaṃ dabbābhidhānasāmatthiyaṃ natthi , tehi honteva ‘ buddhimā , rūpavā , rasavā , gandhavā , phassavā , saddavā , rasī , rasiko , rūpī , rūpiko , gandhī , gandhiko ’ ti .
79. Vantvāvaṇṇā .
Paṭhamantato avaṇṇantā mantvātthe vantu hoti .
Sīlavā , paññavā , avaṇṇāti kiṃ ?
Satimā bandhumā .
80. Daṇḍāditvikaī vā .
Daṇḍādīhi
M0.164 ika ī honti vā mantvātthe .Bahulaṃ vidhānā kutoci dve honti , kutocekamekaṃva daṇḍiko daṇḍī daṇḍavā , gandhiko gandhī gandhavā , rūpiko rūpī rūpavā .(28)‘‘ Uttamīṇeva dhanā iko ’’, dhaniko , dhanī dhanavā añño .(29)‘‘ Asannihite atthā ’’, atthiko atthī , aññatra atthavā .(30)‘‘ Tadantā ca ’’, puññatthiko , puññatthī ,(31)‘‘ vaṇṇantā īyeva ’’ brahmavaṇṇī , devavaṇṇī ,(32)‘‘ hatthadantehi jātiyaṃ ’’, hatthī , dantī , aññatra hatthavā dantavā .(33)‘‘ Vaṇṇato brahmacārimhi ’’, vaṇṇī brahmacārī , vaṇṇavā añño .(34)‘‘ Pokkharādito dese ’’, pokkharaṇī , uppalinī , kumudinī , bhisinī , muḷālinī , sālukinī , kvacādesepi padumipi paduminī paṇṇaṃ .
Aññatra pokkharavā hatthī ,(35)‘‘ nāvāyiko ’’, nāviko .(36)‘‘ Sukhadukkhā ī ’’, sukhī , dukkhī .(37)‘‘ Sikhādīhi vā ’’, sikhī , sikhāvā , mālī , mālāvā , sīlī , sīlavā , balī , balavā .(38)‘‘ Balā bāhūrupubbā ca ’’, bāhubalī , ūrubalī .
81. Tapādīhi ssī .
Tapādito mantvatthe vā ssī hoti .
Tapassī , yasassī , tejassī , manassī , payassī .
Vātveva ?
Yasavā .
82. Mukhādito ro .
Mukhādīhi mantvatthero hoti .
Mukharo , susiro , ūsaro , madhuro , kharo , kuñjaro , nagaraṃ ,(39)‘‘ dantassu ca unnabhadante ’’, danturo .
83. Tundyādīhi bho .
Tundiādīhi
M0.165 mantvatthe bho vā hoti .Tundibho , vaṭibho , valibho .
Vātveva ?
Tundimā .
84. Saddhāditvā .
Saddhādīhi mantvatthea hoti vā .
Saddho , pañño , itthiyaṃ saddhā .
Vātveva ?
Paññavā .
85. Ṇo tapā .
Tapā ṇo hoti mantvatthe .
Tāpaso , itthiyaṃ tāpasī .
86. Ālvabhijjhādīhi .
Abhijjhādīhi ālu hoti mantvatthe , abhijjhālu , sītālu , dhajālu , dayālu .
Vātveva ?
Dayāvā .
87. Picchāditvilo .
Picchādīhi ilo hoti vā mantvatthe .
Picchilo picchavā , phenilo phenavā , jaṭilo jaṭāvā .
Kathaṃ ‘ vācālo ’ ti ?
Nindāyamilassādilope ‘‘ paro kvacī ’’ ti (1-27).
88. Sīlādito vo .
Sīlādīhi vo hoti vā mantvatthe .
Sīlavo sīlavā , kesavo kesavā ,(40)‘‘ aṇṇā niccaṃ ’’ aṇṇavo .(41) Gāṇḍī rājīhi saññāyaṃ ’’ gāṇḍīvaṃ dhanu , rājīvaṃ paṅkajaṃ .
89. Māyā medhāhi vī .
Etehi
M0.166 dvīhi vī hoti mantvatthe .Māyāvī , medhāvī .
90. Sissare āmyuvāmī .
Sasaddā āmyuvāmī honti issare-bhidhāyye mantvatthe .
Samassatthīti sāmī , suvāmī .
91. Lakkhyā ṇo a ca .
Lakkhīsaddā ṇo hoti mantvatthe a cāntassa .
Ṇakārovayavo , lakkhaṇo .
92. Aṅgā no kalyāṇe .
Kalyāṇe gamyamāne aṅgasmā no hoti mantvatthe .
Aṅganā .
93. So lomā .
Lomā so hoti mantvatthe .
Lomaso , itthiyaṃ , lomasā .
94. Imiyā .
Mantvatthe ima iyā honti bahulaṃ .
Puttimo , kittimo , puttiyo , kappiyo , jaṭiyo , hānabhāgiyo , seniyo .
95. To pañcamyā .
Pañcamyantā bahulaṃ to hoti vā .
Gāmato āgacchati gāmasmā āgacchati , corato bhāyati corehi bhāyati , satthato parihīno satthā parihīno .
96. Ito-tetto kuto .
Tomhi
M0.167 imassa ṭi nipaccate , etassa ṭa eta , kiṃsaddassa kuttañca .Ito imasmā , ato etto etasmā , kuto kasmā .
97. Abhyādīhi .
Abhiādīhi to hoti .
Abhito , parito , pacchato heṭṭhato .
98. Ādyādīhi .
Ādippabhutīhi to vā hoti , ādo ādito , majjhato antato , piṭṭhito , passato , mukhato , yatodakaṃ tadādittaṃ , yaṃ udakaṃ tadevādittanti attho .
99. Sabbādito sattamyā trattā .
Sabbādīhi sattamyantehi tratthā vā honti .
Sabbatra sabba .
Sabbasmiṃ , yatra yattha yasmiṃ .
Bahulādhikārā na tumhāmhehi .
100. Katthettha kutrātra kvehidha .
Etesaddā nipaccante .
Kasmiṃ kattha , kutra , kva , etasmiṃ , ettha , atra , asmiṃ iha , idha .
101. Dhi sabbā vā .
Sattamyantato sabbasmā dhi vā hoti .
Sabbadhi , sabbattha .
102. Yā hiṃ .
Sattamyantato yato hiṃ vā hoti .
Yahiṃ yatra .
103. Tā haṃ ca .
Sattamyantato
M0.168 tato vā haṃ hoti hiṃ ca .Tahaṃ , tahiṃ , tatra .
104. Kuhiṃ kahaṃ .
Kiṃsaddā sattamyantā hiṃ haṃ nipaccante kissa kukā ca .
Kuhiṃ , kahaṃ .
Kathaṃ ‘ kuhiñcanan ’ ti ?
‘ Canaṃ ’ iti nipātantaraṃ ‘ kuhiñcī ’ ti ettha cisaddo viya .
105. Sabbekaññayatehi kāle dā .
Etehi sattamyantehi kāle dā hoti .
Sabbasmiṃ kāle sabbadā , ekadā , aññadā , yadā , tadā .
Kāleti kiṃ ?
Sabbattha dese .
106. Kadā kudā sadā dhunedāni .
Ete saddā nipaccante .
Kasmiṃ kāle kadā , kudā , sabbasmiṃ kāle sadā , imasmiṃ kāle adhunā , idāni .
107. Ajja sajjvaparajjvetarahi karahā .
Etesaddā nipaccante .
Pakatippaccayo ādeso kālavisesoti sabbametaṃ nipātanā labbhati , imassa ṭo jjo jāhani nipaccate , asmiṃ ahani ajja .
Samānassa sabhāvo jju cāhani , samāne ahani sajju .
Aparasmā jju , aparasmiṃ ahani aparajju .
Imasseto kāle rahi ca , imasmiṃ kāle etarahi .
Kiṃsaddassa ko raha cānajjatane , kasmiṃ kāle karaha .
108. Sabbādīhi payāre thā .
Sāmaññassa
M0.169 bhedako viseso pakāro , tattha vattamānehi sabbādīhi thā hoti .Sabbena pakārena sabbathā , yathā , tathā .
109. Kathamitthaṃ .
Ete saddā nipaccante pakāre .
Kimimehi thaṃ paccayo , kaita ca tesaṃ yathākkamaṃ , kathaṃ , itthaṃ .
110. Dhā saṅkhyāhi .
Saṅkhyāvācīhi pakāre dhā parā hoti .
Dvīhi pakārehi , dve vā pakāre karoti dvidhā karoti , bahudhā karoti , ekaṃ rāsiṃ pañcappakāraṃ karoti pañcadhā karoti , pañcappakāramekappakāraṃ karoti ekadhā karoti .
111. Vekā jjhaṃ .
Ekasmā pakare jjhaṃ vā hoti .
Ekajjhaṃ karoti , ekadhā , karoti .
112. Dvitīhedhā .
Dvitīhi pakāre edhā vā hoti .
Dvedhā , tedhā , dvidhā , tidhā .
113. Tabbati jātiyo .
Pakāravati taṃsāmaññavācakā saddā jātiyo hoti , paṭujātiyo , mudujātiyo .
114. Vārasaṅkhyāya kkhattuṃ .
Vārasambandhiniyā
M0.170 saṅkhyāya kkhattuṃ hoti .Dve vāre bhuñjati dvikkhattuṃ divasassa bhuñjati .
Vāraggahaṇaṃ kiṃ ?
Pañca bhuñjati .
Saṅkhyāyāti kiṃ ?
Pahūte vāre bhuñjati .
115. Katimhā .
Vārasambandhiniyā katisaṅkhyāya kkhattuṃ hoti , kati vāre , bhuñjathi , katikkhattuṃ bhuñjati .
116. Bahumhā dhā ca paccāsattiyaṃ .
Vārasambandhiniyā bahusaṅkhyāya dhā hoti kkhatthuṃ ca , vārānañce paccāsatti hoti , bahudhā divasassa bhuñjati bahukkhattuṃ bhuñjati .
Paccāsattiyanti kiṃ ?
Bahuvāre māsassa bhuñjati .
117. Sakiṃ vā .
Ekaṃ vāramiccasmiṃ atthe sakinti vā nipaccate .
Ekavāraṃ bhuñjati sakiṃ bhuñjati , vāti kiṃ ?
Ekakkhattuṃ bhuñjati .
118. So vīcchappakāresu .
Vīcchāyaṃ pakāre ca so hoti bahulaṃ .
Vīcchāyaṃ-khaṇḍaso , bilaso .
Pakāre-puthuso , sabbaso .
119. Abhūtatabbhāve karāsabhūyoge vikārā cī .
Avatthāvato-vatthantarenābhūtassa tāyāvatthāya bhāvekarāsabhūhi sambandhe sati vikāravācakā cī hoti , adhavalaṃ dhavalaṃ
M0.171 karoti dhavalī karoti , adhavalo dhavalo siyā dhavalī siyā , adhavalo dhavalo bhavati dhavalī bhavati .Abhūta tabbhāveti kiṃ ?
Ghaṭaṃ karoti , dadhi atthi , ghaṭo bhavati .
Karāsabhūyogeti kiṃ ?
Adhavalodhavalo jāyate .
Vikārāti kiṃ ?
Pakatiyā māhotu , suvaṇṇaṃ kuṇḍalaṃ karoti .
120. Dissantaññepi paccayā .
Vuttato-ññepi paccayā dissanti vuttāvuttatthesu .
Vividhā mātaro vimātaro , tāsaṃ puttā vemātikā-rikaṇa .
Pathaṃ gacchatīti pathāvino-āvī .
Issā assa atthīti issukī-ukī .
Dhuraṃ vahatīti dhorayho- yhaṇa .
121. Aññasmiṃ .
Vuttato-ññasmimpi atthe vuttappaccayā dissanti .
Magadhānaṃ issaro māgadho-dhaṇā .
Kāsīti sahassaṃ , tamagghatīti kāsiyo iyo .
122. Sakatthe .
Sakatthepi paccayā dissanti .
Hīnako , potako , kiccayaṃ .
123. Lopo .
Paccayānaṃ lopopi dissati .
Buddhe ratanaṃ paṇītaṃ , cakkhuṃ suññaṃ attena vā attariyena vāti bhāvappaccayalopo .
124. Sarānamādissāyuvaṇṇassāeo ṇānubandhe .
Sarānamādibhūtā
M0.172 ye akārivaṇṇuvaṇṇā , tesaṃ āeo honti yathākkamaṃṇānubandhe .Rāghavo , venateyyo , meniko , oḷumpiko , dobhaggaṃ .
Ṇānubandheti kiṃ ?
Purātano .
125. Saṃyoge kvaci .
Sarānamādibhūtā ye ayuvaṇṇā , tesaṃ āeo honti kvacideva saṃyogavisaye ṇānubandhe .
Decco , koṇḍañño .
Kvacīti kiṃ ?
Kattikeyyo .
126. Majjhe .
Majjhe vattamānānampi ayuvaṇṇānaṃ ā e o honti kvaci .
Aḍḍhateyyo , vāseṭṭho .
127. Kosajjājjava pārisajja sohajja maddavārissāsabhājaññatheyya bāhusaccā .
Etesaddā nipaccanteṇānubandhe .
Kusī tassa bhāvokosajjaṃ , ujuno bhāvo ajjavaṃ , parisāsu sādhu pārisajjo , suhadayova suhajjo , tassa pana bhāvo sohajjaṃ , muduno bhāvo maddavaṃ , isino idaṃ bhāvo vā ārissaṃ , usabhassa idaṃ bhāvo
M0.173 vā āsabhaṃ , ājānīyassa bhāvo so eva vā ājaññaṃ , thenassa bhāvo kammaṃ vā theyyaṃ , bahussatassa bhāvo bāhusaccaṃ , etesu yamalakkhaṇikaṃ , taṃ nipātanā . 128. Manādīnaṃ saka .
Manādīnaṃ saka hoti ṇānubandhe .
Manasi bhavaṃ mānasaṃ , dummanaso bhāvo domanassaṃ , somanassaṃ .
129. Uvaṇṇassāvaṅa sare .
Sarādo ṇānubandhe uvaṇṇassāvaṅa hoti .
Rāghavo , jambavaṃ .
130. Yamhi gossa ca .
Yakārādo paccaye gossuvaṇṇassa ca avaṅa hoti .
Gabyaṃ , bhātabyo .
131. Lopo-vaṇṇivaṇṇānaṃ .
Yakārādo paccaye avaṇṇivaṇṇānaṃ lopo hoti .
Dāyajjaṃ , kāruññaṃ , ādhipaccaṃ , deppaṃ .
Bahulaṃvidhānā kvaci na hoti kiccayaṃ .
132. Rānubandhe-nta sarādissa .
Anto saro ādimhi yassāvayavassa , tassa lopo hoti rānubandhe .
Kittakaṃ , petteyyaṃ .
133. Kisamahatamime kasa mahā .
Kisassa mahato ime kasamahā honti yathākkamaṃ , kasimā , mahimā .
134. Āyussāyasa mantumhi .
Āyussa
M0.174 āyasādeso hoti mantumhi .Āyasmā .
135. Jo vuddhassiyiṭṭhesu .
Vuddhassa jo hoti iyaiṭṭhesu , jeyyo , jeṭṭho .
136. Bāḷhantikapasatthānaṃ sādha neda sā .
Iyaiṭṭhesu bāḷhantikapasatthānaṃ sādha neda sā honti yathākkamaṃ .
Sādhiyo , sādhiṭṭho , nediyo , nediṭṭho , seyyo , seṭṭho .
137. Kaṇakanāppayuvānaṃ .
Iyaiṭṭhesu appayuvānaṃ kaṇa kanā honti yathākkamaṃ .
Kaṇiyo kaṇiṭṭho , kaniyo kaniṭṭho .
138. Lopo vī mantu vantūnaṃ .
Vī mantu vantūnaṃ lopo hoti iyaiṭṭhesu .
Atisayena medhāvī medhiyo , medhiṭṭho , atisayena satimā satiyo , satiṭṭho , atisayena guṇavā guṇiyo , guṇiṭṭho .
139. Ḍe satissa tissa .
Ḍepare satyantassa tikārassa lopo hoti , vīsaṃ sataṃ , tiṃsaṃ sataṃ .
140. Etasseṭa ttake .
Ttake pare etassa eṭa hoti .
Ettakaṃ .
141. Ṇikassiyo vā .
Ṇikassa
M0.175 vā iyo hoti , sakyaputtiyo , sakyaputtiko . 142. Adhātussa kā-syādito ghe-ssi .
Ghe pare adhātussa yo kakāro , tato pubbassa akārassa bahulaṃ i hoti sace gho na syādito paro hoti .
Bālikā , kārikā , adhātussāti kiṃ ?
Sakā , keti kiṃ ?
Nandanā , asyāditoti kiṃ ?
Bahuparibbājakā mathurā , bahucammikāti kakārena syādino byavahitattā siddhaṃ , gheti kiṃ ?
Bālako , assāti kiṃ ?
Bahukattukā sālā .
Iti moggallāne byākaraṇe vuttiyaṃ
Ṇādikaṇḍo catuttho .