7. Sattamo kaṇḍo ( ṇvādi )

‘‘ Bahulaṃ ’’M0.227 (1.58)‘‘ kriyatthā ’’ ti (5.14) ca sabbattha vatthate .

1. Cara dara kara raha jana sana tala sāda sādha kasāsa caṭāya vāhi ṇu .

Cara-gatibhakkhaṇesu , dara-daraṇe , kara-karaṇe , raha-cāge , jana-janane , sana-sambhattiyaṃ , tala-patiṭṭhāyaṃ , sāda-assādane , sādha-saṃsiddhiyaṃ , kasa-vilekhane , asa-khepane , caṭa-bhedane , aya-iti gamanattho daṇḍako dhātu , vā-gatigandhanesu , etehi kriyatthehi bahulaṃ ṇu hoti .

‘‘ Assā ṇānubandhe ’’ ti (5.84) upantassa assa ā , carati hadaye manuññabhāvenāti cāru = sobhanaṃ .

Darīyatīti dāra = kaṭṭhaṃ .

Karotīti kāru = sippī , magha vā , visukammo ca .

Rahati candādīnaṃ sobhāvisesaṃ nāsetīti rāhu = asurindo .

Jāyati gamanāgamanaṃ anenātijānu = jaṅghorūnaṃ sandhi .

Saneti attani bhattiṃ uppādetīti sānu = girippadeso .

Talanti patiṭṭhahanti ettha dantāti tālu = vadanekadeso .

Sā dīyati assādīyatīti sādu = madhuraṃ .

Sādheti attaparahitanti sādhu = sajjano .

Kasīyatīti kāsu = āvāṭo , asati sīghabhāvena pavattatīti āsu = sīghaṃ .

Caṭati bhindati amanuññabhāvanti cāṭu = manuñño .

Ayanti pavattanti sattā etenāti āyu = jīvitaṃ .

‘‘ Assā ṇāpimhi yuka ’’ iti (5.91) yuka- vāti gacchatīti vāyu-vāto .

2. BharaM0.228 mara cara tara ara gara hana tana mana bhama kita dhana baṃha kambamba cakkha bhikkha saṃkindanda yaja paṭāṇāsa vasa pasa paṃsa bandhā u .

Bhara-bharaṇe , mara-pāṇacāge , cara-gatibhakkhaṇesu , tara taraṇe , ara-gamane , gara ghara-secane , girāti vā nipātanā akāro , hana-hiṃ sāyaṃ , tana-vittāre , mana-ñāṇe , bhama-anavaṭṭhāne , kita-nivāse , dhana-sadde , baṃha braha brūha-vuddhiyaṃ , kamba-saṃvaraṇe , amba-sadde , cakkha ikkha dassane , bhikkha-yācane , saṃkasaṅkāyaṃ , inda-paramissariye , anda-bandhane , yaja-devapūjāyaṃ , aṭa paṭa-gamanathā , aṇa-saddattho , asa-khepane , vasa-nivāse , pasabādhane , paṃsa-nāsane , bandha-bandhane , etehi kriyatthehi u hoti .

Bharatīti bhara = bhattā .

Marati rūpakāyena sahevāti maru = devo , nijjaladeso ca .

Carīyati bhakkhīyatīti caru = habyapā ko .

Taranti anenāti taru = rukkho .

Arati sūnabhāvena uddhaṃ gacchatīti aru = vaṇo .

Garati siñcati , girati vamati vā sissesu sinehanti garu = ācariyo .

Hanati odanādīsu vaṇṇavisesaṃ nāsetīti hanu = vadanekadeso .

Tanoti saṃsāra dukkhanti tanu-sarīraṃ .

Maññati sattānaṃ hitāhitanti manu = pajāpati .

Bhamati calatīti bhamu = nayano patiṭṭhānaṃ .

Ketati uddhaṃ gacchati , upari nivasatīti vā ketu = dhajo .

Dhanati saddaṃ karotīti dhanu = cāpo .

Baṃha iti niddesā umhi niccaṃ niggahītalopo , baṃhati vuddhiṃ gacchatīti bahu = anappakaṃ .

Kambati saṃvaraṃ karotīthi kambu = valayo , saṅkhoM0.229 ca .

Ambati nādaṃkarotīti ambu = vāri .

Cakkhati rūpanti cakkhu = nayanaṃ .

Bhikkhatīti bhikkhu = samaṇo .

Saṃkiratīti saṃku = sūlaṃ .

Indati nakkhattānaṃ paramissariyaṃ pavattetīti indu = cando .

Andanti bandhanti sattā etāyāti andu = saṅkhalikā .

Yajanti anenāti yaju = vedo .

Paṭati byattabhāvaṃ gacchatīti paṭu = vicakkhaṇo .

Aṇati sukhumabhāvena pavattatīti aṇu = sukhumo , vīhibhedo ca .

Asanti pavattanti sattā etehīti asavo = pāṇā .

Sukhaṃ vasantyanenāti vasu = dhanaṃ .

Pasīyati bādhīyati sāmikehīti pasu .

Catuppado .

Paṃsati sobhāvisesaṃ nāsetīti paṃsu = reṇu .

Bandhīyati sinehabhāvenāti bandhu = ñāti .

3. Bandhā ū vadho ca .

Bandha-bandhane timasmā ū hoti , bandhassa vadhādeso ca .

Pañcahi kāmaguṇehi attani satthe bandhatīti vadhū-suṇisā , itthīca .

4. Jambādayo .

Jambūādayo saddāūpaccayantā nipaccante , nipātanaṃ appattassa pāpanaṃ pattassa paṭisedho ca .

Janismā ū , bukāgamo ,‘‘ manānaṃ niggahītan ’’ ti (5.96) nassa niggahītaṃ ,‘‘ vagge vagganto ’’ ti (1.41) niggahītassa mo , jāyati , janīyatī vā jambū = rukkho .

Bhamissa amalopo , bhamati kampatīti bhū = bhamu .

Karotismā ū , tassa kandhuña ca ,‘‘ pararūpamayakāre byañjane ’’ ti (5.95) dhātvantassa byañjanassa pararūpattaṃ , rudhiruppādaṃ karotīti kakkandhū = badarī .

Lamba-avasaṃsaneM0.230 , āpubbo , saṃyogādilopadīgharassā , ālambati avasaṃsatīti alābū = tumbi .

Sara-gati hiṃsācintāsu , ūmhi abhuka abuka ca , sarati gacchatīti sarabhū = ekā mahānadī .

Sarati pāṇe hiṃsatīti sarabū = khuddajantukaviseso .

Camaadane , camati bhakkhati nivāpanti camū = senā .

Tana-vitthāre , tanoti saṃsāradukkhanti tanu = sarīraṃ , evamaññepi payogato daṭṭhabbā .

5. Tapusa vi dha kura putha mudā ku .

Tapa-santāpe , usa-dāhe , vidha-vedhane , kura-sadde , putha patha-vitthāre , muda-tose , etehi ku , hoti .

Kakāronubandho ‘‘ na te kānubandhanāgamesū ’’ ti (5.85) eonamabhāvattho .

Tapa iti niddesatova assa ittaṃ , tāpīyatīti tipu = lohaviseso .

Usati dāhaṃ karotīti usu = saro .

Vedhati raṃsīhi timiranti vidhu = cando .

Kurati kiccākiccaṃ vadatīti kuru = rājā , kuravo = janapado .

Puthati mahanthabhāvena patthiratīti puthu = vitthiṇṇo , modanaṃ , mudīyatīti vā mudu = athaddho .

6. Sindhādayo .

Sindhu ādayo kupaccayantā nipaccante .

Sanda-passavane , assa ittaṃ , dhocāntā deso nipātanā , sandati passavatīti sindhu = nadi , vahisupantassa dīghādibatte , bādhissa vāntahatte ca , vahantyanenāti bāhu , bādhati upaddave vāretīti vā bāhu = bhujo .

Raṃgha-gamane , niggahītalopo , raṅghati pavattahi rājadhammeti raghu = rājā .

Vida-lābhe , nakārāgamo , vassa bo , vindatyanena nandananti bindu = kaṇikā .

Mana-ñāṇe , nassa dho , maññati ñāyatiM0.231 madhuranti madhu = madhukarīhi katamadhu , rapa lapa japa jappa-vacane , assaittaṃ , rapati jappati mantantī ripu = paccāmitto .

Sasa-gati hiṃ sāpāṇanesu , assa uttaṃ , sasati jīvatīti susu = yuvā .

Ara gamane , assautta mūttañca , arati mahantabhāvaṃ gacchatīti uru = mahā , aratinenāti ūru-satthi .

Khaṇa-avadāraṇe , ā pubbo analopo , ākhanatīti ākhu = undūro .

Tarataraṇe , tassa tho , taratīti tharu = khaggāvayavo .

Laṃgha-gati sosanesu ghassa vā hattaṃ , niggahītalopo ca , laṅghati pavattati laghubhāvenāti laghu lahū ekatthā ,( bhaṃja-omaddane , pa-pubbo , jassa gattaṃ , pabhañjati visesenāti pabhaṅgu = bhaṅguro .) Ṭhā-gatinivattiyaṃ , supubbo , ṭhāti pavattati sundarabhāvenāti suṭṭhu = sobhanaṃ , dupubbo ṭhāti pavattati asundarabhāvenāti duṭṭhu = asobhanaṃ .

Evamaññepi viññeyyā .

7. I .

Kriyatthā bahulaṃ i hoti , abha-khepane , asīyati khipīyatīti asi = khaggo .

Kasa-vilekhane , kasīyate kasi = kasanaṃ .

Masa-āmasane , masīyatīti masi = meḷā .

Ku-sadde o avādesā , kavati kathebhīti kavi = kabbakāro .

Rusadde , ravati gajjatīti ravi = ādicco .

Sappa-gamane , sappati pavattatīti sappi = ghataṃ .

Gantha-ganthane ,‘‘ ta tha na rānaṃ ṭa ṭha ṇalā ’’ ti (1.25) nathānaṃ ṇaṭhā , ganthetīti gaṇṭhi = pabbo , gaṇṭhica .

Rāja-dittiyaṃ , rājati pavattatīti rāji = pāḷi .

Kala-saṅkhyāne , kalīyati parimīyatīti kali = pāpaṃ .

Bala-pāṇane , balanti jīvantiM0.232 anenāti bali = karo .

Dhana-sadde , dhanati nadatīti dhani = saddo .

Acca añca-pūjāyaṃ , accīyati pūjīyatīti acci = jālā .

Vala valla-saṃvaraṇe , valanaṃ saṃkocanaṃ vali = udarādīsu pali , vallīyanti saṃvarīyanti sattā etāyāti valli = latā .

Vimhi valī vallītipi hoti , soyevattho , evamaññepi .

8. Dajhādayo .

Dadhiādayo saddā ipaccayantā nipaccante .

Dhā-dhāraṇe , dvibhāvo nipātanā , ghatamādadhātīti dadhi = gora saviseso .

Aṃha-gamane , niggahītalopo , aṃhati gacchatīti ahi = sappo .

Kampa calane , saṃyogādilopo , kampati calatīti kapi = vānaro .

Mana-ñāṇe , assa uttaṃ , manati jānātīti muni = samaṇo .

Nassa ṇattaṃ , manati mahagghabhāvaṃ gacchatītī maṇi = ratanaṃ .

Ikkha cakkha-dassane , issa attaṃ ikkhati anenāti akkhi = nayanaṃ .

Kamapavikkhepe , assa ittaṃ , kamati yātīti kimi = khuddajantukaviseso .

Tara taraṇe , tittirādeso , turito tarati yātīti tittiri = pakkhiviseso .

Kīḷa-vihāre , īssa ettaṃ , kīḷanaṃ keḷi = kīḷā .

Usismā issa khaluña , usati dahatī ukkhali = bhājanaṃ , evamaññepi .

9. Yuvaṇṇupantā ki .

Ivaṇṇupantehi ca uvaṇṇupantehi ca kriyatthehi bahulaṃ ki hoti .

Kakāro-nubandho , isa sisa-icchāyaṃ , sivaṃ icchatīti isi = tapassī .

Gira-nigiraṇe , girati pasavati chavimaṃsasārabhūtaṃ bhesajjādinti giri = selo .

Suca-socane .

SocanaṃM0.233 suci = soceyyaṃ , ruca-abhilāse rucanti etāyāti ruci = ābhilāso , evamaññepi .

10. Vapa vara vasa rasa nabha hara hana paṇā iṇa .

Vapa-bījanikkhepe , vara-varaṇasambhattīsu , vasa-nivāse , rasa-assādane , nabha-hiṃsāyaṃ , hara haraṇe , hana hiṃsāyaṃ , paṇa-byavahārathutisu , etehi iṇa hoti .

Vapanti etāyāti vāpi = jalāsayo .

Vārenti etenāti vāri = jalaṃ .

Vasanti etāyāti vāsi = tacchaka bhaṇḍaṃ .

Rasīyati assādanavasena samo sarīyatīti rāsi = samūho .

Nabhati hiṃsatīti nābhi = sarīrāvayavo .

Hāretīti hāri = manuññaṃ .

‘‘ Hanassa ghāto ṇānubandhe ’’(5.99)ti hanassa ghāto , hananti etenāti ghāti = paharaṇaṃ , paṇati voharatīti pāṇi , paṇati voharati etenāti vā pāṇi = karo .

11. Bhūgamā īṇa .

Bhū-sattāyaṃ , ama gama-gamane etehi īṇa hoti bhavissati kāle .

Bhavissatīti bhāvī = bhavissamāno .

Gamissatīti gāmī = gamissāmāno .

12. Tandalakkhā ī .

Tanda-ālasiye , lakkha-dassanaṅkesu , etehi ī hoti .

Tandanaṃ tandī = ālasyaṃ , lakkhīyanti sattā etāyāti lakkhī = sirī .

13. Gamā ro .

GamismāM0.234 ro hoti .

‘‘ Rānubandhentasarādissā ’’ ti (4.132) amalopo , gacchatīti go = pasu .

( Iti sarapaccayavidhānaṃ ).

14. I bhī kā karāra vaka saka vāhi ko .

I-ajjhena gatīsu , bhī-bhaye , kā gā-sadde , kara-karaṇe , ara-gamane , kuka vaka-ādāne , saka-sattiyaṃ , vā-gatibandhanesu , etehi kapaccayo hoti .

Eti pavattatīti eto = asahāyo .

Bhāyanti etasmāti bheko = maṇḍūko .

Kāyati saddaṃ karotīti kāko = vāyaso .

Karoti vaṇṇakanti kakko = vaṇṇaviseso , pisitadabbañca .

Arati yātīti akko = sūro , viṭapiviseso ca .

Vakati odanaṃ ādadātīti vakkaṃ = dehakoṭṭhāsaviseso , sakkatīti sakko-devindo , samattho ca .

Vāti bandhati etenāti vāko = vakkalaṃ .

15. Ñukādayo .

Ñukādayo kapaccayantā nipaccante .

Ūha-vitakke , halopo nipātanā ūhīyati vicinīyatīti ūkā-okodanī .

Unda kiledane , saṃyogādi lopo , aka ca .

Undati dravaṃ karotīti udakaṃ = jalaṃ .

Bhī-bhaye , ettābhāvo , bhāyanti etasmāti bhīko = bhīru .

Saka-sattiyaṃ , upantassi , sakkoti dhāretunti sikkā = upakaraṇaviseso .

Hā-cāge , hīyati sādhūhi jahīyatīti hāko = kodho .

Samba-maṇḍane , kassa uñaM0.235 , sambati udakaṃ maṇḍetīti sambuko = jalajantuvisebho .

Putha patha-vitthāre , ottābhāvo , kassa uña , puthati pattharati attano bālabhāvanti puthuko = bālo .

Suca-soke , socanti etenāti sukkaṃ = sambhavo , setañca .

Ci-caye , upapubbo , ettābhāvo , upacinantīti upacikā = vammika kārā .

Kampa-calane , kampissa paṃ , kampati calatīti paṅko = kaddamo .

Usa-dāhe , usatīti ukkā = jālā .

Kassa muña , usati dahatībhi ummukaṃ = alātaṃ .

Vama-uggiraṇe , kassa miña , vamīyatīti vammiko = upacikākato cayo , masa-āmasane , sassa tthaṅa , masīyati pemenāti matthakaṃ = sīsaṃ , evamaññepi .

16. Bhītvā nako .

Bhī-bhaye tīmasmā ānako hoti .

Bhāyanti etasmāki bhayānako = bhayajanako .

17. Siṅghā āṇikāṭakā .

Siṅgha-ghāyanetīmasmā āṇika āṭakā honti .

‘‘ Itthiyamatvā ’’ ti 93.260 ā , siṅghayati passavatīti siṅghāṇikā = nāsāssavo .

Siṅghati ekībhāvaṃ yātīti siṅghāṭakaṃ = vīthicatukkaṃ .

18. Karāditvako .

Kara-karaṇe , sara-gatihiṃsācintāsu , nara-naye , tarataraṇe , vara-varaṇa sambhattīsu , jana-janane , kara-ditti gatikantīsu , kaṭa-mandane , kura-sadde , thu-abhitthave , evamādīhi akoM0.236 hoti .

Karīyatīti karako = kamaṇḍalu .

Karotīti karakā = vassopalā .

Sarati udakametthāti sarako = pānabhājanaṃ .

Naranti pāpuṇanti sattā etthāti narako = nirayo .

Tarantyanenāti tarako = taraṇaṃ .

Vāretītivarako = varaṇo , dhaññaviseso ca .

Janetīti janako = pitā .

Kanati dibbatīti kanakaṃ = suvaṇṇaṃ .

Kaṭati maddati ripavoti kaṭakaṃ = nagaraṃ .

Kuratīti korako = kalikā .

Thavīyatīti thavako-guccho .

19. Bala patehyāko .

Bala-pāṇane , pata patha-gamane , etehi āko hoti .

Balati jīvatīti balākā = pakkhiviseso .

Patati yātīti patākā = dhajo .

20. Sāmākādayo .

Sāmākaādayo ākantā nipaccante .

Sā-tanu karaṇāvasānesu , sāssa muka , sāti dehaṃ ta nuṃ karotīti sāmāko = tiṇadhaññaṃ .

Pā-pāne , inaṅa , pivati rattanti pināko = mahissaradhanu .

Gu-sadde ,‘‘ yuvaṇṇāna miyaṅuvaṅa sare ’’ ti (5.136) uvaṅa , gavati nadati etenāti guvako = pūgaphalaṃ .

Aṭa paṭa-gamanatthā , paṭati yātīti paṭākā = vejayantī .

Sala pila pala hula-gamanatthā , salati yātīti salākā = vejjopakaraṇadabbaṃ .

Vida-ñāṇe , vidati jānātīti vidāko = vidvā .

Paṇabyavahārathutīsu assa ittaṃ , ūka ca , paṇīyati voharīyatīti piññāko = tilakakko , evamaññepi .

21. Vicchālagamamusā kiko .

Vicchā-gamaneM0.237 , ala = bandhane , ama gama-gamane , musa-theyye , etehi kiko hoti .

Vicchati yātīti vicchiko = kīṭo .

Alati bandhati etenāti alikaṃ = asaccaṃ .

Gacchatīti gamiko = gantā .

Musāti niddesā dīgho , musati thenetīti mūsiko = undūro .

22. Kiṃkaṇikādayo .

Kiṃkaṇikādayo saddā kikantā nipaccante .

Kaṇaiti daṇḍako dhātu saddattho , kassa dvittaṃ , assa ittaṃ , niggahītāgamo ca , kaṇati saddaṃ karotī kiṃkaṇikā = ghaṇḍikā .

Muda-tose , dassa dvittaṃ , mudanti etamayāti muddikā = aṅguliyāveṭṭhanaṃ , phalaviseso a .

Mahīyati pūjīyatīti mahikā = himaṃ .

Kala-saṅkhyāne , kalīyati parimītayatīti kalikā = korako .

Sappa-gamane , assa ittaṃ .

Sappati gacchatīti sippikā = jalajantuviseso , evamaññepi .

23. Isā kīko .

Isa siṃsa-icchāyaṃ , iccasmā kīko hoti .

Icchīyatīti isīkā = tūlanissayo .

24. Kamapadā ṇuko .

Kama-icchāyaṃ , pada-gamane , etehi ṇuko hoti .

‘‘ Ṇiṇāpīnan ’’ ti (5.160) yogavibhāgā ṇilopo .

Kāmetīti kāmuko = kāmayitāM0.238 .

Pajjati yāti etāyāti pādukā = pādopakaraṇaṃ .

25. Maṇḍasalā ṇūko .

Maṇḍa-bhūsane , sala-gamanattho daṇḍako dhātu , etehi ṇūko hoti .

Maṇḍeti jalaṃ bhūsetīti maṇḍūko = bheko , salati gocaratta mupayātīti sālūkaṃ = uppalakaṇḍo .

26. Ulūkādayo .

Ulūkādayo saddā ṇūkantā nipaccante .

Ula-gavesane , ottābhāvo nipātanā , ulati gavesatīti ulūko = kosiyo .

Mana = ñāṇe , nassa dhattaṃ , maññatīti madhūko = rukkho .

Jala-dittiyaṃ , jalatīti jalūkā = lohitapo , evamaññepi .

27. Kasā sako .

Kasa-vilekhanetīmasmā sako hoti .

Kasatīti kassako = kasikammakāro .

28. Karā tiko .

Karotismā tiko hoti .

Karonti kīḷaṃ etthāti kattiko = bāhulo .

29. Isā ṭhakana .

Isa siṃsa-icchāyaṃ , iccasmā ṭhakana hoti .

Icchīyatīti iṭṭhakā = mattikāvikāro .

30. Samā kho .

Sama-upasamakhedesuM0.239 , etasmā kho hoti .

Sameti upasametīti saṅkho = kambu .

31. Mukhā dayo .

Mukha ādayo khantā nipaccante .

Mu-bandhane , ottābhāvo nipātanā , munanti bandhanti etenāti mukhaṃ = lapanaṃ .

Si-sevāyaṃ , ettā bhāvo nipātanā , sayanti ettha ūkā kusuma-dayo cāti sikhā = cūḷā .

Vipubbassa sissa , visatissa vā , visesena sayanti ettha , pavisantīti visikhā = racchā .

Kana-dītti gati kantīsu , nipubbo , anabhāgalopo , kanati dibbatīti nikkho = suvaṇṇavikāro .

Mayaiti gamanattho daṇḍako dhātu , khassa ūña , mayati yātīti mayūkho-kiraṇo .

Lū-chedane , otthābhāvo , lunāti chindati sobhanti lūkho = asiniddho .

Ara-gamane , aranti yanti etenāti akkho = sakaṭāvayavā , pāsako ca .

Yasa-payatane , yassati payatati balimāharaṇatthāyāti yakkho = amanusso , ruha-janane , ruhati jāyatīti rukkho = pādapo , usa-dāhe , usati dahati kāmaggināti ukkho = balībaddo .

Saha-marisane ‘ halopo , sahati attani katāparādhaṃ khamatīti sakhā = sahāyo , evamaññepi .

32. Aja vaja muda gada gamā gaka .

Aja vaja-gamane , muda-tose , gada-vacane , ama gama-gamane , etehi gaka hoti .

Ajati gacchati seṭṭhabhāvanti aggo-seṭṭhoM0.240 .

Vajati samūhattaṃ gacchatīti vaggo = samūho .

Mudanti etenāti muggo = dhaññaviseso .

Gadatīti gaggo = isi .

‘‘ Manānaṃ niggahītan ’’ ti (5.96) massa niggahītaṃ , gacchatīti gaṅgā = surāpagā .

33. Siṅgādayo .

Siṅgaādayo saddā gakaantā nipaccante .

Sī-saye , niggahītāgamo , rassattañca , sayati pavattati matthaketi siṅgaṃ = visāṇaṃ .

Phura-calane , limuṅa , phurati calatīti puliṅgo = jalitaṅgā rāvayavo .

Cala-kampane , upubbo , calassa cāliṃ , uccalati kampatīti uccāliṅgo = sukkakīṭo , kala-sadde , imuka , kalati abhinādaṃ karoti bahurajjatāyāti kaliṅgo = dakkhiṇāpatho .

Bhama-anavaṭṭhāne , assa ittaṃ , bhamatīti bhiṅgo = bhamaro .

Paṭa aṭa-gamane , paṭissa amuka , aka ca .

Paṭati patanto gacchatīti paṭaṅgo , paṭago = salabho , evamaññepi .

34. Agā gi .

Aga-kuṭilagamanetīmasmā gi hoti .

Agati kuṭilo hutvā gacchatīti aggi = pāvako .

35. Yāvalā gu .

Yā-pāpuṇane , vala valla-saṃvaraṇe , etehi gu hoti .

Yātīti yāgu = peyyā .

Valīyati saṃvarīyatīti vaggu = manuñño .

36. Pheggādayo .

PhegguM0.241 ādayo guantā nipaccante .

Phala-nipphattiyaṃ , assa ettaṃ , phalati niṭṭhānaṃ gacchatīti pheggu = asāro .

Bhara-bharaṇe , ralopo .

Bharatīti bhagu = isi .

Hi-gatīyaṃ , niggahītāgamo , hinoti pavattatīti hiṅgu = rāmaṭhajaṃ .

Kama-icchāyaṃ , kāmīyatīti kaṅgu = dhaññaviseso , evamaññepi .

37. Janā gho .

Jana-jananetīmasmā gho hoti .

‘‘ Manānaṃ niggahītan ’’ ti (5.96) nassa niggahītaṃ , jāyati gamanametāyāti jaṅghā = pāṇyaṅgaviseso .

38. Meghādayo .

Meghaādayo ghantā nipaccante .

Miha-secane , halopo , mehati siñcatīti megho = ambudo .

Muha-mucchāyaṃ , halopo , muyhanti sattā etthāti mogho = tuccho .

Sī-saye , ettābhāvo , seti lahu hutvā pavattatīti sīghaṃ = āsu .

Aha-bhasmīkaraṇe , nipubbo , halopadīghā , nidahatīti nidāgho = gimho .

Mahīssa halopo , mahīyati pūjīyatīti maghā = nakkhattaṃ , evamaññepi .

( Iti kavaggapaccayavidhānaṃ ).

39. Cusaravarā co .

Cu-cavane , sara-gati hiṃsā cintāsu , vara-varaṇa sambhattīsu , eyehi co hoti .

Cavati rukkhāti cocaṃ = upabhuttaphala- visesoM0.242 .

Sarati āyatiṃ dukkhaṃ hiṃsatīti saccaṃ = avitathaṃ .

Vāreti sukhanti vaccaṃ = gūtho .

40. Marā cuīcī ca .

Mara-pāṇacāge tīmasmā cuīcī honti co ca .

Maraṇaṃ maccu = maraṇaṃ .

Māreti andhakāraṃ vināsetīti marīci = raṃsi , migataṇhikā ca .

Maratīti macco = satto .

41. Kusa pasā chika .

Kusa-akkose , pasa-bādhane , etehi chika hoti .

Kusīyati akkosīyatīti kucchi = udaraṃ .

Pasīyati bādhīyati etthāti pacchi = bhājanaviseso .

42. Kasa usā chuka .

Kasa-vilekhane , usa-dāhe , etehi chuka hoti .

Kasanti vilekhanti etthāti kacchu = pāmaṃ .

Usati dahati santāpanti ucchu = rasālo .

43. Asa masa vada kuca kacā cho .

Asa-khipane , masa-āmasane , vada-vacane , kuca-saṃkocane , kaca-bandhane , etehi cho hoti .

Asati chipatīti accho = bhallūko .

Masati jalanti maccho = mīno .

Vadatīti vaccho = nelako .

Kucīyati saṃkocīyatīti koccho = bhaddapīṭṭhaṃ .

Kacīyati bandhīyatīti kaccho = tanupadeso , anūpo ca .

44. Gucchādayo .

GucchaādayoM0.243 chantā nipaccante .

Gupa-gopane , ottābhāvo , gopīyatīti guccho = thavako .

Tusa-tuṭṭhimhī , tusanti etenāti tucchaṃ = musā .

Pusa-posane , posanti tanumanenāti puccho = vāladhi , evamaññepi .

45. Arā ju ñaṭa ca .

Ara-gamanetīmasmā ju hoti , arissa uṭa ca .

Ṭakāro sabbādesattho , arati akuṭilabhāvena pavattatīti uju = avaṅko .

46. Rajjādayo .

Rajjuādayo juantā nipaccante .

Rudha-āvaraṇe , ussa attaṃ , rundhanti etenāti rujju-yottaṃ .

Mana-ñāṇe , amaññitthāti mañju = mañjulaṃ , evamaññepi .

47. Gidhā jhaka .

Gidha-abhikaṅkhāyamiccasmā jhaka hoti .

Gedhatīti gijjho = pakkhiviseso .

48. Vañjhādayo .

Vañcyaādayo jhaka antā nipaccante .

Vana-yācane , vanoti attānaṃ anubhavituṃ yācatīti vañjho = aphalarukkho , vañjhā = apasavā itthī , assa ittaṃ viñjho = pabbato , saṃja-saṅge , niggahītalopo , sañjiyatīti sajjhaṃ = rajataṃ , evamaññepi .

49. Kamayajā ño .

Kama-icchāyaṃM0.244 , yaja-devapūjāsaṅgatikaraṇadānesu , etehi ño hoti , massa niggahītavaggantā , kāmīyatīti kaññā = kumārī .

Jassa pararūpattaṃ , yajantyanenāti yañño = yāgo .

50. Puññaṃ .

Punāti puṇatismā vā ñoottābhāvo ca nipaccante .

Punāti , puṇati sundarattaṃ karotīti vā puññaṃ = kusalaṃ .

51. Ara hāñño hāssa hira ca .

Ara-gamane , vā-cāge , etehi añño hoti , hāssa hirañcādeso .

Arīyate gamyateti araññaṃ = vanaṃ .

Jahāti sattānaṃ hīnattanti hiraññaṃ = dhanaṃ , suvaṇṇañca .

( Iti cavaggapaccayavidhānaṃ ).

52. Kira tarā kīṭo .

Kira-vikiraṇe , tara-taraṇe , etehi , kīṭo hoti .

Sobhetumettha ratanāni vikirīyantīti kirīṭaṃ = makuṭaṃ .

Taraiti niddesā assa ittaṃ , taranti yanti surūpatta manenāti tirīṭaṃ = veṭṭhanaṃ .

53. Sakādīhyaṭo .

Saka-sattiyaṃ , kasa-gamane , kara-karaṇe , makka iti suttiyo dhātu , deva-devane , kama-icchāyaṃ , evamādihi aṭo hoti .

Saṇṇoti bhāraṃ vahitunti sakaṭo = yānaṃ .

Akasi nirojattaṃ agamīti kasaṭaṃ = nirojaṃ .

Karoti amanāpanti karaṭo = kākoM0.245 .

Makkati calatīti makkaṭo = vānaro .

Devīyati pūjīyatīti devaṭo = isi .

Kamati icchati ārohatthanti kamaṭo = vāmano .

54. Makuṭāvāṭa kavāṭa kukkuṭā .

Ete saddā nipaccante .

Maṃkismā uṭo , niggahītalopo ca , maṃketi sobhetīti makuṭaṃ = kirīṭaṃ .

Avatismā āṭaṇa , avyate khaññateti āvāṭo = kāsu .

Ku-saddetīmasmā āṭo , oavādesā yathāyogaṃ , kavati ravatīti kavāṭaṃ = dvārapidhānaṃ .

Kuka vaka-ādānetīmasmā kuṭaka , kukati gocaramādadātīti kukkuṭo = tambacūḷo .

55. Kamusa kusa kasā ṭho .

Kama-icchāyaṃ , usa-dāhe , kusa-akkose , kasa-gamane , etehiṭho hoti , niggahītavaggantā , odanādīni kāmetīti kaṇṭho = galo .

Okkapararūpādīni , odanādīsu uṇhena usīyatīti oṭṭho = dantacchado , karabho ca .

Kusīyati akkosīyatīti koṭṭho = dhaññanilayo .

Kasati yāti vināsanti kaṭṭhaṃ = dāru .

56. Kuṭṭhādayo .

Kuṭṭhaādayo saddā ṭhantā nipaccante .

Kusismā ṭho , ottābhāvo ca , kusīyati akkosīyatīti kuṭṭhaṃ = chavirogo .

Kuṇa-sadde , pararūpābhāvo ottābhāvo ca , kuṇati nadatīti kuṇṭho = atikhiṇo , kuṇīyati akkosīyatīti kuṇṭho = chinnahatthapādādikoM0.246 .

Daṃsissa dā , daṃsati etāyāti dāṭhā = dantaviseso .

Kamissa aka ca .

Kāmīyāti dīnetīti kamaṭho = bhikkhābhājanaṃ , vāmano , kummo ca .

Phassissa phuṭo , phassīyatīti phuṭṭho = phasso , evamaññepi .

57. Vara karā aṇḍo .

Vara-varaṇe , kara-karaṇe , etehi aṇḍo hoti .

Attani pephaṃ vārayatīti varaṇḍo = mukharogo .

Karīyatīti karaṇḍo = bhaṇḍaviseso .

58. Manantā ḍo .

Makāra nakārantehi kriyatthehi bahulaṃ ḍappaccayo hoti .

Sama-upasame , samanaṃ saṇḍaṃ = samūho .

Kama-padavikkhepe , kamati yātīti kaṇḍo = saro , paricchedo ca , dama-damane , damantvyanenāti daṇḍo = niggaho .

Ama gama-gamane , amanti uppajjanti etthāti aṇḍo = pakkhipasavo , koso ca .

Gacchati sūnabhāvanti gaṇḍo = byādhi , vadanekadeso ca .

Ramu-kīḷāyaṃ , ramanti etthāti ruṇḍā = vidhavā .

Mana-ñāṇe , maññanti etenāti maṇḍo = odanādinissāvo .

Khana khaṇa = avadāraṇe , khaññatīti khaṇḍo = ucchuvikāra viseso .

Lama-hiṃsāyaṃ , lamati hiṃsati sucibhāvanti laṇḍo = vaccaṃ , evamaññepi .

59. Kuṇḍā dayo .

Kuṇḍaādayo ḍantā nipaccante .

Kama mana tanānaṃ assa uttaṃ , kāmīyatīti kuṇḍaṃ = bhājanaṃ .

Maññati hitāhitanti muṇḍo = chinnakesoM0.247 .

Tanoti etenāti tuṇḍaṃ = lapanaṃ .

Īra-khepe , eraṃādeso .

Īrati kampatīti eraṇḍo = byagghapuccho , si-sevāyaṃ , sissa khamuka , sugandhaṃ sevatīti sikhaṇḍo = cūḷā , evamaññepi .

60. Tija kasa tasa dakkhā kiṇo jassa kho ca .

Tija-nisāne , kasa-gamane , tasa-pipāsāyaṃ , dakkha-vuddhiyaṃ , etehi kiṇo hoti , jassa kho ca , tejayitthāti tikhiṇaṃ = nisitaṃ .

Kasati pavattatīti kasiṇaṃ = asesaṃ .

Tasanaṃ tasiṇā = taṇhā .

Dakkhati vuddhiṃ gacchati etāyāti dakkhīṇā = kusalaṃ .

61. Vīādito ṇi .

Vī-tantasantāne , si-sevāsaṃ , sū-passavane , du-gamane , kī-dabbavinīmaye , sā-tanukaraṇāvasānesu , evamādīhi ṇi hoti .

Vīyatīti veṇi = kesakalāpo .

Sevanaṃ seṇi = sajātīnaṃ kārūnaṃ samūho .

Nipubbo , nisevīyatīti niseṇi = sopānaṃ .

Savati passavatīti soṇi = kaṭi .

Davati vahatīti doṇi = kaṭṭhambuvāhanī , nāvā ca .

Nadādipāṭhā vimhi soṇī doṇī tipi hoti .

Kayanaṃ , kīyate etāyāti vā keṇi = kayo sāti dukkhaṃ tanuṃ karotīti sāṇi = tirokaraṇī , evamaññepi .

62. Gahādīhyaṇi .

Gaha-upādāne , ara-gamane , dhara-dhāraṇe , sara-gatiyiṃsā cintāsu , tara-taraṇe , evamādīhi aṇippaccayo hoti .

Gaṇhātīti gahaṇi = asitādipācako aggi .

Arīyati gamīyatīti araṇi = aggimanthanakaṭṭhaṃM0.248 .

Dhāretīti dharaṇi = mahī .

Sarīyati gamīyatīti bharaṇi = maggo .

Tarantyanenāti taraṇi = nāvā , sūriyo ca .

63. Rīvībhāhi ṇu .

Rī-passavane , vī vā-gamane , bhā-dittiyaṃ , etehiṇu hoti .

Rīyati passavatīti reṇu = rajo .

Veti pavattatīti veṇu = veḷu .

Bhāti dibbatīti bhāṇu = raṃsi .

64. Khāṇvā dayo .

Khāṇuādayo ṇuantā nipaccante .

Khaṇa khana-avadāraṇe , ṇassa ā , khaññati avadārīyatīti khāṇu = chinnasākho rukkho .

Jana-janane , nassa vā āttaṃ , jāyati gamana manenāti jāṇu , jaṇṇu = jaṅghorūnaṃ sandhi .

Hara-haraṇe , eka , harīyatīti hareṇu = gandhadabba , evamaññepi .

65. Kvādito ṇo .

Ku -sadde , su-savane , du-gamane , vara-varaṇe , kara-karaṇe , paṇa-byavahārathutisu , tā-pālane , lī-nilīyane , evamādīhi ṇo hoti .

Kavati nadati etthāti koṇo = assi , vīṇādivādanadaṇḍo ca .

Suṇotīti soṇo = sunakho , naro ca .

Davati pavattatīti doṇo = parimāṇaviseso .

Virūpatta vāretīti vaṇṇo = nīlādi .

Savanaṃ karotīti kaṇṇo = savanaṃ .

Paṇīyati voharīyatīti paṇṇo = palāso .

Lāyatīti tāṇaṃ = rakkhā .

Nilīyanti etthāti leṇaṃ = nilīyanaṭṭhānaṃ .

66. Suvīhi ṇaka .

Su-savaneM0.249 , vī-tantasantāne , etehi ṇaka hoti .

Suṇotīti suṇo = sunakho .

Vīyatīti vīṇā = vallakī .

67. Tiṇādayo .

Tiṇaādayo ṇakantā nipaccante .

Tija-tejane , jalopo , tejeti etenāti tiṇaṃ = bīraṇādi .

Lī liha sāda kledānaṃ lo lavā , līyati rasato sabbattha allīyatīti loṇaṃ lavaṇaṃ , lehīyatīti loṇaṃ lavaṇaṃ , sādīyatīti loṇaṃ lavaṇaṃ , kledayatīti loṇaṃ lavaṇaṃ , gamissa o , gacchatīti goṇo = go .

Hara-haraṇe , ṇassañji , harīyatīti hariṇo = migo .

Īra-kampane , rassattaṃ , ṇassa ñica , attano lūkhabhāve sampatte īrati kampatīti iriṇaṃ = ūsaraṃ .

Thu-abhitthave , dīgho , abhitthavīyatīti thūṇaṃ = nagaraṃ , thūṇo = gharatthambho , evamaññepi .

68. Ravaṇa varaṇa pūraṇā dayo .

Ravaṇa varaṇa pūraṇā dayo aṇappaccayena siddhā .

Ravatīti ravaṇo = kokilo .

Vāretīti varaṇo = pākāro .

Pūrīyate anenāti pūraṇo = paripūrī .

( Iti ṭavaggapaccayavidhānaṃ ).

69. Pāvasā ati .

Pā-rakkhaṇe , vasa-nivāse , eteti ati hoti .

Pubbasaralopo , pāti rakkhatīti pati = sāmī , vasanti etthāti vasati = gehaṃ .

70. Dhā hi si tana jana jara gama sacā tu .

Dhā-dhāraṇeM0.250 , hi-gatiyaṃ , tana-vitthāre , jana-janane , jara-vayo-hāniyaṃ , ama gama-gamane , saca-samavāye , etehi tu hoti .

Dhāretīti dhātu = gerukādi .

Hinoti pavattāti phalaṃ etenāti hetu = kāraṇaṃ , sevīyati janehīti setu = bandhati ( paddhati ).

Taññateti tantu = suttaṃ .

Janīyate kammakilesehīti jantu , jāyati kammakilehīti vā jantu = satto .

Jīratīti jattu = aṃsasandhi .

Gacchatīti gantu = gamiko , sacati sametīti sattu = yavādicuṇṇaṃ .

71. Arissuṭa ca .

Ara-gamanetīmasmā tu hoti , arissa uṭa ādesoca .

Arati pavattatīti utu = hemantādi ,

72. Pitvādayo .

Pituādayo saddā tuantā nipaccante .

Pā-rakkhaṇe , āssa ittaṃ , pāti rakkhatīti pitā = janako .

Pātissevādissa mo , pāyetīti mātā = jananī .

Bhā-dittiyaṃ , bhātīti bhātā = sodariyo .

Dhā-dhāraṇe , āssa īttaṃ , dhārīyatīti dhītā = puttī .

Duha-papūraṇe , ottābhāvo , tussa ñchica .

Duhati pasave papūretīti duhitā = puttī .

Jana-janane , assa āttaṃ , mā cāntādeso .

Paputte janetīti jāmātā = duhitupati .

Naha-bandhane , nahīyati bandhīyati pemenāti nattā-paputto .

Hu-havane , havati pūjetīti hotā = yaññako .

Pū-pavane , punātiM0.251 āyatiṃ bhavaṃ pavittaṃ karotīti potā = soyeva .

73. Jana karā ratu .

Jana-janane , kara-karaṇe , etehi ratu hoti , rakāro antasarādilopattho .

Jāyatīti jatu = lākhā .

Karīyatīti katu = sayūpo yañño .

74. Sakā unto .

Saka-sattiyamiccasmā unto hoti .

Sakkotīti sakunto = pakkhī .

75. Kapā oto .

Kapa-acchādane iccasmā oto hoti .

Kapatīti kapoto = pārevato .

Ṭo tassa vā hoti kapoṭo = soyeva .

76. Vasādīhyanto .

Vasa-nivāse , ruha-janane , bhadda-kalyāṇe , nanda-samiddhiyaṃ , jīva-pāṇadhāraṇe , evamādīti anto hohi .

Vasanti etasmiṃ kāle kīḷāpasutāti vasanto = utu .

Ruhati jāyatīti ruhanto = rukkho , evaṃnāmako migarājā ca .

Bhaddissa saṃyogādilopo , bhajati kalyāṇadhammanti bhadanto = pabbajito .

Nandati etāyāti nandantī = sakhī , nadādipāṭhā vī , evamupari ca .

Jīvanti etā- yātiM0.252 jīvantī = osadhi .

Savatīti savantī = nadī .

Rodāpetīti rodantī = osadhi .

Avati rakkhatīti avantī = janapado .

77. Hisīnaṃ muka ca .

Hi-gatiya , sī-saye , etehi anto hoti muka ca .

Kakāro antāvayavattho , himaṃ hinoti pavattati etasminti hemanto = utu , sayanti ettha ūkā kusumādayo cāti sīmanto = kesamaggo .

78. Hara ruha kulā ito .

Hara-haraṇe , ruha-janane , kula-patthāre , eteti ito hoti .

Attano sinehaṃ haratīti harito = vaṇṇaviseso .

Ruhatīti rohito = macchaviseso .

Ruhati sarīre byāpanavasenāti rohitaṃ , rassa latte lohitaṃ = rudhiraṃ .

Attano guṇaṃ kulati pattharatīti kolito = dutiyaggasāvako , evaṃ nāmako maru ca .

79. Bharādīhyato .

Bhara raṃja yaja paca evamādīhi ato hoti .

Bharatīti bharato = naṭo .

Niggahītalopo , rañjanti etthāhi rajataṃ = sajjhaṃ .

Yajitabboti yajato = aggi .

Pacatīti pacato = sūpakāro .

80. Kirā dīhyātaka .

Kira-vikiraṇe , ala-bandhane , cila-vasane , evamādīhi ātaka hoti , kiratīti kirāto = savaro , rassa lakke ki- lāto = sovaM0.253 .

Alatīti alātaṃ = ummukaṃ .

Cilatīti cilāto = malacchajāti .

81. Amādīhyatto .

Ama mā vara kalādīhi atto hoti .

Amati kālantaraṃ pavattatīti amattaṃ = bhājanaṃ .

Pubbasaralopo , mānaṃ mattaṃ = pamāṇaṃ paricchedo ca .

Varantunenāti varattā = yottaṃ .

Kalati paricchindatīti kalattaṃ = bhariyā .

82. Vādīhi to .

Vā-gamane , tā-pālane , tana-vitthāre , dama-upasame , a-magamane , si-sevāyaṃ , su-savane , pū pavane , gupa-govane , yuja-saṃyame , gaha-upādāne , ata-sātaccagamāna , khipa-peraṇe , evamādīhi to hoti .

Vāyatīti vāto = vāyu .

Tāyatīti tāto = pitā .

Tanuteti tantaṃ = tantavo .

Damatīti anto = dasano .

Amati yātīti anto = osānaṃ , koṭṭhāsasamīpāvayavā ca .

Sevīyatīti seto = dhavalo .

Suṇantunenāti sotaṃ = savanaṃ .

Savatīti soto = jalappavāho .

Punīyatīti poto = bālo .

Gopīyatīti gotthaṃ = kalādi .

Yojantyanenāti yottaṃ = rajju .

Mamāyantehi gayhatīti gattaṃ = sarīraṃ .

Abādhaṃ nirantaraṃ atati pavattatīti attā = manādi .

Khipīyati etthāti khettaṃ = kedāraṃ .

83. Gharādīhi taka .

Gara ghara-secane , si-sevāyaṃ , dū-paritāpane , mida-sinehe , cita-sañcetane , pusa-posane , vida-lābhe , evamādīhi takaM0.254 4 hoti , gharati siñcatīti ghataṃ = sappi .

Sevīyatīti sito = seto .

Dubbacattā dūyati paritāpetīti dūto = pesarakāro .

Mijjati sinehatīti mitto = suhadayo .

Cintetīti cittaṃ = viññāṇaṃ cittakammādi ca .

Posīyatīti putto = attajo .

Vindanti pīti manenāti vittaṃ = dhanaṃ .

Vara-varaṇasambhattīsu , varaṇaṃ vattaṃ = brahmacariyādi .

84. Nettādayo .

Nettaādayo taka parā nipaccante .

Nī-pāpane , ettaṃ , tuka ca nipātanā .

Nayati pāpetīti nettaṃ = nayanaṃ , netā ca .

Kara-kara-ṇe , assu , karaṇaṃ kuttaṃ = kiriyā .

Kamissa assu , kamati yātīti kunto = āvudhaviseso .

Rama-kīḷāyaṃ , supubbo , sussaniccaṃ dīgho .

Suṭṭhu ramaṇaṃ , suṭṭhu ramatīti vā sūrato = sukhasaṃvāso .

Mihissaissu , mihati siñcatīti muttaṃ = passāvo .

Pāla = rakkhaṇe āssa rassattaṃ , ñica .

Pālīyatīti palitaṃ = kesalomānaṃ jarāya kataṃ setattaṃ , saddhādittā akāre taṃ yassa atthi so palito = pumā , palitā = itthī .

Mhissa si , mihi ca , mhayanaṃ sitaṃ = mandahasitaṃ , mhayanaṃ mihitaṃ = tadeva , kusa-akkose tassa īña , kusīyati akkosīyatīti kusīto = alaso , si = bandhane , dīgho , senti bandhanti gharāvāsaṃ etāyāti sītā = naṅgalalekhā , evamaññepi .

85. Samādīhyatho .

Sama-upasameM0.255 , dara-daraṇe , dama-upasame , kilama klama-gelaññe , sapa-akkose , vasa-nivāse , āpubbo , evamādīhi atho hoti .

Sametīti samatho = samādhi .

Daraṇaṃ daratho = pīḷā .

Damanaṃ damatho = damo .

Kilamanaṃ kilamatho = parissamo .

Sapanaṃ sapatho = saccakaraṇaṃ .

Āvasanti etthāti āvasatho = gharaṃ .

86. Upavasā vassoṭa ca .

Upapubbā vasatismā atho hoti , vassa oṭa cādeso .

Upavasanti etthāti uposatho = tithiviseso , navamahatthi kulañca .

87. Ramā thaka .

Ramatismā thaka hoti , kānubandhakaraṇasāmatthiyā ata kārādopi malopo .

Ramanti kīḷanti etenāti ratho = sandano .

88. Titthādayo .

Titthaādayo thakaparā nipaccante .

Tara-taraṇe , assa ittaṃ , pararūpādi , tarantyanenāti titthaṃ = najjādiṃ yenāvataranti taṃ .

Sica-rakkhaṇe , secatīti sittaṃ = madhucchiṭṭhaṃ .

Hasa-hasane , hasantyanenāti hattho = karo , nakkhattāñca .

Gāyatīti gāthā = pajjaviseso .

Aranti pavattantyanenāti attho = dhanaṃ .

Rogaṃ tudati pīḷetīti tutthaṃ = osadhaṃ .

Yu-missane , dīgho , yavatīti yū- tho = sajātikānaṃM0.256 tiracchānānaṃsamūho .

Gupa-gopane , dīgho , palopo , paṭikūlattā gopīyatīti gūtho = vaccaṃ , evamaññepi .

89. Vasa masa kusā thu .

Vasa-nivāse , masa-āmasane , kusa-akkose , etehi thu hoti .

Vasanti etthāti vatthu = padattho .

Dadhiṃ āmasatīti matthu = dadhimaṇḍo .

Kusīyati akkosīyati bhera vanādattāti kotthu = sigālo .

90. Saka vasā thi .

Saka-sattiyaṃ , vasa-nivāse , etehi thi hoti .

Sakkoti gantumanenāti satthi = ūru .

Vasīyati acchādīyatīti vatthi = nābhiyā adho .

91. Vīto thika .

Vī vā-gamanetīmasmā thika hoti .

Vīyanti gacchanti etāyāti vīthi = āvali .

92. Sārismā rati .

Sārismā ṇyantā rathi hoti .

Sāretīti sārathi = ratha-vāho .

93. Tā-tā ithi .

Tā-pālane , ata-sātaccagamane , etehi ithi hoti .

Tāyati pāletīti tithi = paṭipadādi , atati gacchatīti atithi = abbhāgato .

94. Isā thī .

IsatismāM0.257 thī hoti .

Icchati icchīyatīti vā itthī = nārī .

95. Ruda khuda muda mada chida sūda sapa kamā daka .

Etehi daka hoti .

Rudatīti ruddo = umāpati .

Rassa latte luddo = nesādo .

Khudati asahatīti khuddo = nīco .

Modanti etāyāti muddā = sakkharamaṅguliyaṃ .

Majjanti asminti maddo = janapado .

Chijjatīti chiddaṃ = randhaṃ .

Ūssa rassattaṃ , sūdati sāmikehi bhatiṃ pakkharatīti suddo = vasalo .

Sapantunenāti saddo = sotavisayo .

Kāmīyatīti kando = mūlaviseso .

96. Kundādayo .

Kundaādayo dakaantā nipaccante .

Kamissa assu , kāmīyatīti kundo = pupphavidhasaso , maṇissa mana , maññateti mando = jaḷo .

Vuṇātissa buna , vuṇīyati saṃvarīyatīti bundo = mūlappadeso .

Ninda-garahāyaṃ , nalopo , nindīyatīti niddā = soppaṃ .

Unda-kiledane , nalopo , undati kiledatīti uddo = jalabiḷālo .

Saṃpubbassa undissa ca , sammā undati kiledatīti samuddo = sāgaro .

Pula-mahattahiṃ sāñāṇesu , imuña , pulati hiṃsatīti pulindo = savaro .

Evaṃ-maññepi .

97. Dadā du .

Dada-dānetīmasmā du hoti .

Dukkhaṃ dadātīhi daddu = kuṭṭhaviseso .

98. Khanāna dama ramā dho .

KhanaM0.258 khaṇa-avadāraṇe , ana-pāṇane , dama-upasame , rama-kīḷāyaṃ , etehi dho hoti .

Ñāṇena dhaññateti khandho = rāsi .

Anati jīvati etenāti andho = acakkhuko .

Dametabboti dandho = jaḷo , ramanti ettha sappādayoti randhaṃ = chiddaṃ .

99. Muddhā dayo .

Muddhaādayo dhantā nipaccante .

Muda-tose , ottābhāvo , modanti ettha ūkāti muddhā = matthako .

Ara-gamane , aranti yanti etthāti addhā = maggo , kālo ca , addhaṃ = upaddhaṃ .

Gidha-abhi kaṅkhāyaṃ , issa attaṃ , gedhatīti gaddho = gijjho .

Vidha-vedhane , ettābhāvo , parivajjhatīti viddhaṃ = vimalaṃ , evamaññepi .

100. Sīto dhuka .

Setismā dhuka hoti .

Sayanti etāyāti sīdhu = surāviseso .

101. Varārakarataradarayamaajjamithasakā kuno .

Vara-varaṇasambhattīsu , ara-gamane , kara-karaṇe , tara-tara-ṇe dara-vidāraṇe , yama-uparame , ajja sajja-ajjane , mitha-saṅgame , saka-sattiyaṃ , etehi kuno hoti .

‘‘ Rā nassa ṇo ’’ ti (5-171) nassa ṇattaṃ , vāretīti varuṇo = evaṃnāmako isi , devarājā , pādapo ca .

Arati gacchatīti aruṇo = sūriyo , tassaM0.259 sārathi ca .

Paradukkhe sati sādhūnaṃ hadayakammanaṃ karotīti karuṇā = dayā .

Bālabhāvaṃ atarīti taruṇo = yuvā .

‘‘ Ṇiṇāpinan ’’ ti (5.160) yogavibhāgā ṇilopo , vidāretīti dāruṇo = kakkhaḷo .

Yameti pāvaṃ nāsetīti yamunā = ekā mahānadī .

Ajjati dhanasañcayaṃ karotīti ajjuno = rājā , rukkhaviseso ca .

Mitho saṅgamo mithunaṃ = pumitthiyugaḷaṃ .

Sakkotīti sakuno = pakkhī .

Nadādipāṭhā vīmhi = sakunī .

‘‘ Tathanarānaṃṭaṭṭhaṇalā ’’ ti (1-27) vā ṇatte = sakuṇo , sakuṇi .

102. Ajā ino .

Aja vaja-gamane tīmasmā ino hoti .

Ajati vikkayaṃ yātīti ajinaṃ = cammaṃ .

103. Vipinādayo .

Vipinaādayo inantā nipaccante .

Vapa-bījanikkhepe , assa ittaṃ , vapanti etthāti vipinaṃ = vanaṃ .

Supa-saye , supanti etenāti supinaṃ = niddā , supantena diṭṭhañca .

Tuda-byathane , dassa ho , tudati satte pīḷetīti tuhinaṃ = himaṃ .

Kappa-sāmatthiye , kappati ripavo vijetuṃ samatthetīti kappino = rājā .

Kama-padavikkhepe , assa uttaṃ , kamanti ettha mīnādayo pavisantīti kuminaṃ = macchabandhanopakaraṇaviseso .

Dā-dāne , denti etasminti dinaṃ = divaso , evamaññepi .

104. Kirā kano .

KiratismāM0.260 kano hoti .

Nassa ṇo , kiranti vikirantīti kiraṇā = raṃsiyo .

105. Dī jiimīhi naka .

Dī-khaye , ji-jaye , i-ajjhenagatīsu , mī-hiṃsāyaṃ , etehi naka hoti .

Adesi khayamagamāsīti dīno = niddhano .

Pañcamāre ajinīti jino = buddho .

Esi issarattamagamāsīti ino = sāmī .

Mīyate hiṃsīyateti mīno = maccho .

106. Sidhāvīvāhi no .

Si-bandhane , dhā-dhāraṇe , vī vā-gamane , etehi no hoti .

Seti bandhatīti seno = sasādano senā = camū .

Dhāretīti dhānā = bhajjitayavo .

Veti pavattatīti veno = hīnajāti .

Sattesu vāti pavattatīti vānaṃ = taṇhā .

107. Ūnādayo .

Ūnaādayo nantā nīpaccante .

Ūha-vitakke , halopo , ūhanaṃ ūno = apuṇṇo .

Hi-gatiyaṃ , dīghattaṃ , hesi hīnattamagamīti hīno = nihīno .

Ci-caye , dīghattaṃ , cayanti ettha ratanānīti cīno = janapado .

Hanissa jagho , haññatīti jaghanaṃ = kaṭi .

Ṭhāssa the ṭhāti pavattatīti theno = coro .

Undissa odo , undīyatīti odano = annaṃ .

Annaṃ .

Raṃjissa niggahītalopo , aka ca , raṃjate anenāti rajanaṃ = rāgo .

Rañjanti etthāti rajanī = ratti .

Padissa junukaM0.261 , pajjati gacchatīti pajjunno = indo , megho ca .

Gamissa gaṅa , gacchanti ettha vihaṅgādayoti gaganaṃ = antalikkhaṃ , evamaññepi .

108. Vī patā tano .

Vī vā-gamane , pata patha-gamane , etehi tano hoti .

Veti pavattati etenāti vetanaṃ = bhati .

Patanti etthāti pattanaṃ = nagaraṃ .

109. Ramā tanaka .

Rama kīḷāyamicasmā tanaka hoti .

‘‘ Gamādirānaṃ lopontassā ’’ ti (5.109) malopo , ramanti etthāti ratanaṃ = maṇi ādī , hatthamattañca .

110., Sū bhāhi nuka ,

Sū-pasave , bhā-dittiyaṃ , etehi nuka hoti .

Pasavīyatīti sūnu = putto .

Bhāti dibbatīti bhānu = sūriyo .

111. Dhāsse ca .

Dhā-dhāraṇetīmasmā nuka hoti , dhāssa e ca .

Dhāretīti dhenu = gāvī .

112. Vattā ṭāva dhamāsehyani .

Vatta-vattane , aṭa-gamanattho , ava-rakkhaṇe , dhama-sadde , asa-khepane , etehi ani hoti .

Vattanti etenāti vattani = tasaradaṇḍaṃ .

Vīmhi vattanī = pantho .

Aṭate gammateti aṭani = mañcaṅgoM0.262 .

Satte avati rakkhatīti avani = mahī .

Dhamanti etena vīṇādayoti dhamani = sīrā .

Daṇḍatthāya asīyate khipīyateti asani = kulisaṃ .

113. Yuto ni .

Yu-missanetīmasmā ni hoti .

Yavanti sattā anena etībhāvaṃ gacchantīti yoni = bhagaṃ , aṇḍajādiyoni ca .

( Iti tavaggapaccayavidhānaṃ ).

114. Camāpa pā vapā po .

Cama-adane , apa-pāpuṇane , pā-rakkhaṇe , vapa-bījanikkhepe , etehi po hoti .

Camanti adanti etthāti campā = nagaraṃ , apesi īsakamattamagamāsīti appaṃ = abahu .

Apāyaṃ pāti rakkhatīti pāpaṃ-kibbisaṃ .

Vapanti etthāti vappo = kedāraṃ .

115. Yu thu kūnaṃ dīgho ca .

Yu-missane , thu-abhitthave , ku-sadde , etehi po hoti , etesaṃ dīgho ca .

Dīghavidhānasāmatthiyā ottābhāvo .

Yavanti saha vattanti etthāti yūpo = yaññayaṭṭhi , pāsādo ca .

Thavīyatīti thūpo = cetiyaṃ .

Kavanti nadanti etthāti kūpo = udapāno .

116. Khipa supa nīsū pūhi paka .

Khipa-peraṇe , supa-saye , nī-naye , sū-pasave , pū-pavane , etehi paka hoti .

Khapati khayaṃ gacchatīti khippaṃ = sīghaṃ .

SupantiM0.263 ettha sunakhādayoti suppaṃ = papphoṭanaṃ .

Nayanti etasmā phalanti nipo = rakkho .

Savati ruciṃ janetīti sūpo = byañjanaviseso .

Pavīyati maricajīrakādīhi pavittaṃ karīyatīti pūpaṃ = khajjakaṃ .

117. Sippādayo .

Sippaādayo pakaantā nipaccante .

Sapissa assaittaṃ , sapati anenāti sippaṃ = kalā .

Vapissa assi , vijjaṃ vapatīti vippo = brāhmaṇo .

Vassa bo , vapati bahi nikkhamati hadayaṅgatasokenāti bappaṃ = assu .

Chupa-samphasse , usse , chupati anenāti cheppaṃ = naṅguṭṭhaṃ .

Rupa = ruppane , palopa dīghā , ruppati vikāramāpajjatīti rūpaṃ-bhūtabhūtikaṃ , evamaññepi .

118. Sāsā apo .

Sāsa anusiṭṭhiyamiccasmā apo hoti .

Sāsīyanti etenāti sāsapo = vīhiviseso .

119. Viṭapādayo .

Viṭapaādayo apantā nipaccante .

Vaṭa-veṭṭhane , assa ittaṃ , vaṭati veṭṭhati etenātiviṭapo = gumbaviseso , kutha-pūtibhāve , thassa ṇo , akuthi pūtibhāvamagamīti kuṇapo = matako .

Maṇḍa = bhūsane , maṇḍeti janaṃ , maṇḍīyati janehīti vā maṇḍapo = janālayo , evamaññepi .

120. Gupā pho .

Gupismā pho hoti .

Gopīyatīti goppho = caraṇagaṇṭhi .

121. Garasarādīhi bo .

GarasarādīhiM0.264 bo hoti .

Garati aññe anena pīḷetīti gabbo = abhimāno .

Sarati pavattatīti sabbo = sakalo .

Phalakāmehi janehi amīyati gamīyatīti ambo = cūto .

Puttena amīyati gamīyatīti ambā = mātā .

122. Nimbādayo .

Nimbaādayo bantā nipaccante .

Namissa assi , namati phalabhārenāti nimbo = ariṭṭho .

Vamissa vassa bittaṃ .

Pittādayo vamati uggiratīti bimbaṃ = sarīraṃ .

Kusissa amuka , tittena kusīyati akkosīyatīti kosambo = rukkho .

Kadatissa amuka , kadanti etena dvārādīnīti kadambo = rukkho .

Kuṭissa umuka , janehi koṭīyati pavattīyatīti kuṭumbaṃ = catuppado , khettaṃ , gharaṃ , kalattaṃ , dāsā ca .

Kaṇḍissa kuḍu .

Taṇḍulādayo anena kaṇḍanti paricchindantīti kuḍubo = mānaṃ , evamaññepi .

123. Darā bi .

Dara vidāraṇetīmasmā bi hoti .

Odanādīni dārenti jatāyāti dabbi = kaṭacchu , vīmhi dabbī .

124. Kara sara sala kala valla vasā abho .

Kara-karaṇe , sara-gati hiṃsācintāsu , sala-gamanattho , kala-saṅkhyāne , vala valla-saṃvaraṇe , vasa-nivāse , etehi abho hoti .

Karotīti karabho = oṭṭhā , pāṇippadeso ca .

Sarati gacchatīti sarabho = migaviseso .

Salati gacchatīti salabho = paṭaṅgoM0.265 .

Kalīyati parimīyati vayasāti kalabho = hatthipotako .

Tadaminādipāṭhā ḷatte kaḷabho = sova .

Valleti saṃvaraṇaṃ karotīti vallabho = piyo .

Vasantyanenāti vasabho = puṅgavo .

125. Gadā rabho .

Gadatismā rabho hoti .

Gadatīti gadrabho = kharo .

126. Usarāsā kabho .

Usa-dāhe , rāsa-sadde , etehi kabho hoti .

Usati paṭipakkhe dahatīti usabho = seṭṭho .

Rāsati nadatīti rāsabho = gadrabho .

127. Ito bhaka .

I itismā bhaka hoti .

Eti gacchatīti ibho = hatthī .

128. Garāvā bho .

Gara ghara-secane , ava-rakkhane , etehi bho hoti .

Garati bahi nikkhamanavasena siñcatīti gabbho = pasavo , ovarako ca .

Avati satte rakkhatīti abbhaṃ = megho .

129. Sobbhādayo .

Sobbhaādayo bhantā nipaccante .

Sadatissa assa ottaṃ , sīdanti etthāti sobbhaṃ = vivaraṃ , sobbho = jalāsayaviseso .

Kamissa assu , kāmīyatīti kumbho = dasambaṇamatto , ghaṭoM0.266 ca .( Kena jalena umbhīyati pūrīyatīti vā kumbho = ghaṭo .) Kusissa umuka , kusati avhāyatīti kusumbhaṃ = mahārajanaṃ .

Kusumbho = kanakaṃ , evamaññepi .

130. Usa kusa pada sukhā kumo .

Usādīhi kumo hoti .

Usati dahatīti usumaṃ = uṇhaṃ .

Kusati avhāyatīti sukumaṃ = pupphaṃ .

Pajjati devapūjādiṃ yātīti padumaṃ = paṅkajaṃ .

Sukhayatīti sukhuma = aṇu .

131. Vaṭumādayo .

Vaṭumaādayo kumantā nipaccanthe .

Vajissa-ntassa ṭo , vajanti etthāti vaṭumaṃ = patho .

Silisassa lisse , silissatīti silesupaṃ = semhaṃ .

Kamissa kuṅkādeso , kāmīyatīti kuṅkamaṃ = kasmīrajaṃ , evamaññepi .

132. Gudhā umo .

Gudha pariveṭṭhanetīmasmā umo hoti .

Gudhati pariveṭṭhatīti godhumo = dhaññaviseso .

133. Paṭha carā amimā .

Paṭhaticaratismā ama imā honti yathākkamaṃ .

Paṭṭhīyati uccārīyati uttamabhāvenāti paṭhamaṃ = seṭṭhaṃ .

Carati hīnattaṃ yātīti carimaṃ = pacchimaṃ .

134. Hidhūhi maka .

Hi-gatiyaṃM0.267 , dhū-kampane , etehi maka hoti .

Hinoti pavattahīti himaṃ = tuhinaṃ .

Dhunāti kampatīti dhūmo = aggipasavo .

135. Bhīto rīsano ca .

Bhī-bhayetīmasmā rīsano hoti makaca .

Antasarādilopo , bhāyanti etasmāti bhīsano = bhayānako .

Bhīmo = sova .

136. Khī su vī yā gāhi sā lū khu hu mara dhara ghara jamāma samā mo .

Khī-khaye .

Su-savane , vī-tantasantāne , yā-pāpuṇane , gā-sadde , hi-gatiyaṃ , sā-tanukaraṇāvasānesu , lū-chedane , khu-sadde , hu-havane , mara-pāṇacāge , dhara-dhāraṇe , kara-karaṇe , ghara-secane , jama-adane , ama gama-gamane , sama-upame , etehi dhātūhi mo hoti .

Khepanaṃ nirupaddavakaraṇatāya khemo = nirupaddavo .

Sunotīti somo = cando .

Vāyanti etenāti vemo = tantavāyopakaraṇaṃ .

Yātīti yāmo = dinassa chaṭṭho bhāgo , aṭṭhamo vā .

Gāyanti etthāti gāmo = saṃvasatho .

Hinoti pavattatīti hemaṃ = suvaṇṇaṃ .

Sāti sundarattaṃ tanuṃ karotīti sāmo = kāḷo .

Lūyateti lomaṃ = tanuruhaṃ .

Khūyate uttamabhāvenāti khomaṃ = atasi .

Havanaṃ , hūyate vā homaṃ = huti .

Marantyanenāti mambaṃ = yasmiṃ tāḷite na jīvati taṃ .

Attānaṃ dhārente apāye vaṭṭadukkhe ca apatamāne katvā dhāretīti dhammo = pariyatyādiM0.268 .

Karaṇaṃ , karīyatīti vā kammaṃ = sukhadukkhaphalādi .

Sedo paggharati anenāti ghammo = nidāgho .

Jameti abhakkhi tabbaṃ adatīti jammo = nihīno , anisammakārī ca .

Ameti pemena puttakesu pavattatīti ammā = mātā .

Samenti anenāti sammā = piyasamudācāro .

137. Asmādayo .

Asmaādayo mantā nipaccante , pararūpādīnamabhāvo nipātanā .

Asa-khepane , assateti asmā = pāsāṇo .

Bhasa-bhasmīkaraṇe , bhasati pakkharatīti bhasmā = chārikā .

Usa-dāhe , usati dahatīti usmā = tejodhātu .

Visa-pavisane , pavisanti etthāti vesmaṃ = gharaṃ .

Bhī-bhaye , massa suña , bhāyanti etasmāti bhesmā = bhayānako .

Asatissa dhaṅa , assati janehi cajīyatīti adhamo = nihīno .

Karotissa assa uttaṃ , karotīti kummo = kacchapo .

Evamaññepi .

138. Nīto mi .

Nayatismā mi hoti .

Nayatīti nemi = cakkantaṃ .

139. Ūmi bhūminimi rasmi .

Etesaddā miantā nipaccante .

Ūha-vitakke , halopo , ūhanti vitakkenti etenāti ūmi = taraṅgo .

Bhū-sattāyaṃ ottābhāvo , bhavanti etthāti bhūmi = mahī .

Ni-pāpane , ettābhāvo , sugatiṃ neti pāpetīti nimi = rājā .

Rasa-assādane , pararūpābhāvo , rasanti sattā etāyāti rasmi = rajju .

( Iti pavaggapaccayavidhānaṃ ).

140. Māchāhi yo .

Mā-māne-chā-chādaneM0.269 , etehi yo hoti .

Meti parimeti aññena uttamena guṇena attano aguṇanti māyā = santadosa paṭicchādana lakkhaṇā .

Cheti chindati saṃsayanti chāyā = paṭibimbaṃ .

141. Janissa jā ca .

Janismā yo hoti , janissa jā ca , janetīti jāyā = bhariyā .

142. Hadayā dayo .

Hadayaādayo yantā nipaccante .

Harissa daṅa , haratīti hadayaṃ = cittaṃ , manodhātu manoviññāṇadhātu nissayo ca , tanissaaka , attani pemaṃ tanotīti tanayo = putto .

Saratissa suri , sarati gacchatīti sūriyo = ādicco .

Haratissa mmiṅa , sukhamāharatīti hammiyaṃ = muṇḍacchadanapāsādo .

Kasa-gamane , kasassa alaka , assa i ca , kasati vuddhiṃ yātīti kisalayaṃ = pallavaṃ , evamaññepi .

143. Khī si si nī sī su vī kusūhi raka .

Khī-khaye , si-sevāyaṃ , si-bandhane , nī-pāpane , sī-saye , su-savane , vī vā-gamane , ku-sadde , sū-pasave , etehi raka hoti .

Khayati duhanenāti khīraṃ = payo .

Kusumādīhi sevīyatīti siro = muddhā .

Seti sarīraṃ bandhatīti sirā = dehabandhanī .

Neti , parehivānīyatīti nīraṃ = jalaṃ .

Sayatīti sīro = halaṃ .

Aniṭṭhaphala- dāyakattaṃM0.270 savatīti surā = madirā .

Suṇoti uttamagītādinti suro = devo .

Veti uttamabhāvaṃ yātīti vīro = vikkanto .

Kavati nadatīti kuraṃ = bhattaṃ .

Bhayaṭṭitānaṃ paṭhamakappiyānaṃ sūrattaṃ pasavatīti sūro = sūriyo , vikkanto ca .

144. Hi ci du minaṃ dīgho ca .

Hi-gatiyaṃ , ci-caye , du-gatiyaṃ , mi-pakkhepane , etehi raka hoti , dīgho cāntassa .

Hinoti pavattatīti hīraṃ = tālahīrādi .

Cayatīti cīraṃ = vakkalaṃ .

Dūyati dukkhena gamīyatīti dūraṃ = anāsannaṃ .

Mīyate pakkhīpīyateti mīro = samuddo .

145. Dhā tānamī ca .

Dhā-dhāraṇe , tā-pālane , etehi raka hoti , ī cāntādeso .

Dhāretītidhīro = dhitimā .

Jalaṃ tāyatīti tīraṃ = taṭaṃ .

146. Bhadrāyo .

Bhadraādayo rakaantā nipaccante .

Bhadda-kalyāṇe , dalopo pararūpābhāvo , bhajīyatīti bhadraṃ = kalyāṇaṃ .

Bhī-bhaye , nadādipāṭhā vī , bhāyanti etāyāti bherī = dundubhi .

Cita-sañcetane , vipubbo , vicintitabbanti vicitraṃ = nānākāraṃ , yā-pāpuṇane , rassa tuña , gamanaṃ yātrā = yānaṃ .

Gupa-gopane , ussa o , passa tañca gopīyatīti gotraṃ = kulādi , bhasa-bhasmīkaraṇe , rassa tuña , bhasati bhakkhaṃ karoti toyāti bhastā-kammāragaggarī .

Usa = dāhe , salopo , sokena tāḷite usati dahatīti uro = sarīrekadeso , evamaññepi .

147. Mandaṅka sasāsa matha catā uro .

Manda-jaḷatteM0.271 , aṅka-lakkhaṇe , sasa-gatihiṃsāpāṇanesu , asa-khepane , matha mantha-viloḷane , cata-yācane , etehi uro hoti .

Amandi asundarattā jaḷatthamagamīti mandurā = vājisālā .

Aṅkīyati lakkhīyatīti aṅkuro = bījapasavo .

Sasati hiṃsatīti sasuro = jayampatīnaṃ pitā .

Asīyitthāti asuro = dānavo , arīhi mathīyati āloḷīyatīti mathurā = nagaraṃ .

Catīyatīti caturo = dakkho .

148. Vidhurādayo .

Vidhuraādayo urantā nipaccante .

Vidha-vedhane , ettābhāvo , vedhati hiṃsatīti vidhuro = viruddho .

Unda-kiledane , undati kiledatīti unduro = ākhu .

Maṃka-maṇḍane , niggahītalopo , maṅkati anena attānaṃ alaṅkarotīti makuro = ādāso , ratho , kakko , maccho ca .

Kuka vaka-ādāne , kassa dvittaṃ .

Kukati salādayo ādadātīti kukkuro = sā .

Maṅga-maṅgalye , amaṅgi pasatthamagamīti maṅguro = macchaviseso , evamaññepi .

149. Tima ruha rudha badha mada manda vajāja ruca kasā kiro .

Tima-temane , ruha-janane , rudha-āvaraṇe , badha-bādhane , madaummāde , manda-modanathutijaḷattesu , vaja aja-gamane , ruca-dittiyaṃ , kasa-gamane , etehi kiro hoti .

Temetīti timiraṃ = andhakāraṃ , āpo ca .

Ruhati pavattatīti ruhiraṃ = lohitaṃ .

Jīvitaṃ rundhatīti rudhiraṃ = tadeva .

Bādhīyatīti badhiro = sotavikalo .

Janā majjanti etāyāti madirā = surā .

Modanti etthāti mandiraṃ = gharaṃM0.272 .

Vajatīti vajiraṃ = kulisuṃ .

Ajanti gacchantī etthāti ajiraṃ = aṅgaṇaṃ gharavisayokāso ca .

Rocatīti ruciraṃ = manuññaṃ .

Kasīyati dukkhena gamīyatīti kasiraṃ = kicchaṃ .

150. Thirādayo .

Thiraādayo kirantā nipaccante .

Ṭhā-gatinivattiyaṃ , ṭhassa thattaṃ , ṭhāti pavattatīti thiraṃ = ciraṭṭhāyī .

Isa siṃsa-icchāyaṃ , niggahītalopo , icchīyatīti sisiro = utuviseso .

Ada khāda-bhakkhane , āssa rassatthaṃ , khādīyati pāṇakehīti khadiro = dantadhāvano , evamaññepi .

151. Dada garehi durabharā .

Dada-dāne , gara ghara-secane , etehi yathākkamaṃ durabharā honti .

Antānaṃ dadātīti dadduro = bheko .

Garati siñcatīti gabbharaṃ = guhā .

152. Cara dara jara gara marehi te .

Carādīhi dhātūhi te carādayo honti yathākkamaṃ .

Caragatibhakkhanesu caranti etthāti caccaraṃ = vīthicatukkaṃ , aṅgaṇañca , dara-vidāraṇe , darīyatīti daddaraṃ = vādittaṃ , bherī ca .

Jara-vayohāniyaṃ , ajarīti jajjaro = jiṇṇo .

Gara ghara-secane , garati siñcatīti gaggaro = bhinnassaro , haṃsassaro ca .

Mara-pāṇacāge , maratīti mammaro = sukkhapaṇṇaṃ , patthapaṇṇānaṃ saddo ca .

153. Pīto kvaro .

Pī-tappanetīmasmāM0.273 kvaro hoti .

Appiṇīti pīvaraṃ = thūlaṃ .

154. Cīvarādayo .

Cīvaraādayo kvarantā nipaccante .

Cinātissa dīghattaṃ .

Cīyatīti cīvaraṃ = kāsāvaṃ .

Sama-upasame , nadādittā vī , pariḷāhaṃ sametīti saṃvarī = ratti .

Dhāssa ī , jālakuminādīni dhāretīti dhīvaro = koṭṭo , tāyatissa ī , yena kenaci attānaṃ tāyatīti tīvaro = hīnajāti .

Nayatissī , nayanti ettha sattāti nīvaraṃ = gharaṃ , evamaññepi .

155. Kuto kriro .

Ku-saddetīmasmā kriro hoti .

Kavati nadatīti kuraro = pakkhī , itthiyaṃ vīmhi kurarī .

156. Vasāsā charo .

Vasa-nivāse , asa-khepane , etehi charo hoti .

Vasanti etthāti vaccharo = vasso .

Saṃpubbo , saṃvasanti etthāti saṃvaccharo = sova .

Asati vissajjetīti accharā = devakaññā , aṅguliphoṭanañca .

157. Masā chero ca .

Masa-amasanetīmasmā chero hoti charo ca .

Taṇhāya parāmasanaṃ maccheraṃ = sakasampattiniguhanaṃ , maccharaṃ = tadeva .

158. Dhū vāto saro .

DhunātiM0.274 vātīhi saro hoti .

Dhunātīti dhūsaro = lūkho īsaṃpaṇḍu ca .

Vāti gacchatīti vāsaro = divaso .

159. Bhamādīhyaro .

Bhama tasa manda kandādīhi aro hoti .

Bhamatīti bhamaro = madhukaro .

Tasati tantaṃ gaṇhātīti tasaro = suttaveṭṭhano .

Mandanti modanti etthāti mandaro = pabbato .

Kandati avhāyatīti kandaro = darī .

Divassa ettaṃ , devanti kīḷanti etenāti devaro = patiro bhātā .

160. Vadissa badaca .

Vadatismā aro yoti , vadatissa badādeso ca .

Vadanti etenāti badaro = kakkandhūphalaṃ .

Vīmhi badarī = kakkandhū .

161. Vada janānaṃ ṭhaṅaca .

Vada janehi aro hoti , ṭhaṅa cāntādeso .

Vadatīti vaṭharo = mūḷo vaṭharaṃ = thūlaṃ .

Jāyatīti jaṭharaṃ = udaraṃ .

162. Pacissiṭhaṅaca .

Pacatismā aro hoti iṭhaṅacāntādaso .

Pacanti etenāti piṭharo = thālī .

163. Vakā araṇa .

Vaka kuka-ādānetimasmā araṇahoti .

Vaketi ādadāti etāyāti vākarā = migabandhanī .

164. Siṅgyaṅgāga majjakalālā āro .

SiṅgiitiM0.275 nāmadhātu , aṅga-gamanattho , aga-kuṭilagamane , majjasaṃsuddhiyaṃ , kala-saṅkhyāne , ala-bandhane , etehi āro hoti .

Vijjhanatthena siṅgaṃ viya siṅgaṃ = nāgarikabhāvasaṅkhātassa kilesasiṅgassetaṃ nāmaṃ , taṃkaroti siṅgaṃ vā payuttaṃ , taṃ karoti rāgīsu pabhavatīti vā ,‘‘ dhātvatthe nānāmasmī ’’ ti (5.12) i , pubba saralopo , siṅgi , tato āro ,‘‘ sarolopo sare ’’ ti (1.26) ilopo , pubbe ‘‘ vippaṭisedhe ’’ ti (1.22) aniṭṭhappaṭisedho , ettha hi ārato aññattha sāvakāsapubbasaralopova , ipaccayato aññattha ca , siṅgāro = kilesasiṅgakaraṇaṃ , vilāsoti vuttaṃ hoti .

Aṅgati vināsaṃ gacchatīti aṅgāro = daḍḍhakaṭṭhaṃ .

Aganti gacchanti etthāti agāraṃ = gharaṃ .

Līhanena attano sarīraṃ majjati nimmalattaṃ karotīti majjāro = biḷāro .

Kalāti niddesā lassa ḷattaṃ , etena guṇaṃ kalīyati parimīyatīti kaḷāro = piṅgalo .

Dīghattaṃ alati bandhatīti aḷāro = vaṅko visālo ca .

165. Kamissassu ca .

Kama-icchāyamiccasmā āro hoti , assa u ca .

Kāmīyatīti kumāro = bālo .

166. Bhiṅgārādayo .

Bhiṅgārappabhutayo ārantā nipaccante .

Bhara = bharaṇe , bharaṇaṃ dhāraṇaṃ posanañca , dhāraṇatthassa bharatissa bhiṅgādeso , bharatiM0.276 dadhāti udakanti bhiṅgāro = hemabhājanaṃ .

Kleda klida-alla bhāve , la lopo , kledayatīti kedāraṃ = khettaṃ ,( ke jale sati dāro vidāraṇamassāti vā kedāraṃ = tadeva , bahulādhikārā sattamiyā na lopo .) Vida-lābhetīmasmā kupubbā āro dassa ḷattaṃ issa ettābhāvo samāse kussa o ca nipaccante , kuṃ pathaviṃ vindati tatruppannatāyāti koviḷāro = diguṇapatto .

167. Karā māro .

Karotismā māro hoti .

Lohakiccaṃ karotīti kammāro = lohakāro .

168. Pusa sarehi kharo .

Pusa sarehi kharo hoti .

Posīyati jalenāti pokkharaṃ = padumaṃ .

Sarati vikāraṃ gacchatīti sakkharā = ucchuvikāro .

169. Sara vasa kalā kīro vassuṭa ca .

Etehi kīro hoti vassa uṭa ca .

Sarīyatīti sarīraṃ = deho .

Vasanti vāsaṃ karonti etenāti usīraṃ = bīraṇamūlaṃ .

Anena thūlādi kalīyati parimīyatiti kaliro = aṅkuro .

170. Gambhīrādayo .

Gambhīraādayo kīrantā nipaccante .

Gamissa bhuka , malopo vā , pathaviṃ , bhinditvā gacchati pavattatīti gambhīro , gabhīro = agādhoM0.277 , kulissa lassa ḷo , pāde kulati pattharatīti kuḷīro = kakkaṭo , evamaññepi .

171. Khajja valla masā ūro .

Khajja-majjane , vala valla-saṃvaraṇe , sama-āmasane , etehi ūro hoti , khajjīyatīti khajjūro , vīmhi khajjūrī = rukkhaviseso .

Vallīyati saṃvarīyatīti vallūro = sukkhamaṃso .

Masīyatīti masūro = vīhiviseso .

172. Kappūrādayo .

Kappūraādayo ūrantā nipaccante .

Tuṭṭhimuppādetuṃ kappati sakkotīti kappūraṃ = ghanasāro .

Karotissa assu , kibbisaṃ karotīti kurūro = pāpakārī .

Pasa-bādhane , pasati pīḷetīti pasūro = duṭṭho , byañjanaṃ , evaṃnāmako ca , evamaññepi .

173. Kaṭha cakā oro .

Kaṭha-kicchajīvane , caka-parivitakkane , etehi oro hoti .

Kaṭhati kicchena jīvatīti kaṭhoro = thaddho .

Cakati parivitakketīti cakoro = pakkhiviseso .

174. Morādayo .

Moraādayo orantā nipaccante .

Mī-hiṃsāyaṃ , īlopo , mayati hiṃsatīti moro = mayūro .

Kasa-gamane , assiM0.278 , kasati gacchatīti kisoro = paṭhamavayo asso .

Mahīyati pūjīyatīti mahoro = vammiko , evamaññepi .

175. Kuto eraka .

Ku-saddetīmasmā eraka hoti .

‘‘ Yuvaṇṇānamiyaṅuvaṅa sare ’’ ti (5.136) uvaṅa , kavati nadatīti kuvero = vessavaṇo .

176. Bhū sūhi rika .

Bhūsattāyaṃ , sū-pasavane , etehi rika hoti .

Bhavatīti bhūri = pahūtaṃ , ṅīmhi bhūrī = medhā .

Savati hitaṃ pasavatīti sūri = vicakkhaṇo .

177. Mī kasī nīhi ru .

Mī-hiṃsāyamiccasmā , kapubbā sayatismā , nayatismā ca ru hoti .

Raṃsīhi andhakāraṃ mīyati hiṃsatīti meru = sireru , ke jale sayati pavattatīti kaseru = tiṇaviseso .

Attanissite sundarattaṃ neti pāpetīti neru = pabbato .

178. Sinā eru .

Sinā-soceyyetīmasmā eru hoti .

Sināti suciṃ karotīti sineru = pabbatarājā .

179. Bhī ruhi ruka .

Bhī-saye , ru-sadde , etehi ruka hoti .

Bhāyanti etasmāti bhīru = bhayānako .

Ravatīti ruru = migo .

180. Tamā būlo .

Tama-bhūsanetīmasmāM0.279 būlo hoti .

Mukhaṃ tameti bhūsetīti tambūlaṃ = mukhabhūsanaṃ .

181. Sito lakavālā .

Si-sevāyamiccasmā lakavālaiccete paccayā honti .

Sattehi sevīyatīti silā = pāsāṇo , selo = pabbato .

Jalaṃ sevatīti sevālo = jalatiṇaṃ .

182. Maṅga kama samba saba saka vasa pisa keva kala palla kaṭha paṭa kuṇḍa maṇḍā alo .

Maṅga-maṅgalye , kama-icchāyaṃ , samba-maṇḍane , sabaiti asseva katamalopassa niddeso , saka-sattiya , vasa-nivāse , pisagamane , keva-sevane , kala-saṅkhyāne , palla-gamane , kaṭha kicchajīvane , paṭa-gamanattho , kuṇḍa-dāhe , maṇḍa-bhūsane , etehi alo hoti .

Maṅganti sattā etena vuddhiṃ gacchantīti maṅgalaṃ = pasatthaṃ .

Kāmīyatīti kamalaṃ-paṅkajaṃ .

Sampati maṇḍetīti sambalaṃ = pātheyyaṃ .

Sabalaṃ = visabhāga vaṇṇavantaṃ .

Sakkoti vattunti sakalaṃ = sabbaṃ .

Vasatīti vasalo = suddo .

Piyabhāvaṃ pisati gacchatīti pesalo = piyasīlo .

Kevati pavattatīti kevalaṃ = sakalaṃ .

Kalīyati parimīyati udakametenāti kalalaṃ = apatthinnaṃ , pallati āgacchati udakametasmāti pallalaṃ = appodako saro .

Kaṭhanti ettha dukkhena yantīti kaṭhalaṃ = kapālakhaṇḍaṃ , paṭati vuddhiṃ gacchatīti paṭalaṃ = samū- hoM0.280 .

Ghaṃsena kuṇḍati dahatīti kuṇḍalaṃ = kaṇṇābharaṇaṃ .

Maṇḍīyati paricchedakaraṇavasena bhūsīyatīti maṇḍalaṃ = samantato paricchinnaṃ .

183. Musā kalo .

Musatismā kalo hoti .

Musati etenāti musalo = ayoggo .

184. Thalādayo .

Thalaādayo kalantā nipaccante .

Ṭhassa tho , pubbasaralopo , tiṭṭhanti etthāti thalaṃ = unnatappadeso .

Pā-pāne , upubbo , dvibhāvasaralopā , udakaṃ pivatīti uppalaṃ = kuvalayaṃ .

Patissa pāṭaṃ , patati gacchati paripākanti pāṭalaṃ = phalaṃ , tambavaṇṇaṃ kusumañca .

Baṃhissa niggahītalopo , baṃhati vuddhiṃ gacchatīti bahalaṃ = ghanaṃ .

Cupissa ussa attaṃ , cupati ekattha na tiṭṭhatīti capalo = anavaṭṭhito , evamaññepi .

185. Kulā kālo ca .

Kula-patthāretīmasmā kālo hoti kalo ca .

Kulati attano sippaṃ pattharatīti kulālo = kumbhakāro .

Kulati pakkhe pasāretīti kulalo = pakkhijāti .

186. Muḷālādayo .

Muḷālaādayo kālantā nipaccante .

Mīla-nimīlane , uttaḷatāni , uddhaṭamatte nimīlatīti muḷālaṃ = bhisaṃ .

Bala-pāṇane , itta- ḷattāniM0.281 , mūsikādikhādanena balati jīvatīti biḷālo = majjāro .

Kappissa saṃyogādilopo , kappanti jīvikaṃ etenāti kapālaṃ = ghaṭādikhaṇḍaṃ .

Pī tappane .

‘‘ Yuvaṇṇānamiyaṅuvaṅa sare ’’ ti (5.136) iyaṅa , attano phalena satte santappetīti piyālo-rukkho .

Kuṇa-sadde , vātasamuṭṭhitā vīcimālā ettha kuṇanti nadantīti kuṇālo = eko mahāsaro .

Visa-pavisane , pavisanti etthāti vsālo = vitthiṇṇo .

Pala-gamane , vātena palati gacchatīti palālaṃ = sassānamupanītadhaññānaṃ nāḷapattāni .

Saratissa sigo , sasādayo sarati hiṃsatīti sigālo = kotthu , evamaññepi .

187. Caṇḍa patā ṇālo .

Caṇḍa-caṇḍikye , pata patha-gamane , etehi ṇālo hoti .

Caṇḍeti pīḷetīti caṇḍālo = mātaṅgo , patati adhogacchatīti pātālaṃ = rasātalaṃ .

188. Mādito lo .

Mā-māne , i-ajjhenagatīsu , pī-tappane , dū-paritāpe , evamādīhi lo hoti .

Mīyati parimīyatīti mālā = panti .

Eti gacchatīti elā = sukhumelā .

Piṇeti tappeti etthāti pelā = āsittakūpadhānaṃ .

Dūyati paritāpetīti dolā = kīḷanayānakaṃ .

Kalasaṅkhyāne , kalanaṃ kallaṃ = yuttaṃ .

189. Ana sala kala kuka saṭha mahā ilo .

Ana-pāṇane , sala-gamane , kala-saṅkhyāne , kuka vaka-ādane , saṭha-kitave , araha maha-pūjāyaṃ , etehi ilo hoti .

AnatiM0.282 pavattatītianilo = māluto .

Salati gacchatīti salilaṃ = jalaṃ .

Kalati pavattatīti kalilaṃ = gahanaṃ .

Kukati attano nādena sattānaṃ manaṃ gaṇhātīti kokilo = parapuṇḍo .

Saṭhati vañcetīti saṭhilo = saṭho .

Mahīyati pūjīyatīti mayilā = itthī .

190. Kuṭā kilo .

Kuṭa-koṭilyetīmasmā kilo hoti .

Akuṭi kuṭilattamagamīti kuṭilo = vaṅko .

191. Sithilādayo .

Sithilaādayo kilantā nipaccante .

Saha khamāyaṃ , sahissa sithattaṃ , sahitumalanti sithilaṃ = adaḷhaṃ .

Kampissa saṃyogādilopo , paradukkhe sati kampatīti kapilo = isi .

Kaba-vaṇṇe , bassa po , akabi nīlādivaṇṇattamagamīti kapilo = vaṇṇaviseso .

Mathissa mitho , mathīyatīti mithilā = pūrī , evamaññepi .

192. Caṭa kaṇḍa vaṭṭa puthā kulo .

Caṭa-bhedane , kaṇḍa-chedane , vaṭṭa-vattane , putha patha-vitthāre , etehi kulo hoti .

Caṭati mitte bhindatīti caṭulo = cāṭukārī .

Kaṇḍīyati chindīyatīti kaṇḍulo = rukkho .

Vaṭṭatīti vaṭṭulo = parimaṇḍalo .

Apattharīti puthulo = vitthāro .

193. Tumulādayo .

Tumulaādayo kulantā nipaccante .

Tama khedane , assu , atami vitthiṇṇattamagamīti tumulo = patthaṭo .

Tamissa ḍuka , tamīyatiM0.283 vikāramāpādīyatīti taṇḍulo = vīhisāro .

Nipubbassa cinātissa ilopo , atthikehi nicīyateti niculo = hijjalo , evamaññepi .

194. Kalla kapa takka paṭā olo .

Kalla-sadde , kapa-acchādane , takka-vitakke , paṭa-gamane , etehi olo hoti .

Vātavegena samuddato uṭṭhahitvā kallati nadatīti kallolo = mahāvīci .

Kapati dante acchādatīti kapolo = vadanekadeso .

Takkīyatīti takkolaṃ = kolakaṃ .

Paṭati byādhimetena gacchatīti paṭolo = tittako .

195. Aṅgā ulolī .

Aṅga-gamanattho , etasmā ulaulī honti .

Aṅganti etena jānantīti aṅgulaṃ = pamāṇaṃ .

Aṅgati uggacchatīti aṅgali = karasākhā .

196. Añjāli .

Añja-byatti makkhana gati kantīsu , etasmā ali hoti .

Añjeti bhattimanena pakāsetīti añjali = karapuṭo .

197. Chadā li .

Chada-saṃvaraṇe , etasmā li hoti .

Chādetīti challī = sakalikā .

198. Allyādayo .

Alliādayo liantā nipaccante .

Ara-gamane , arati pavattatīti alli = rukkho .

Nayatissa ettābhāvo , attikehi nīyatītiM0.284 4 nīli , ṅīmhi nīlī = gacchajāti .

‘‘ Saramhā dve ’’ ti (1.34) lassa dvibhāve rassatte ca nillītipi hoti .

Pālissa pā , pāleti rakkhatīti pāli , ṅīmhi pālī = panti .

Pālissa palo , pāleti rakkhatīti palli = kuṭi .

Cuda-codane , ottābhāvo , codīyatīti culli = uddhanaṃ , evamaññepi .

199. Pilādīhyavo .

Pila-vattane , palla-gamane , paṇa-byavahārathutīsu , evamādīhi avo hoti .

Pilyateti pelavo = lahu .

Pallatīti pallavo = kisalayaṃ .

Paṇīyatīti paṇavo = mudaṅgo .

Evamaññepi .

200. Sāḷavādayo .

Sāḷavaādayo avantā nipaccante .

Sala-gamanattho , upantassa dīgho ḷattañca nipātanā .

Salati pavattatīti sāḷa vo = abhisaṅkhataṃ badarādiphalakhādanīyaṃ .

Kita-nivāse , ettābhāvo , ketatīti kitavo = jūtakāro , coro ca .

Mū-bandhane , ūssa rassattaṃ , tuña cāvassa , munāti bandhatīti mutavo = caṇḍālo .

Vala valla-saṃvaraṇe , ḷattaṃ , valati , valyateti vā vaḷavā = turaṅgakantā .

Mura-saṃveḷane , murīyatīti muravo = mudaṅgo , evamaññepi .

201. Sarā āvo .

Saratismā āvo hoti .

Sarati pavattatīti sarāvo = bhājanaviseso .

202. Ala mala bilā ṇuvo .

Ala-bandhaneM0.285 , mala malla-dhāraṇe , bila-bhedane , etehi ṇuvo hoti .

Latāhi alīyatīti āluvo = gacchajāti .

Malati dhāretīti māluvo = pattalatā .

Bilati bhindatīti beluvo = rukkho .

203. Gātvī vo .

Kā gā-saddetīmasmā īvo hoti .

Gāyanti etāyāti gīvā = galo .

204. Suto kvatvā .

Su-savanetīmasmā kva kvā honti .

Suṇātīti suvo = kīro .

Suvā = suṇo .

205. Vidvā .

Vidatismā kvā pararūpābhāvo a nipaccante .

Vidati jānātīti vidvā = vidū .

206. Thuto revo .

Thu-abhitthave , etasmā revo hoti .

Thavati siñcatīti thevo = phusitaṃ .

207. Samā rivo .

Sama-upasame , etasmā rivo hoti .

Sameti upasametīti sivo = umāpati , sivā = sigālo , sivaṃ = santi .

208. Chadā ravi .

Chada-saṃvaraṇeM0.286 , etasmā ravi hoti .

Chādetīti chavi = juti .

209. Pūra timā kiso rasso ca .

Pūra-pūraṇe , tima-temane , etehi kiso hoti ūssa rasso ca .

Pūretīti puriso = pumā .( Pure uccaṭṭhāne seti pavattatīti vā puriso = sova .) Temetīti timisaṃ = tamo .

210. Karā īso .

Karotismā īso hoti .

Karīyatīti karīsaṃ = gūthaṃ .

211. Sirīsādayo .

Sirīsaādayo īsantā nipaccante .

Saratissa assi , sappadaṭṭhakālādīsu sarīyatīti sirīso = rukkho .

Pūrissa rassattaṃ , pūretīti purīsaṃ = gūthaṃ .

Talissa dīgho , talati sattānaṃ patiṭṭhānaṃ bhavatīti tālīsaṃ = osadhiviseso , evamaññepi .

212. Karā ribbiso .

Karotismā ribbiso hoti .

Karīyatīti kibbisaṃ = pāpaṃ .

213. Sasāsa vasa visa hana vana manāna kamā so .

Sasa-gati hiṃsā vissasa pāṇanesu , asa-khepane , vasa-nivāse , visa-pavisane , hana-hiṃ sāyaṃ , vana sana-sambhattiyaṃ , mana-ñāṇe , ana-pāṇane , kama-icchāyaṃ , etehi so hoti , sasanti jīvanti sattā etenāti sassaṃ = kalamādi , asati khipatīti asso = hayoM0.287 .

Vasanti etthāti vassaṃ = saṃvaccharo .

Visatīti vesso = tatiyavaṇṇo .

Haññateti haṃso = sitacchado .

Vanoti pattharatīti vaṃso = santāno , veḷu ca .

Maññateti maṃsaṃ = pisitaṃ , anati jīvati etenāti aṃso = ekāṭṭhāso , bhujasiro ca .

Kāmīyatīti kaṃso = parimāṇaṃ .

214. Āmi thu ku sīto saka .

Āpubbo mi-pakkhepe , thu-abhitthave ku-sadde , sī-saye , etehi saka hoti .

Āmīyati anto pakkhipīyatīti āmisaṃ = bhakkhaṃ .

Thavīyatīti thuso = vīhitaco .

Kavati vātena nadatīti kuso = tiṇaviseso .

Sayanti ettha ūkāti sīsaṃ = muddhā , kālatipu ca .

215. Phassādayo .

Phassaādayo sakaantā nipaccante .

Phusa-samphasse , ussatthaṃ , phusatīti phasso = kāyaviññāṇavisayo .

Phusso = nakkhattaṃ .

Pusa posane , posīyatīti pussaṃ = phalaviseso .

Bhū-sattāyaṃ , bhūssa rasso , abhavīti bhusaṃ = tucchadhaññaṃ , aṃkissa uka , aṅketi anena aññeti aṅkuso = gajapatodo .

Phāya-vuddhiyaṃ , papubbo , yalopo , phāyati vuddhiṃ gacchatīti papphāsaṃ = dehakoṭṭhāsaviseso .

Kalismā sassa māña , kulismā ca , kalīyati parimīyatīti kammāso = sabalo , kammāsaṃ = pāpaṃ .

Kulati pattharatīti kummāso = bhakkhaviseso .

Manissa jūka , maññati sadhanattaṃ etāyāti mañjūsā = kaṭṭhapeḷā .

Pīssa yūka , piṇetīti pīyūsaṃ = amataṃ .

Kula-saṃvaraṇe , ika , kulīyati saṃvarīyatīti kulisaṃ = vajiraṃM0.288 .

Bala-saṃvaraṇe , ika , lassa ḷattañca , balati etena macche gaṇhātīti baḷiso = macchavedhanaṃ .

Mahissa eka , mahīyatīti mahesī = katābhisekā padhānitthī , evamaññepi .

216. Suto ṇisaka .

Suṇātismā ṇisaka hoti .

Suṇātīti suṇisā = puttabhariyā .

217. Vetāta yu panāla kala camā aso .

Veta-suttiyo dhātu , ata-sātaccagamane , yu-missane , panathutiyaṃ , ala-bandhane , kala-saṅkhyāne , cama-adane , etehi aso hoti .

Vetati pavattatīti vetaso = vānīro .

Atati vāterito niccaṃ vedhattaṃ yātīti ataso = vanappativiseso vīmhi abhasī = gacchaviseso .

Yavīyati missīyatīti yavaso = pasughāso .

Paññate thavīyateti panaso = kaṇḍaṇīphalo .

Alīyati bandhiyatīti alaso = mandakārī .

Kalīyatīti kalaso = kumbho .

Camati adati anenāti camaso = homabhājanaṃ .

218. Vaya diva kara karehyasaṇasakapāsakasā .

Vayatyādīhi asaṇaādayo honti yathākkamaṃ .

Vayati gacchatīti vāyaso = kāko .

Dibbanti etthāti divaso = dinaṃ .

Karīyatīti kappāso = suttasambhavo .

Kibbisaṃ karotīti kakkaso = pharuso .

219. Sasa masa daṃsāsā su .

SasādīhiM0.289 su hoti .

Sasati jīvatīti sassu = jayampatīnaṃ mātā .

Masīyatīti massu = purisamukhe pavaddhalomāni .

‘‘ Lopo ’’ ti (1.39) niggahītalopo , daṃsīyati bandhamanenāti dassu = coro .

Asīyati khipīyatīti assu = bappo .

220. Vidā dasuka .

Vidismā dasuka hoti .

Vidati jānātīti viddasu = vidvā .

221. Sasā rīho .

Sasatismā rīho hoti .

Sasati hiṃsatīti sīho = kesarī .

222. Jīvāmā ho vamā ca .

Jīva-pāṇadhāraṇe , ama-gamane , etehī ho hoti , vamā cāntādesā yathākkamaṃ , ādesavidhānaṃ pana pararūpabādhanatthaṃ .

‘‘ Byañjane dīgharassā ’’ ti (1.39) rassattaṃ , jīvanti etāyāti jivhā = rasanā .

Amati pavattatīti amhaṃ = asmā .

Papubbe amati pavattatīti pamhaṃ = pakhumaṃ .

223. Taṇhādayo .

Taṇhaādayo hantā nipaccante .

Tasa-pipāsāyaṃ , sassa ṇattaṃ , evamupari ca , tasati pātumicchati etāyāti taṇhā = lo bho .

Kasa-vilekhane , kasatīti kaṇho = kāḷo .

Juta-dittiyaṃ , tassa ṇattaṃ , ottābhāvo ca , jotetīti juṇhā = canda- pabhāM0.290 .

Mīlissa ḷo , nimīlantyanena akkhīnīti mīḷhaṃ-gūthaṃ .

Gāhissa ḷo , gayhatīti gāḷhaṃ , dahissa ḷo , dahatīti daḷhaṃ , bahissa ḷo , dīgho ca , bahati vuddhiṃ vacchatīti bāḷhaṃ , ete tayo daḷhatthā .

Gamissa assi , gacchatīti gimho-nidāgho .

Paṭakalānaṃ aka ca , paṭati yātīti paṭaho = bheriviseso .

Kalīyati parimīyati anena sūrabhāvoti kalaho = vivādo .

Kaṭavarānaṃ āka , kaṭanti ettha osadhādiṃ maddantīti kaṭāho = bhājanaviseso .

Varīyatīti varāho = sūkaro .

Lunātissa o , lunāti etenāti lohaṃ = ayādi .

Evamaññepi .

224. Paṇussahā hihī ṇoḷaṅa ca .

Paṇā upubbasahā ca hihī honti yathākkamaṃ , ṇaoḷaṅa cāntādesā , ādesavidhānasāmatthiyā pararūpābhāvo , paṇīyati voharīyatīti paṇhi = pādassa pacchābhāgo .

Ussahatīti ussāḷhī-vīriyaṃ .

225. Khī mi pī cu mā vākāhi ḷo ussa vā dīgho ca .

Khī-khaye , mi-pakkhepe , pī-tappane , cu-cavane , mā-māne , vī vā-gamane , kā gā-sadde , etehi ḷo hoti , ukārassa vā dīgho ca .

Khīyatīti khelo = lālā .

Mīyati pakkhipīyatīti meḷā = masi .

Piṇetīti peḷā = bhājanaviseso .

Cavatīti cūḷā = sikhā .

Coḷo = pilotiko .

Mīyati parimīyatīti māḷo = ekakūṭasaṅgahito anekakoṇavanto paṭissayaviseso .

Vāti gacchatīti vāḷo = caṇḍamigo .

Kāyati pharusaṃ vadatīti kāḷo = kaṇho , vīmhi kāḷī = kaṇhā .

226. Guto ḷaka ca .

Gu-saddetīmasmāM0.291 ḷaka hoti ḷo ca .

Gavati pavattati etenāti guḷo = ucchuvikāro .

Goḷo = lakuṇḍako .

227. Paṅguḷādayo .

Paṅguḷaādayo ḷaka antā nipaccante .

Khañja-gativekalle , paṅguādeso , akhañji gativekallamāpajjīti paṅgaḷo = pīṭhasappī .

Karotismā ḷassa khaña , kibbisaṃ karotīti kakkhaḷo = kurūro .

Kukatissa kuka , kukyati pāpakārīhi ādīyatīti kukkuḷaṃ = saṅku saṃkiṇṇo sobbho .

Kukkuḷo = thusaggī .

Maṃkissa uka , bindu lopo ca , maṃketi vanaṃ maṇḍetīti makuḷo = avikasitakusumaṃ .

228. Pāto ḷi .

Pātismā ḷi hoti .

Atthaṃ pāti rakkhatīti pāḷi = tanti .

229. Vīto ḷu .

Vītismā ḷu hoti .

Veti pavattatīti veḷu = veṇu .

( Iti avaggapaccayavidhānaṃ ).

Iti moggallāne byākaraṇe vuttiyaṃ

Ṇvādikaṇḍo sattamo .

Suttaṃ dhātu gaṇo ṇvādi , nāmaliṅgānusāsanaṃ ;

Yassa tiṭṭhati jīvhagge , sa byākaraṇakesarī .

Samattā cāyaṃ moggallānavutti

Sattahi bhāṇavārehi .

YassaM0.292 rañño pabhāvena , bhāvitattayamākulaṃ ;

Anākulaṃ duladdhīhi , pāpabhikkhūhi sabbaso .

Laṅkāya munirājassa , sāsanaṃ sādhu saṇṭhikaṃ ;

Puṇṇacandasamāyogā , vāridhīva vivaddhate .

Parakkamabhuje tasmiṃ , saddhābuddhiguṇodite ;

Manuvaṃsaddhajākāre , laṅkādīpaṃ pasāsati .

Moggallānena therena , dhīmatā sucivuttinā ;

Racitaṃ yaṃ suviññeyya-masandiddha ’ manākulaṃ .

Asesavisayabyāpi , jinabyappatha nissayaṃ ;

Saddhasattha ’ manāyāsa-sādhiyaṃ buddhivaddhanaṃ .

Tassa vutti samāsena , vipulatthapakāsanī ;

Racitā puna teneva , sāsanujjotakārināti .

Moggallānabyākaraṇaṃ niṭṭhitaṃ .

Issues

Select Version

Moggallānabyākaraṇaṃ

Moggallānabyākaraṇaṃ