6. Chaṭṭho kaṇḍo ( tyādi )
1. Vattamāneti anti si tha mi ma te ante se vhe e mhe .
Vattamāne āraddhāparisamatte atthe vattamānato kriyatthā tyādayo honti .
Gacchati , gacchanti , gacchasi gacchatha , gacchāmi gacchāma , gacchate gacchante , gacchase gacchavhe , gacche gacchāmhe .
Kathaṃ ‘ pure adhammo dippati , purā marāmī ’ ti ?
Vattamānassevavattumiṭṭhattā taṃsamīpassa taggahaṇena gahaṇā , purepurāsaddehi vā anāgatattāvagame tadā tassa vattamānattā , kālabyattayo vā eso , bhavanteva hi kālantarepi tyādayo bāhulakā ‘ santesu parigūhāmi , mā ca kiñca ito adaṃ ’‘ kāyassa bhedā abhisamparāyaṃ , sahabyataṃ gacchati vāsavassa ,‘ anekajātisaṃsāraṃ sandhāvissaṃ ’ ativelaṃ na massissan ’ ti .
2. Bhavissati
M0.211 ssati ssanti ssasi ssatha ssāmi ssāma ssate ssante ssase ssavhe ssaṃ ssāmhe .Bhavissati anāraddhe atthe vattamānato kriyatthā ssatyādayo honti .
Gamissati gamissanti , gamissasi gamissatha , gamissāmi gamissāma , gamissate gamissante , gamissase gamissavhe , gamissaṃ gamissāmhe .
3. Nāme garahāvimhayesu .
Nāmasadde nipāte sati garahāyaṃ vimhaye ca gamyamāne ssatyādayo honti .
Ime hi nāma kalyāṇadhammā paṭijānissanti , na hi nāma bhikkhave tassa moghapurisassa pāṇesu anuddayā bhavissati , kathaṃ hi nāma so bhikkhave moghapuriso sabbamattikāmayaṃ kuṭikaṃ karissati ?
Tattha nāma tvaṃ moghapurisa mayā virāgāya dhamme desite sarāgāya cetessasi ?
Atthi nāma tāta sudinna ābhidosikaṃ kummāsaṃ paribhuñjissasi , atthiyevihāpi nindāvagamo .
Vimuye-acchariyaṃ vata bho abbhutaṃ vata bho santena vata bho pabbajitā vihārena viharanti , yatra hi nāma saññī samāno jāgaro pañcamattāni sakaṭasatāni nissāya nissāya abhikkantāni neva dakkhati na pana saddaṃ sossati , acchariyaṃ andho nāma pabbatamārohissati , badhiro nāma saddaṃ sossati .
4. Bhūte īuṃ ottha iṃ mhā ā ū se vhaṃ a mhe .
Bhūte parisamatte atthe vattamānato kriyatthā ī ādayo honti .
Agamī agamuṃ , agamo agamittha , agamiṃ agamimhā
M0.212 , agamā agamū , agamise agamivhaṃ , agama agamimhe .Bhūtasāmaññavacanicchāyamanajjatanepi ‘ suvo ahosi ānando ’.
5. Anajjatane ā ū o ttha a mhā ttha tthuṃ se vhaṃ iṃ mhase .
Avijjamānajjatane bhūte-tthe vattamānato kriyatthā āādayo honti .
Āñāyyā ca uṭṭhānā , āñāyyā ca saṃvesanā ;
Esajjatano kālo , aharubhataḍḍharattaṃ vā .
Agamā agamū , agamo , agamattha , agama agamamhā , agamattha agamatthuṃ , agamase agamavhaṃ , agamiṃ agamamhase .
Aññapadattho kiṃ ?
Ajja hiyyo vā agamāsi .
6. Parokkhe a u e ttha a mha ttha re ttho vho i mhe .
Apaccakkhe bhūtānajjatane-tthe vuttamānato kriyātthā a ādayo honti .
Jagāma jagamu , jagame jagapittha , jagama jagamimha , jagamittha jagamire , jagamittho jagamivho , jagami jagamimhe .
Mūḷhavikkhittabyāsattacittena attanāpi kriyākatābhinibbattitakāle-nupaladdhā samānā phalenā-numīyamānā parokkhāva vatthuto , tenuttamavisayepi payogasamavo .
7. Eyyādo vātipattiyaṃ ssā ssaṃ su sse ssatha ssaṃ ssāmhā ssatha ssiṃsu sasse ssavhe ssiṃ ssāmhase .
Eyyādo
M0.213 visaye kriyātipattiyaṃ ssādayo honti vibhāsā .Vidhurappaccayopanipātato kāraṇavekallato vā kriyāyātipatanamanipphatti kriyātipatti , ete ca ssādayo sāmatthiyātītānāgatesveva honti na vattamāne tatra … kriyātipatyasambhavā , sace paṭhamavaye pabbajjaṃ alabhissā arahā abhavissā , dakkhiṇena ce agamissā na sakaṭaṃ pariyā bhavissā , dakkhiṇena ce agamissaṃsu , agamisse agamissatha , agamissaṃ agamissāmhā , agamissatha agamissiṃsu , agamissase agamissavhe , agamissiṃ agamissāmhase , na sakaṭaṃ pariyābhavissā , vātikiṃ ?
Dakkhiṇe na ce gamissati na sakaṭaṃ pariyā bhavissati .
8. Hetuphalesveyya eyyuṃ eyyāsi eyyātha eyyāmi eyyāma etha eraṃ etho eyyavho eyyaṃ eyyāmhe .
Hetubhūtāyaṃ elabhūtāyañca kriyāyaṃ vattamānato kriyatthā eyyādayo vā honti , sace saṅkhārā niccā bhaveyyuṃ na nirujjheyyuṃ , dakkhiṇena ce gaccheyya na sakaṭaṃ pariyābhaveyya , dakkhiṇena ce gaccheyyuṃ , gaccheyyāsi gaccheyyātha , gaccheyyāmi gaccheyyāma , gacchetha gaccheraṃ , gacchetho gaccheyyavho , gaccheyyaṃ gaccheyyāmhe , na sakaṭaṃ pariyyābhaveyya , bhavanaṃ gamanaṃ ca hetu , anirujjhanaṃ apariyābhavanaṃ ca phalaṃ , iha kasmā na hoti ‘ hantīhi palāyati , vassatīti dhāvati , hanissatīti palāyissatī ’ ti ?
Iti saddeneva hetuhetumantatāya jotitattā , vāti kiṃ ?
Dakkhiṇena ce gamissati na sakaṭaṃ pariyābhavissati .
9. Pañhapatthanāvidhīsu .
Pañho = sampucchanaṃ
M0.214 sampadhāraṇaṃ nirūpaṇaṃ kāriyānicchayanaṃ patthanā = yācanaṃ iṭṭhāsiṃ bhanañca , vidhi = vidhānaṃ niyojanaṃ kriyāsu byāpāraṇā , sā ca duvidhāva sādarānādaravasena … visayabhedena bhinnāyapi tadubhayānativattanato , etesu pañhādīsu kriyatthato eyyodayo honti , pañhe - kimāyasmā vinayaṃ pariyāpuṇeyya ?Udāhu dhammaṃ , gaccheyyaṃ vāhaṃ uposathaṃ na vā gaccheyyaṃ , patthanāyaṃ-labheyyā-haṃ bhante bhagavato santike pabbajjaṃ labheyyaṃ upasampadaṃ , passeyyaṃ taṃ vassasataṃ arogaṃ , vidhimhi-bhavaṃ pattaṃ paceyya , bhavaṃ puññaṃ kareyya , iha bhavaṃ bhuñjeyya , iha bhavaṃ nisīdeyya , māṇavakaṃ bhavaṃ ajjhāpeyya , anuññāpattakālesupi siddhāva … tatthāpi vidhippatītito , anuññāyaṃ-evaṃ kareyyāsi , pattakāle-kaṭaṃ kareyyāsi , patto te kālo kaṭakaraṇe , yadi saṅghassa pattakallaṃ saṅgho uposathaṃ kareyya , etassa bhagavā kālo etassa sugata kālo yaṃ bhagavā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññapeyya , pesanepicchanti ‘ gāmaṃ tvaṃ bhaṇe gaccheyyāsi ’.
10. Tu antu hi tha mi ma taṃ antaṃ ssu vho e āmase .
Pañhādīsvete honti kriyatthato .
Gacchatu gacchantu , gacchāhi gacchatha , gacchāmi gacchāma , gacchataṃ gacchantaṃ , gacchassu gacchavho , gacche , gacchāmase , pañhe-kinnu khalu bho byākaraṇamadhīyassu , patthanāyaṃ-dadāhi me , jīvatu bhavaṃ , vidhimhi-kaṭaṃ karotu bhavaṃ , puññaṃ karotu
M0.215 bhavaṃ , iha bhavaṃ bhuñjatu , iha bhavaṃ nisīdatu , uddisatu bhante bhagavā bhikkhūnaṃ pātimokkhaṃ , pesane-gaccha bhaṇe gāmaṃ , anumatiyaṃ - evaṃ karohi , pattakāle-kālo-yaṃ te mahāvīra uppajja mātukucchiyaṃ . 11. Satyarahesveyyādī .
Sattiyaṃ ara hatthe ca kriyatthā eyyādayo honti .
Bhavaṃ khalu rajjaṃ kareyya , bhavaṃ satto araho .
12. Sambhāvane vā .
Sambhāvane gamyamāne dhātunā vuccamāne ca eyyādayo honti vibhāsā .
Api pabbataṃ sirasā bhindeyya , kriyātipattiyantu ssādī-asaniyāpi hato nāpatissā , sambhāvemi saddahāmi avakappemi bhuñjeyya bhavaṃ bhuñjissati bhavaṃ abhuñji bhavaṃ , kriyātipattiyantu ssādī-sambhāvemi nābhuñjissā bhavaṃ .
13. Māyoge īāādī .
Mā yoge sati īādayo āādayo ca vā honti .
Mā su punapi evarūpamakāsi , mā bhavaṃ agamā vanaṃ , vātveva ?
Mā te kāmaguṇe bhamassu cittaṃ , mā tvaṃ karissasi , mā tvaṃ kareyyāsi , asakakālatthoyamārambho , buddho bhavissatīti padantarasambandhenānāgatakālatā patīyate , evaṃ kato kaṭo sve bhavissati , bhāvi kiccamāsīti .
Lunāhi
M0.216 lunāhitvevāyaṃ lunāti , lunassu lunassutvevāyaṃ lunā-tīti tvādīnamevetaṃ majjhimapurisekavacanānamābhikkhaññe dvibbavacanaṃ , idaṃ vuttaṃ hoti ‘ eva mesa turito aññepi niyojentoviya kiriyaṃ karotī ’ ti , evaṃ lunātha lunāthatvevāyaṃ lunāti , lunavho lunavhotvevāyaṃ lunāti , tathā kālantaresupi lunāhi lunāhitvevāyaṃ aluni , alunā , lulāva , lunissatīti , evaṃ ssumhi ca yojanīyaṃ , tathā samuccayepi maṭhamaṭa , vihāramaṭetvevāyamaṭati , maṭhamaṭassu , vihāramaṭassutvevāyamaṭati , byāpārabhede tusāmaññavacanasseva byāpakattā anuppayogo bhavati , odanaṃ bhuñja , yāguṃ piva , dhānā khādetvevāya-majjhoharati . 14. Pubbaparacchakkānamekānekesu tumhāmhasesesu dve dve majjhimuttamapaṭhamā .
Ekānekesu tumhāmhasaddavacanīyesu tadaññasaddavacanīyesu ca kārakesu pubbacchakkānaṃ paracchakkānaṃ majjhimuttamapaṭhamā dve dve honti yathākkamaṃ kriyatthā , uttamasaddo-yaṃ sabhāvato tatiyaduke ruḷho , tvaṃ gacchasi , tumhe gacchatha , tvaṃ gacchase , tumhe gacchavhe , ahaṃ gacchāmi , mayaṃ gacchāma , ahaṃ gacche , mayaṃ gacchāmhe , so gacchati , te gacchanti , so gacchate , te gacchante , sāmatthiyā laddhattā appayujjamānesupi tumhāmhasesesu bhavanti .
Gacchasi , gacchatha , gacchase , gacchavhe , gacchāmi , gacchāma , gacche , gacchāmhe , gacchati , gacchanti , gacchate , gacchante .
15. Āīssādīsvaña vā .
Āādo
M0.217 īādo ssā ādo ca kriyatthassa vā aña hoti .Ñakāro-nubandho , agamā , gamā , agamī , gamī , agamissā , gamissā .
16. Aādīsvāho brūssa .
Brūssa āho hoti aādīsu .
Āha , āhu .
17. Bhūssa vuka .
Aādīsu bhūssa vuka hoti .
Kakāro-nubandho , ukāro uccāraṇattho , babhūva .
18. Pubbassa a .
Aādīsu dvitte pubbassa bhūssa a hoti , babhūva .
19. Ussaṃsvāhā vā .
Āhādesā parassa ussa aṃsuvā hoti .
Ahaṃsu , āhu .
20. Tyantīnaṃ ṭaṭū .
Āhā paresaṃ tiantīnaṃ ṭaṭū honti .
Ṭakārā sabbādesatthā , āha , āhu , atoyeva ca ñāpakā tiantīsu ca brūssā-ho .
21. Īādo vacassoma .
Īādīsu vacassa oma hoti .
Makāro-nubandho , avoca , īādoti kiṃ ?
Avacā .
22. Dāssa daṃ vā mimesvadvitte .
Advite
M0.218 vattamānassa dāssa daṃ vā hoti mimesu .Dammi demi , damma dema , advitteti kiṃ ?
Dadādhi dadāma .
23. Karassa sossa kuṃ .
Karassa saokārassa kuṃ vā hoti mimesu .
Kummi kumma , karomi karoma .
24. Kā īādīsu .
Karassa saokārassa kā hoti vā īādīsu .
Akāsi akari , akaṃsu akariṃsu , akā akarā .
25. Hāssa , cāhaṅa ssena .
Karassa sossa hāssa ca āhaṅa vā hoti ssena saha .
Kāhati karissati , akāhā akarissā , hāhati hāyissati , ahāhā ahāyissā .
26. Labhavasacchidabhidarudānaṃ cchaṅa .
Labhādīnaṃ cchaṅa vā hoti ssenasaha .
Alacchā alabhissā , lacchati labhissāti , avacchā avasissā , vacchati vasissati , acchecchā acchindissā , checchati chindissati , abhecchā abhindissā , bhecchati bhindissati , arucchā arodissā , rucchati rodissatī
M0.219 , aññasmimpi chidassa vā cchaṅa yogavibhāgā , acchecchuṃ acchantiṃsu , aññesañca gacchaṃ gacchissaṃ . 27. Bhuja muca vaca visānaṃ kkhaṅa .
Bhujādīnaṃ kkhaṅa vā hoti ssena saha .
Abhokkhā abhuñjissā , bhokkhati bhuñjissati , amokkhā amuñcissā , mokkhatimuñcissati , avakkhā avacissā , vakkhati vaccissati , pāvekkhā pāvisissā , pavekkhati pavisissati , visassā-ññasmimpi vā kkhaṅa yogavibhāgā pāvekkhi , pāvisi .
28. Āīādīsu harassā .
Āādo īādo a harassa ā hoti vā .
Ahā aharā , ahāsi ahari .
29. Gamissa .
Āādo īādo a gamissa ā hoti vā .
Agā agamā , agā agamī .
30. Ḍaṃsassa ca chaṅa .
Ḍaṃsassa gamissa ca chaṅa vā hoti āīādīsu .
Aḍañchā aḍaṃsā , aḍañchi aḍaṃsī , agañchā agacchā , agañchi agacchī .
31. Hūssa hehehihohi ssatyādo .
Hūssa heādayo honti ssatyādo .
Hessati , hehissati , hohissati .
32. Ṇānāsu rasso .
Kṇāknāsu
M0.220 kriyatthassa rasso hoti .Kiṇāti , dhunāti .
33. Ā ī ñu mhā ssā ssamhānaṃ vā .
Esaṃ vā rasso hoti .
Gama gamā , gami gamī , gamu gamū , gamimha gamimhā , gamissa gamissā , gamissamha gamissamhā .
34. Kusaruhehīssa chi .
Kusā ruhā ca parassa īssa chi vā hoti .
Akkocchi akkosi , abhirucchi abhiruhi .
35. A ī ssāādīnaṃ byañjanassiña .
Kriyatthā paresaṃ aādīnaṃ īādīnaṃ ssaādīnañca-byañjanassa iña hoti vibhāsā .
Babhuvittha , abhavitthā , anubhavissā , anubhavissati anubhossati harisati hassati , etesanti kiṃ ?
Bhavati , byañjanassāti kiṃ ?
Babhūva .
36. Brūto tissīña .
Brūto parassa tissa īña vā hoti .
Bravīti , brūti .
37. Kyassa .
Kriyatthā parassa kyassa īña vā hoti .
Pacīyati , paccati .
38. Eyyātha sse a ā īthānaṃ o , a , aṃ , ttha , ttho , vhoka .
Eyyāthādīnaṃ oādayo vā honti yathākkamaṃ .
Tumhe bhaveyyātho bhaveyyātha , tvaṃ abhavissa abhavisse , ahaṃ abhavaṃ
M0.221 abhava , so abhavittha abhavā , so abhavittho , abhavī , tumhe bhavathavho bhavatha , āsahacaritova akāro gayhate , tho pana-nte niddesā tvādisambandhīyeva , tasseva vā nissitattā , nissayakaraṇampi hi suttakārāciṇṇaṃ . 39. Uṃssiṃ svaṃsu .
Umīccassa iṃsu aṃsu vā honti .
Agamiṃsu , agamaṃsu , agamuṃ .
40. Eottā suṃ .
Eādesato oādesato ca parassa umiccassa suṃ vā hoti .
Nesuṃ , nayiṃsu , assosuṃ , assuṃ , ādesattākhyāpanatthaṃttaggahaṇaṃ .
41. Hūto resuṃ .
Hūto parassa umiccassa resuṃ vā hoti .
Ahesuṃ , ahavuṃ .
42. Ossa a i ttha ttho .
Ossa aādayo vā honti .
Tvaṃ abhava , abhavi , abhavittha , abhavittho abhavo .
43. Si .
Ossa si vā hoti .
Ahosi tvaṃ ahuvo .
44. Dīghā īssa .
Dīghato parassa īssa si vā hoti .
Akāsi akā , adāsi adā .
45. Mhātthānamuña .
Mhātthānamhaña
M0.222 vā hoti .Agamhamhā agamimhā , agamuttha agamittha .
46. Iṃssa ca siña .
Imiccassa siña vā toti mhātthānañca bahulaṃ .
Akāsiṃ akariṃ , akāsimhā akarimhā akāsittha akarittha .
47. Eyyuṃssuṃ .
Eyyumiccassa ñaṃ vā hoti .
Gacchuṃ gaccheyyuṃ .
48. Hissa-to lopo .
Ato parassa hissa lopo vā hoti .
Gaccha gacchāhi , atoti kiṃ ?
Karohi .
49. Kyassa sse .
Kyassa vā lopo hoti sse .
Anvabhavissā anvabhūyissā , anubhavissati anuchūyissati .
50. Atthiteyyādicchannaṃ sa su sa satha saṃ sāma .
Asa = bhuviccasmā paresaṃ eyyādicchannaṃ sādayo honti yathākkamaṃ .
Assa , assu , assa , assatha , assaṃ , assāma .
51. Ādidvinnamiyāiyuṃ .
Atthiteyyādicchannaṃ ādibhūtānaṃ dvinnaṃ iyā iyuṃ honti yathākkamaṃ .
Siyā , siyuṃ .
52. Tassa tho .
Atthito
M0.223 parassa takārassa tho hoti .Atthi , atthu .
53. Sihisvaṭa .
Atthissa aṭa hoti sihisu , ṭo sabbādesattho .
Asi ahi .
54. Mimānaṃ vā mhimhā ca .
Atthismā paresaṃ mimānaṃ mhimhā vā honti , taṃsanniyogenaatthissa aṭa ca .
Amhi asmi , amha asma .
55. Esu si .
Esu mimesu atthissa sakāro hoti .
Asmi asma , pararūpabādhanatthaṃ .
56. Īādo dīgho .
Atthissa dīgho hoti īādimhi .
Āsi , āsuṃ , āsi , āsittha , āsiṃ , āsiṃ mhā .
57. Himimesvassa .
Akārassa dīgho hoti himimesu .
Pacāhi , pacāmi , pacāma , muyhāmi .
58. Sakā ṇāssa kha īādo .
Sakasmā kṇāssakhohoti īādīsu .
Asakkhi , asakkhiṃsu .
59. Sse vā .
Sakasmā
M0.224 kṇassakho vā hoti sse .Sakkhissā sakkuṇissā , sakkhissati , sakkuṇissati .
60. Tesu suto kṇokṇānaṃ roṭa .
Tesu īādissesu suto paresaṃ kṇokṇānaṃ roṭa vā hoti .
Assosi asuṇi , assossā asuṇissā , sossati suṇissati .
61. Ñāssa sanāssa nāyo timhi .
Sanāssa ñāssa nāyo vā hoti timhi .
Nāyati , jānāti .
62. Ñāmhi jaṃ .
Ñādese sanāssa ñāssa jaṃ ( vā ) hoti .
Jaññā ( jāneyya ).
63. Eyyāssiyāñā vā .
Ñāto eyyāssa iyāñā honti vā .
Jāniyā , jaññā jāneyya .
64. Īssatyādīsu knālopo .
Īādo ssatyādo ca ñāto knālopo vā hoti .
Aññāsi ajāni , ñassati jānissati .
65. Ssassa hi kamme .
Ñāto parassa ssassa hi vā hoti kamme .
Paññāyihiti paññāyissati .
66. Etismā .
Etismā
M0.225 parassa ssassa hi hoti vā .Ehiti essati .
67. Hanā chakhā .
Hanā ssassa chakhā vā honti .
Hañchāmi hanissāmi , paṭihaṅkhāmi paṭihanissāmi .
68. Hāto ha .
Hāto parassa ssassa ha hoti vā .
Hāhati jahissati .
69. Dakkha kha hehi hohīhi lopo .
Dakkhādīhi ādesehi parassa ssassa lopo vā hoti .
Dakkhati dakkhissati , sakkhati sakkhissati , hehiti hehissatihohiti hohissati .
70. Kayireyyasseyyumādīnaṃ .
Kayirā parassa eyyumādīnaṃ eyyassa lopo hoti .
Kayiruṃ , kayirāsi , kayirātha , kahirāmi , kayirāma .
71. Ṭā .
Kayirā parassa eyyassa ṭā hoti .
So kayirā .
72. Ethassā .
Kayirā parassa ethassa ā hoti .
Kayirātha .
73. Labhā iṃ īnaṃ thaṃ thā vā .
Labhasmā
M0.226 iṃīiccesaṃ thaṃthā honti vā .Alatthaṃ alabhiṃ , alattha alabhi .
74. Gurupubbā rassā re ntentīnaṃ .
Gurupubbasmā rassā paresaṃ ntentīnaṃ re vā hoti .
Gacchare gacchanti , gacchare gacchante , gamissare gamissanti , gamissare gamissante , gurupubbāti kiṃ ?
Paca , rassati kiṃ ?
Honti .
75. Eyyeyyāseyyannaṃ ṭe .
Eyyādīnaṃ ṭe vā hoti .
So kare kareyya , tvaṃ kare kareyyāsi , ahaṃ kare kareyyaṃ .
76. Ovikaraṇassu paracchakke .
Ovikaraṇassa u hoti paracchakke visaye .
Tanute .
77. Pubbacchakke vā kvaci .
Ovikaraṇassa u hoti vā kvaci pubbacchakke .
Vanuti vanoti .
78. Eyyāmassemu ca .
Eyyāmassemu vā hoti u ca .
Bhavemha , bhaveyyāmu bhaveyyāma .
Iti moggallāne byākaraṇe vuttiyaṃ
Tyādikaṇḍo chaṭṭho .