Mahāvaggo
Paññattivāravaṇṇanā
1. Visuddhaparivārassa
M2.271V2.257 sīlakkhandhādidhammakkhandhasarīrassa bhagavato vinayapariyattisāsane khandhakānaṃ anantaraṃ parivāroti yo vinayo saṅgahaṃ samāruḷho , tassa dāni anuttānatthavaṇṇanaṃ karissāmīti yojanā .Samantacakkhunāti sabbaññutaññāṇena .
Ativisuddhena maṃsacakkhunāti rattindivaṃ samantā yojanappamāṇe atisukhumānipi rūpāni passanato ativiya parisuddhena pasādacakkhunā .
‘‘ Atthi tattha paññattī ’’ tiādīsu atthi nu kho tattha paññattītiādinā attho gahetabboti āha ‘‘ tattha paññatti … pe … kenābhatanti pucchā ’’ ti .
2. Pucchāvissajjaneti
V2.258 pucchāya vissajjane .Vinītakathāti vinītavatthukathā , ayameva vā pāṭho .
Dvaṅgikena ekena samuṭṭhānenāti aṅgadvayasamudāyabhūtena ekena .
Aṅgadvayavimuttassa samuṭṭhānassa abhāvepi tesu ekenaṅgena vinā ayaṃ āpatti na hotīti dassanatthameva ‘‘ ekena samuṭṭhānenā ’’ ti vuttaṃ .
Idāni tesu dvīsu aṅgesu padhānaṅgaṃ dassetumāha ‘‘ ettha hi cittaṃ aṅgaṃ hotī ’’ tiādi .
Yasmā pana maggenamaggappaṭipattisaṅkhātāya kāyaviññattiyā sevanacitteneva sambhave sati ayaṃ taṃ aṅgadvayaṃ upādāya bhagavatā paññattā āpattisammuti hoti , nāsati .
Tasmā taṃ cittaṃ kāyaviññattisaṅkhātassa kāyassa aṅgaṃ kāraṇaṃ hoti , na āpattiyā .
Tassa pana taṃsamuṭṭhitakāyo eva aṅgaṃ abyavahitakāraṇaṃ , cittaṃ pana kāraṇakāraṇanti adhippāyo .
Evaṃ uparipi sabbattha cittaṅgayuttasamuṭṭhānesu adhippāyo
M2.272 veditabbo .‘‘ Ekena samuṭṭhānena samuṭṭhātī ’’ tiādiparivāravacaneneva āpattiyā akusalādiparamatthasabhāvatā pāḷiaṭṭhakathāsu pariyāyatova vuttā , sammutisabhāvā eva āpattīti sijjhati samuṭṭhānasamuṭṭhitānaṃ bhedasiddhitoti gahetabbaṃ .
Imamatthaṃ sandhāyāti āpannāya pārājikāpattiyā kehicipi samathehi anāpattibhāvāpādanassa asakkuṇeyyattasaṅkhātamatthaṃ sandhāya .
3. Porāṇakehi mahātherehīti saṅgītittayato pacchā potthakasaṅgītikārakehi chaḷabhiññāpaasambhidādiguṇasamujjalehi mahātherehi .
Catutthasaṅgītisadisā hi potthakārohasaṅgīti .
188. Mahāvibhaṅgeti bhikkhuvibhaṅge .
Soḷasa vārā dassitāti yehi vārehi ādibhūtehi upalakkhitattā ayaṃ sakalopi parivāro soḷasaparivāroti voharīyati , te sandhāya vadati .
Paññattivāravaṇṇanā niṭṭhitā .
Samuṭṭhānasīsavaṇṇanā
257. Pāḷiyaṃ nibbānañceva paññattīti ettha yasmā saṅkhatadhamme upādāya paññattā sammutisaccabhūtā puggalādipaññatti paramatthato avijjamānattā uppattivināsayuttavatthudhammaniyatena aniccadukkhalakkhaṇadvayena yuttāti vattuṃ ayuttā , kārakavedakādirūpena pana parikappitena attasabhāvena virahitattā ‘‘ anattā ’’ ti vattuṃ yuttā .
Tasmā ayaṃ paññattipi asaṅkhatattasāmaññato
V2.259 vatthubhūtena nibbānena saha ‘‘ anattā iti nicchayā ’’ ti vuttā .Avijjamānāpi hi sammuti kenaci paccayena akatattā asaṅkhatā evāti .
Karuṇāsītalattaṃ , paññāpabhāsitattañca bhagavato dassetuṃ ‘‘ buddhacande , buddhādicce ’’ ti etaṃ ubhayaṃ vuttaṃ .
Hāyati etenāti hāni , dukkhassa hāni dukkhahāni , sabbadukkhāpanūdanakāraṇanti attho .
Piṭake tīṇi desayīti yasmā aññepi mahāvīrā sammāsambuddhā saddhammaṃ desayanti , tasmā
M2.273 aṅgīraso piṭakāni tīṇi desayīti yojanā .Mahāguṇan ti mahānisaṃsaṃ .
Evaṃ nīyati saddhammoti yadi vinayapariyatti aparihīnā tiṭṭhati , evaṃ sati paṭipattipaṭivedhasaddhammopi nīyati pavattīyati , na parihāyatīti attho .
Vinayapariyatti pana kathaṃ tiṭṭhatīti āha ‘‘ ubhato cā ’’ tiādi .
Parivārena ganthitā tiṭṭhatīti yojetabbaṃ .
Tasseva parivārassāti tasmiṃ eva parivāre .
Samuṭṭhānaṃ niyato katan ti ekaccaṃ samuṭṭhānena niyataṃ kataṃ .
Tasmiṃ parivāre kiñci sikkhāpadaṃ niyatasamuṭṭhānaṃ aññehi asādhāraṇaṃ , taṃ pakāsitanti attho .
Sambhedaṃ nidānañcaññan ti sambhedo sikkhāpadānaṃ aññamaññasamuṭṭhānena saṃkiṇṇatā , nidānañca paññattiṭṭhānaṃ , aññaṃ puggalādivatthādi ca .
Sutte dissanti uparīti heṭṭhā vutte , upari vakkhamāne ca parivārasutte eva dissanti .
Yasmā ca evaṃ , tasmā sakalasāsanādhārassa vinayassa ṭhitihetubhūtaṃ parivāraṃ sikkheti , evamettha yojanā daṭṭhabbā .
Sambhinnasamuṭṭhānānīti aññehi sādhāraṇasamuṭṭhānāni .
Ādimhi tāva purimanayeti sabbapaṭhame paññattivāre āgatanayaṃ sandhāya vadati , tattha pana paññattivāre ‘‘ paṭhamaṃ pārājikaṃ kattha paññattanti , vesāliyaṃ paññattan ’’ tiādinā ( pari .1) nidānampi dissati eva .
Paratoti āgatabhāvaṃ pana sandhāya parato āgate sutte dissatīti veditabbanti vuttaṃ .
Tassāti ubhatovibhaṅgapariyāpannassa sikkhāpadassa .
258. Aniyatā paṭhamikāti āpattiṃ apekkhitvāva itthiliṅgaṃ kataṃ , paṭhamāniyataṃ sikkhāpadanti attho .
Pāḷiyaṃ nānubandhe pavattinin ti vuṭṭhāpitaṃ pavattiniṃ ananubandhanasikkhāpadaṃ .
260. Eḷakalomasikkhāpadavatthusmiṃ
V2.260 ‘‘ bhikkhuniyo eḷakalomāni dhovantiyo rajantiyo vijaṭentiyo riñcanti uddesaṃ paripucchan ’’ ti ( pārā .576) āgatattā imaṃ riñcanti-padaṃ gahetvā sikkhāpadaṃ upalakkhitanti dassento ‘‘ vibhaṅge ‘ riñcanti uddesan ’ ti āgataṃ eḷakalomadhovāpanasikkhāpadan ’’ ti āha .Vassikasāṭikasikkhāpadan ti
M2.274 asamaye vassikasāṭikapariyesanasikkhāpadaṃ ( pārā .626 ādayo ).Ratanasikkhāpadan ti ratanaṃ vā ratanasammataṃ vā paṭisāmanasikkhāpadaṃ ( pāci .502 ādayo ).
265. Pāḷiyaṃ buddhañāṇenāti paṭividdhasabbaññutaññāṇena .
267.‘‘ Na desenti tathāgatā ’’ ti etena chattapāṇissa dhammadesanāpaṭikkhepaṃ dasseti .
269. Akatan ti aññehi amissīkataṃ , niyatasamuṭṭhānanti attho .
Akatan ti vā pubbe anāgataṃ , abhinavanti attho .
270. Samuṭṭhānañhi saṅkhepan ti ettha saṅkhipanti saṅgayhanti sadisasamuṭṭhānāni etthāti saṅkhepo , samuṭṭhānasīsaṃ .
Neti vineti kāyavacīduccaritanti netti , vinayapāḷi , sā eva dhammoti nettidhammoti āha ‘‘ vinayapāḷidhammassā ’’ ti .
Samuṭṭhānasīsavaṇṇanā niṭṭhitā .
Antarapeyyālaṃ
Katipucchāvāravaṇṇanā
271. Kati
M2.275 āpattiyoti pārājikādīsu pañcasu āpattīsu methunādinnādānādiantogadhabhedaṃ apekkhitvā jātivasena ekattaṃ āropetvā pucchā katā .Kati āpattikkhandhāti antogadhabhedaṃ apekkhitvā paccekaṃ rāsaṭṭhenāti ettakamevettha bhedo .
Vinītāniyeva
V2.261 vinītavatthūnīti āpattito viramaṇāni eva avippaṭisārapāmojjādidhammānaṃ kāraṇattā vatthūnīti vinītavatthūni , tāni ettha atthato viratiādianavajjadhammā eva .Veraṃ maṇatīti verahetuttā ‘‘ veran ’’ ti laddhanāmaṃ rāgādiakusalapakkhaṃ vināseti .
Dhammassavanaggaṃ bhinditvā gacchatīti bahūsu ekato nisīditvā dhammaṃ suṇantesu taṃ dhammassavanasamāgamaṃ kopetvā uṭṭhāya gacchati .
Anādarovāti tussitabbaṭṭhāne tuṭṭhiṃ , saṃvijitabbaṭṭhāne saṃvegañca apavedento eva .
Kāyapāgabbhiyan ti unnativasena pavattanakāyānācāraṃ .
274. Mettāya sambhūtaṃ mettaṃ , kāyakammaṃ .
Ubhayehipīti navakehi , therehi ca .
Piyaṃ karotīti taṃ puggalaṃ pemaṭṭhānaṃ karoti , kesanti āha ‘‘ sabrahmacārīnan ’’ ti .
Puggalaṃ paṭivibhajitvā bhuñjatīti pakatena sambandho .
Tameva puggalapaṭivibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘ asukassā ’’ tiādi vuttaṃ .
Bhujissabhāvakaraṇatoti taṇhādāsabyato mocetvā samathavipassanāsu serivihāritākaraṇatoti attho .
Niyyātīti pavattati .
Sammādukkhakkhayāya saṃvattatīti attho .
Katipucchāvāravaṇṇanā niṭṭhitā .
Chaāpattisamuṭṭhānavāravaṇṇanā
276. Paṭhamena āpattisamuṭṭhānenāti kevalaṃ kāyena .
Pārājikāpattiyā ekantasacittakasamuṭṭhānattā ‘‘ na hīti vattabban ’’ ti vuttaṃ .
Saṅghādisesādīnaṃ
M2.276 dukkaṭapariyosānānaṃ pañcannaṃ acittakānampi sambhavato ‘‘ siyā ’’ ti vuttaṃ , āpajjanaṃ siyā bhaveyyāti attho .Hīnukkaṭṭhehi jātiādīhi omasane eva dubbhāsitassa paññattattā sā ekantavācācittasamuṭṭhānā evāti .
Dutiyasamuṭṭhānanaye vācāya eva samāpajjitabbapāṭidesanīyassa abhāvā ‘‘ na hī ’’ ti vuttaṃ .
Tatiye
V2.262 pana vosāsamānarūpaṃ bhikkhuniṃ kāyavācāhi anapasādanapaccayā pāṭidesanīyasambhavato ‘‘ siyā ’’ ti vuttaṃ .Omasane pācittiyassa adinnādānasamuṭṭhānattepi tappaccayā paññattassa dubbhāsitassa pañcameneva samuppattīti dassetuṃ catutthavāre ‘‘ dubbhāsitaṃ āpajjeyyāti na hīti vattabban ’’ ti vatvā pañcamavāre ‘‘ siyāti vattabban ’’ ti vuttaṃ .
Kāyavikāreneva omasantassa panettha dubbhāsitabhāvepi kāyakīḷābhāvābhāvato dukkaṭamevāti daṭṭhabbaṃ .
Chaṭṭhavāre pana vijjamānopi kāyo dubbhāsitassa aṅgaṃ na hoti , pañcamasamuṭṭhāne eva chaṭṭhampi pavisatīti dassetuṃ ‘‘ na hī ’’ ti paṭikkhittaṃ , na pana tattha sabbathā dubbhāsitena anāpattīti dassetuṃ .
Na hi davakamyatāya kāyavācāhi omasantassa dubbhāsitāpatti na sambhavati .
Yañhi pañcameneva samāpajjati , taṃ chaṭṭhenapi samāpajjati eva dhammadesanāpatti viyāti gahetabbaṃ .
Sesaṃ samuṭṭhānavāre suviññeyyameva .
Chaāpattisamuṭṭhānavāravaṇṇanā niṭṭhitā .
Katāpattivāravaṇṇanā
277. Dutiye pana kativāre paṭhamasamuṭṭhānena āpajjitabbānaṃ āpattīnaṃ lahudassanasukhatthaṃ kuṭikārādīni eva samuddhaṭāni , na aññesaṃ abhāvā , sañcarittādīnampi vijjamānattā .
Evaṃ dutiyasamuṭṭhānādīsupi .
‘‘ Kappiyasaññī ’’ ti iminā acittakattaṃ dasseti .
‘‘ Kuṭiṃ karotī ’’ ti iminā vacīpayogābhāvaṃ .
Ubhayenāpi kevalaṃ kāyeneva dukkaṭādīnaṃ sambhavaṃ dasseti .
Evaṃ uparipi yathānurūpaṃ kātabbaṃ .
‘‘ Ekena
M2.277 samuṭṭhānena samuṭṭhahantī ’’ ti idaṃ idha visesetvā dassitānaṃ kāyatova samuṭṭhitānaṃ vasena vuttaṃ , avisesato pana tā āpattiyo itarasamuṭṭhānehipi yathārahaṃ samuṭṭhahanti eva .Evaṃ uparipi .
‘‘ Tiṇavatthārakena cā ’’ ti idaṃ saṅghādisesavajjitānaṃ catunnaṃ āpattīnaṃ vasena vuttaṃ .
279. Saṃvidahitvā
V2.263 kuṭiṃ karotīti vācāya saṃvidahati , sayañca kāyena karotīti attho .Katāpattivāravaṇṇanā niṭṭhitā .
Āpattisamuṭṭhānagāthāvaṇṇanā
283. Tatiyo pana gāthāvāro dutiyavārena vuttamevatthaṃ saṅgahetvā dassetuṃ vutto .
Tattha kāyova kāyikoti vattabbe vacanavipallāsena ‘‘ kāyikā ’’ ti vuttaṃ .
Tenāha ‘‘ tena samuṭṭhitā ’’ ti , kāyo samuṭṭhānaṃ akkhātoti attho .
Vivekadassināti sabbasaṅkhatavivittattā , tato vivittahetuttā ca nīvaraṇavivekañca nibbānañca dassanasīlena .
Vibhaṅgakovidāti ubhatovibhaṅgakusalāti ālapanaṃ .
Idha panevaṃ añño pucchanto nāma natthi , upālitthero sayameva atthaṃ pākaṭaṃ kātuṃ pucchāvisajjanañca akāsīti iminā nayena sabbattha attho veditabbo .
Āpattisamuṭṭhānagāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .
Vipattipaccayavāravaṇṇanā
284. Catutthe pana vipattipaccayavāre sīlavipattipaccayāti sīlavipattipaacchādanapaccayā .
286. Diṭṭhivipattipaccayāti diṭṭhivipattiyā appaṭinissajjanapaccayā .
287. Ājīvavipattipaccayāti
M2.278 ettha āgamma jīvanti etenāti ājīvo , catupaccayo , sova micchāpattiyā vipannattā vipattīti ājīvavipatti , tassā ājīvavipattiyā hetu , taduppādanataparibhoganimittanti attho .Vipattipaccayavāravaṇṇanā niṭṭhitā .
Adhikaraṇapaccayavāravaṇṇanā
291. Pañcame
V2.264 adhikaraṇapaccayavāre kiccādhikaraṇapaccayāti apalokanavacanañattikammavācāsaṅkhatakammavācāpaccayā .Pañcāti ettha adhammikakatikādiṃ apaloketvā karontānaṃ animittanti attho .
Pañcame adhikaraṇapaccayavāre kiccādhikaraṇapaccayā apalokanāvasāne dukkaṭaṃ , adhippāyādinā ñattikammādiṃ karontānaṃ thullaccayādi ca saṅgayhatīti daṭṭhabbaṃ .
Avasesā āpattiyoti sotāpattiphalasamāpattiādayo .
‘‘ Natthaññā āpattiyo ’’ ti idaṃ vipattiādibhāginiyo sāvajjāpattiyo sandhāya vuttaṃ .
Adhikaraṇapaccayavāravaṇṇanā niṭṭhitā .
Samathabhedaṃ
Adhikaraṇapariyāyavāravaṇṇanā
293. Chaṭṭhe
M2.279 pariyāyavāre alobho pubbaṅgamotiādi sāsanaṭṭhitiyā aviparītato dhammavādissa vivādaṃ sandhāya vuttaṃ .Aṭṭhārasa bhedakaravatthūni ṭhānānīti dhammādīsu adhammotiādinā gahetvā dīpanāni idheva bhedakaravatthūni , tāni eva kāyakalahādivivādassa kāraṇattā ṭhānāni , okāsattā vatthūni , ādhārattā bhūmiyoti ca vuttāni .
Abyākatahetūti asekkhānaṃ vivādaṃ sandhāya vuttaṃ .
Dvādasa mūlānīti kodho upanāho , makkho palāso , issā macchariyaṃ , māyā sāṭheyyaṃ , pāpicchatā mahicchatā , sandiṭṭhiparāmāsitā ādhānaggāhīduppaṭinissajjitānīti imesaṃ channaṃ yugaḷānaṃ vasena cha dhammā ceva lobhādayo cha hetū cāti dvādasa dhammā vivādādhikaraṇassa mūlāni .
294. Cuddasa mūlānīti tāneva dvādasa kāyavācāhi saddhiṃ cuddasa anuvādādhikaraṇassa mūlāni .
295. Pathavīkhaṇanādīsu paṇṇattivajjesu kusalābyākatacittamūlikā āpatti hotīti dassetuṃ ‘‘ alobho pubbaṅgamo ’’ tiādi vuttaṃ .
Satta āpattikkhandhā ṭhānānītiādi sattannaṃ āpattikkhandhānaṃ
V2.265 paṭicchādanapaccayā āpattisambhavato vuttaṃ .‘‘ Āpattādhikaraṇapaccayā catasso āpattiyo āpajjatī ’’ ti ( pari .290) hi vuttaṃ .
‘‘ Cha hetū ’’ ti idaṃ kusalānaṃ āpattihetuvohārassa ayuttatāya vuttaṃ , na pana kusalahetūnaṃ abhāvato .
‘‘ Alobho pubbaṅgamo ’’ ti hi ādi vuttaṃ .
Āpattihetavo eva hi pubbaṅgamanāmena vuttā .
296. Cattāri kammāni ṭhānānītiādīsu apalokanavācā , ñattiādivācāyo ca kammānīti vuttaṃ .
Tā eva hi ekasīmāyaṃ sāmaggimupagatānaṃ kammappattānaṃ anumatiyā sāvanakiriyānipphattisaṅkhātassa saṅghagaṇakiccasabhāvassa kiccādhikaraṇassa adhiṭṭhānābhāvena ‘‘ ṭhānavatthubhūmiyo ’’ ti vuccanti .
Ekaṃ mūlaṃ saṅghoti yebhuyyavasena vuttaṃ .
Gaṇañattiapalokanānañhi
M2.280 gaṇopi mūlanti .Ñattito vāti ñattiñattidutiyañatticatutthakammavācānaṃ ñattirūpattā , ñattipubbakattā ca vuttaṃ .
Kammañattikammavācāñattivasena hi duvidhāsu ñattīsu anussāvanāpi kammamūlakantveva saṅgayhanti .
Ñattivibhāgo cāyaṃ upari āvi bhavissati .
‘‘ Ime satta samathā … pe … pariyāyenā ’’ ti idaṃ pucchāvacanaṃ .
‘‘ Siyā ’’ ti idaṃ visajjanaṃ .
‘‘ Kathañca siyā ’’ ti idaṃ puna pucchā .
Vivādādhikaraṇassa dve samathātiādi puna visajjanaṃ .
Tattha ‘‘ vatthuvasenā ’’ ti idaṃ ‘‘ satta samathā dasa samathā hontī ’’ ti imassa kāraṇavacanaṃ .
‘‘ Pariyāyenā ’’ ti idaṃ ‘‘ dasa samathā satta samathā hontī ’’ ti imassa kāraṇavacanaṃ .
Catubbidhādhikaraṇasaṅkhātavatthuvasena ca desanākkamasaṅkhātapariyāyavasena cāti attho .
Adhikaraṇapariyāyavāravaṇṇanā niṭṭhitā .
Sādhāraṇavārādivaṇṇanā
297. Sattame sādhāraṇavāre sādhāraṇāti vivādādhikaraṇassa vūpasamanakiccasādhāraṇā .
Evaṃ sabbattha .
298. Aṭṭhame tabbhāgiyavāre tabbhāgiyāti vivādādhikaraṇassa vūpasamanato tappakkhikā .
Sādhāraṇavārādivaṇṇanā niṭṭhitā .
Samathāsamathassasādhāraṇavāravaṇṇanā
299. Navame
V2.266 samathāsamathasādhāraṇavāre ‘‘ sabbe samathā ekatova adhikaraṇaṃ samenti udāhu nānā ’’ ti pucchantena ‘‘ samathā samathassa sādhāraṇā , samathā samathassa asādhāraṇā ’’ ti vuttaṃ .Vivādādiadhikaraṇakkamena tabbūpasamahetubhūte samathe uddharanto ‘‘ yebhuyyasikā ’’ tiādimāha .
Sammukhāvinayaṃ vinā kassaci samathassa asambhavā sesā chapi samathā sammukhāvinayassa sādhāraṇā vuttā , tesaṃ
M2.281 pana channaṃ aññamaññāpekkhābhāvato te aññamaññaṃ asādhāraṇā vuttā .Tabbhāgiyavārepi eseva nayo .
Samathāsamathassasādhāraṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā .
Samathasammukhāvinayavārādivaṇṇanā
301-3.
Ekādasamavārepi sammukhāvinayotiādi pucchā .
Yebhuyyasikā sativinayotiādi visajjanaṃ .
Evaṃ vinayavāre kusala-vāre tato paresupi pucchāvisajjanaparicchedo veditabbo .
Tattha sammukhāvinayo siyā kusalotiādīsu tasmiṃ tasmiṃ vinayakamme , vivādādimhi ca niyuttapuggalānaṃ samuppajjanakakusalādīnaṃ vasena sammukhāvinayādīnaṃ , vivādādīnañca kusalādibhāvo tena tena upacārena vutto .
Yasmā panetassa sammukhāvinayo nāma saṅghasammukhatādayo honti , tesañca anavajjasabhāvattā akusale vijjamānepi akusalattūpacāro na yutto āpattādhikaraṇassa akusalattūpacāro viya , tasmā natthi sammukhāvinayo akusaloti attho .
304. Tato paresu yattha yebhuyyasikā labbhati , tattha sammukhāvinayo labbhatītiādi sammukhāvinayassa itarehi samathehi niyamena saṃsaṭṭhataṃ , itaresaṃ pana channaṃ aññamaññaṃ saṃsaggābhāvañca dassetuṃ vuttaṃ .
Samathasammukhāvinayavārādivaṇṇanā niṭṭhitā .
Saṃsaṭṭhavārādivaṇṇanā
306. Adhikaraṇanti
V2.267 vā samathāti vā ime dhammā saṃsaṭṭhātiādi samathānaṃ adhikaraṇesu eva yathārahaṃ pavattiṃ , adhikaraṇāni vinā tesaṃ visuṃ aṭṭhānañca dassetuṃ vuttaṃ .Vinibbhujitvā nānākaraṇaṃ paññāpetun ti adhikaraṇato samathehi viyojetvā asaṃsaṭṭhe katvā nānākaraṇaṃ aññamaññaṃ asaṃsaṭṭhatāya ṭhitabhāvasaṅkhātaṃ nānattaṃ paññāpetuṃ adhikaraṇavūpasamakkhaṇe eva tesaṃ asaṃsaggaṃ paññāpetuṃ kiṃ sakkāti pucchati .
Adhikaraṇan tiādi
M2.282 gārayhavādadassanaṃ .So mā hevan ti yo evaṃ vadati , so ‘‘ mā evaṃ vadā ’’ ti vacanīyo assa , na ca labbhati samathānaṃ aññatra adhikaraṇā vūpasamalakkhaṇanti pahānāvatthānasaṅkhātaṃ nānākaraṇaṃ paṭikkhipati .
Lakkhaṇato pana adhikaraṇehi samathānaṃ nānākaraṇaṃ atthevāti daṭṭhabbaṃ .
Samathā adhikaraṇehi sammantīti apalokanādīhi catūhi kiccādhikaraṇehi sabbepi samathā niṭṭhānaṃ gacchanti , nāññehīti imamatthaṃ sandhāya vuttaṃ .
Teneva vakkhati ‘‘ sammukhāvinayo vivādādhikaraṇena na sammati .
Anuvāda … pe … āpattādhikaraṇena na sammati , kiccādhikaraṇena sammatī ’’ tiādi ( pari .311).
307-313.
Vivādādhikaraṇaṃ katihi samathehi sammatītiādiko sammativāro .
Tadanantaro sammatinasammativāro ca adhikaraṇehi samathānaṃ saṃsaṭṭhataṃ , visaṃsaṭṭhatañca dassetuṃ vutto .
Samathā samathehi sammantītiādiko samathādhikaraṇavāro samathānaṃ aññamaññaṃ , adhikaraṇehi ca adhikaraṇānañca aññamaññaṃ , samathehi ca vūpasamāvūpasamaṃ dassetuṃ vutto .
314. Samuṭṭhāpetivāro pana adhikaraṇehi adhikaraṇānaṃ uppattippakāradassanatthaṃ vutto .
Na katamaṃ adhikaraṇan ti attano sambhavamattena ekampi adhikaraṇaṃ na samuṭṭhāpetīti attho .
Kathañcarahi samuṭṭhāpetīti āha ‘‘ api cā ’’ tiādi .
Tattha jāyantīti anantarameva anuppajjitvā paramparapaccayā jāyantīti adhippāyo .
‘‘ Dhammo adhammo ’’ tiādinā ubhinnaṃ puggalānaṃ vivādapaccayā aññamaññakhemabhaṅgā honti , tappaccayā tesaṃ pakkhaṃ pariyesanena kalahaṃ vaḍḍhantānaṃ vivādo kañci mahāparisaṃ saṅghapariṇāyakaṃ lajjiṃ āgamma vūpasamaṃ gacchati .
Tathā avūpasamante pana vivādo kamena vaḍḍhitvā sakalepi saṅghe vivādaṃ samuṭṭhāpeti , tato anuvādādīnīti evaṃ paramparakkamena vūpasamakāraṇābhāve cattāri adhikaraṇāni jāyanti .
Taṃ sandhāyāha
V2.268 ‘‘ saṅgho vivadati vivādādhikaraṇan ’’ ti .Saṅghassa vivadato yo vivādo , taṃ vivādādhikaraṇaṃ hotīti attho .
Esa nayo sesesupi .
Saṃsaṭṭhavārādivaṇṇanā niṭṭhitā .
Bhajativāravaṇṇanā
318. Tadanantaravāre
M2.283 pana vivādādhikaraṇaṃ catunnaṃ adhikaraṇānan tiādi adhikaraṇānaṃ vuttanayena aññamaññapaccayattepi saṃsaggabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ .Vivādādhikaraṇaṃ catunnaṃ adhikaraṇānaṃ vivādādhikaraṇaṃ bhajatītiādīsu vivādādhikaraṇaṃ catūsu adhikaraṇesu vivādādhikaraṇabhāvameva bhajati , nāññādhikaraṇabhāvaṃ , catūsu adhikaraṇesu vivādādhikaraṇattameva nissitaṃ vivādādhikaraṇameva pariyāpannaṃ vivādādhikaraṇabhāveneva saṅgahitanti evamattho gahetabbo .
319. Vivādādhikaraṇaṃ sattannaṃ samathānaṃ kati samathe bhajatītiādi pana catunnaṃ adhikaraṇānaṃ vūpasamane sati niyatasamathe dassetuṃ vuttaṃ .
Tattha kati samathe bhajatīti attano upasamatthāya kittake samathe upagacchati , kittake samathe āgamma vūpasamaṃ gacchatīti attho .
Kati samathapariyāpannan ti attānaṃ vūpasametuṃ katisu samathesu tehi samānavasena paviṭṭhaṃ .
Katihi samathehi saṅgahitan ti vūpasamaṃ karontehi katihi samathehi vūpasamakaraṇatthaṃ saṅgahitaṃ .
Bhajativāravaṇṇanā niṭṭhitā .
Khandhakapucchāvāro
Pucchāvissajjanāvaṇṇanā
320. Upasampadakkhandhakan ti
M2.284 pabbajjākhandhakaṃ ( mahāva .84).Saha niddesenāti saniddesaṃ .
‘‘ Sanniddesan ’’ ti vā pāṭho , so evattho .
Nidānena ca niddesena ca saddhin ti ettha paññattiṭṭhānapuggalādippakāsakaṃ nidānavacanaṃ nidānaṃ nāma , tannidānaṃ paṭicca niddiṭṭhasikkhāpadāni
V2.269 niddeso nāma , tehi avayavabhūtehi sahitaṃ taṃsamudāyabhūtaṃ khandhakaṃ pucchāmīti attho .Uttamāni padānīti āpattipaññāpakāni vacanāni adhippetāni .
Tesaṃ … pe … kati āpattiyo hontīti tehi vacanehi paññattā kati āpattikkhandhā hontīti attho .
Nanu āpattiyo nāma puggalānaññeva honti , na padānaṃ , kasmā pana ‘‘ samukkaṭṭhapadānaṃ kati āpattiyo ’’ ti sāmivasena niddeso katoti āha ‘‘ yena yena hi padenā ’’ tiādi .
Pāḷiyaṃ uposathan tiādi uposathakkhandhakādīnaññeva ( mahāva .132 ādayo ) gahaṇaṃ .
Pucchāvissajjanāvaṇṇanā niṭṭhitā .
Ekuttarikanayaṃ
Ekakavāravaṇṇanā
321. Ekuttarikanaye
M2.285 pana ajānantena vītikkantāti paṇṇattiṃ vā vatthuṃ vā ajānantena vītikkantā pathavīkhaṇanasahaseyyādikā , sāpi pacchā āpannabhāvaṃ ñatvā paṭikammaṃ akarontassa antarāyikāva hoti .Pārivāsikādīhi pacchā āpannāti vattabhedesu dukkaṭāni sandhāya vuttaṃ .
Tasmiṃ khaṇe āpajjitabbaantarāpattiyo sandhāyāti keci vadanti , tassa pubbāpattīnaṃantarāpatti-padeneva vakkhamānattā purimameva yuttataraṃ .
Mūlavisuddhiyā antarāpattīti mūlāyapaṭikassanādīni akatvā sabbapaṭhamaṃ dinnaparivāsamānattavisuddhiyā caraṇakāle āpannaantarāpattisaṅkhātasaṅghādiseso .
Agghavisuddhiyāti antarāpattiṃ āpannassa mūlāya paṭikassitvā odhānasamodhānavasena odhunitvā purimāpattiyā samodhāya tadagghavasena puna dinnaparivāsādisuddhiyā caraṇakāle puna āpannā antarāpatti .
Saussāhenevāti punapi taṃ āpattiṃ āpajjitukāmatācittena , evaṃ desitāpi āpatti na vuṭṭhātīti adhippāyo .
Dhuranikkhepaṃ akatvā āpajjane sikhāppattadosaṃ dassento āha ‘‘ aṭṭhame vatthusmiṃ bhikkhuniyā pārājikamevā ’’ ti .
Na kevalañca bhikkhuniyā eva , bhikkhūnampi dhuranikkhepaṃ akatvā thokaṃ thokaṃ sappiādikaṃ theyyāya gaṇhantānaṃ pādagghanake puṇṇe pārājikameva .
Keci pana ‘‘ aṭṭhame vatthusmiṃ bhikkhuniyā pārājikameva
V2.270 hotīti vuttattā aṭṭhavatthukamevetaṃ sandhāya vuttan ’’ ti vadanti .Dhammikassa paṭissavassāti ‘‘ idha vassaṃ vasissāmī ’’ tiādinā gihīnaṃ sammukhā katassa dhammikassa paṭissavassa , adhammikassa pana ‘‘ asukaṃ paharissāmī ’’ tiādikassa paṭissavassa asaccāpanena āpatti natthi .
Tathā coditoti adhammena codito , sayaṃ sacce , akuppe ca aṭṭhatvā paṭicchādentopi adhammacuditako eva .
Pañcānantariyaniyatamicchādiṭṭhiyeva micchattaniyatā nāma .
Cattāro maggā sammattaniyatā nāma .
Ekakavāravaṇṇanā niṭṭhitā .
Dukavāravaṇṇanā
322. Dukesu
M2.286 sayameva sapuggaloti āha ‘‘ mudupiṭṭhikassā ’’ tiādi .Ādi -saddena aṅgajātacchedaattaghātādiāpattiyo saṅgahitā .
Bhaṇḍāgārikacittakammāni vāti gahaṭṭhānaṃ bhaṇḍapaṭisāmanaṃ , itthipurisādipaṭibhānacittakammāni vā .
‘‘ Cīvarādīni adento āpajjatī ’’ ti idaṃ ‘‘ upajjhāyena , bhikkhave , saddhivihāriko saṅgahetabbo anuggahetabbo … pe … patto dātabbo ’’ tiādi ( mahāva .67) vacanato anādariyena āmisasaṅgahaṃ akarontassa dukkaṭaṃ , bhikkhuniyā pācittiyañca sandhāya vuttaṃ .
Nissaṭṭhacīvarādīnaṃ adānaāpattipi ettheva saṅgahitā .
Pāḷiyaṃ desentoti sabhāgāpattiṃ , adesanāgāminiādiñca desento .
Nidānuddese āpattiṃ anāvikaronto , na desento ca āpajjati nāma .
Ovādaṃ agaṇhantoti bhikkhūhi bhikkhuniovādatthāya vuttaṃ vacanaṃ agaṇhanto bālagilānagamiyavivajjito .
Attano paribhogatthaṃ dinnaṃ aññassa dāne , saṅghāṭiṃ apārupitvā santaruttarena gāmappavesanādīsu ca āpattiyopi aparibhogena āpajjitabbāpattiyova .
Pamāṇan ti saṅghabhedānantariyanipphattiyā lakkhaṇaṃ .
Bālassāti nissayaggahaṇavidhiṃ ajānantassa lajjibālasseva .
Lajjissāti byattassa nissayadāyakasabhāgataṃ
V2.271 parivīmaṃsantassa .Vinaye āgatā atthā venayikāti āha ‘‘ dve atthā vinayasiddhā ’’ ti .
Pāḷiyaṃ appatto nissāraṇan ti ettha pabbājanīyakammaṃ vihārato nissāraṇattā nissāraṇanti adhippetaṃ , tañca yasmā kuladūsakaṃ akaronto puggalo āpattibahulopi āveṇikalakkhaṇena appatto nāma hoti , tasmā appatto nissāraṇaṃ .
Yasmā pana āpattādibahulassāpi ‘‘ ākaṅkhamāno saṅgho pabbājanīyakammaṃ kareyyā ’’ ti ( cūḷava .27) vuttaṃ , tasmā sunissārito , sabbathā pana suddho nirāpattiko dunnissāritoti daṭṭhabbo .
Appatto osāraṇan tiādīsu upasampadākammaṃ ettha osāraṇaṃ adhippetaṃ , tañca hatthacchinnādiko ekacco paṭikkhittattā appattopi sosārito , paṇḍakādiko dosāritoti attho .
Dukavāravaṇṇanā niṭṭhitā .
Tikavāravaṇṇanā
323. Tikesu
M2.287 lohituppādāpattin ti pārājikāpattiṃ .Āvusovādenāti ‘‘ āvuso ’’ ti ālapanena .
Āpattin ti dukkaṭāpattiṃ .
Sesā rattiñceva divā cāti ettha aruṇuggamane āpajjitabbā paṭhamakathinādī ( pārā .459) sabbā āpattiyopi rattindivānaṃ vemajjheyeva āpajjitabbattā tatiyakoṭṭhāsaññeva paviṭṭhāti daṭṭhabbā .
Atha vā uddhaste aruṇe āpajjitabbattā divā āpajjitabbesu eva paviṭṭhāti daṭṭhabbā , atthaṅgate sūriye bhikkhuniyo ovādanāpattiyo , pana rattandhakāre purisena saddhiṃ santiṭṭhanāpatti ca rattiyaññeva āpajjitabbā .
Purebhattaṃ kulāni upasaṅkamanaanatirittabhojanādīni divā eva āpajjitabbāni .
Keci pana ‘‘ bhojanapaṭisaṃyuttāni sekhiyāni , gaṇabhojanādīni ca divā eva āpajjitabbānī ’’ ti vadanti .
Tasmā īdisā āpattiyo muñcitvā sesāva tatiyakoṭṭhāsaṃ bhajantīti veditabbaṃ .
Na ūnadasavassoti dasavassassa bālasseva paññattasikkhāpadattā vuttaṃ .
Saddhivihārikaantevāsikesu
V2.272 asammāvattanāpattiṃ , alajjīnaṃ nissayadānādimpi dasavassova āpajjati , vuṭṭhāpiniṃ dve vassāni ananubandhādimpi ūnadasavassā āpajjanti .Abyākatacittoti supantassa bhavaṅgacittaṃ sandhāya vuttaṃ .
Appavārentoti anādariyena appavārento kenaci paccayena appavāretvā kāḷapakkhacātuddase saṅghe pavārente tattha anādariyena appavārento tameva āpattiṃ kāḷepi āpajjatīti juṇhe evāti niyamo na dissati , pacchimavassaṃvuttho pana pacchimakattikapuṇṇamiyameva pavāretuṃ labbhatīti tattha appavāraṇāpaccayā āpattiṃ āpajjamāno eva juṇhe āpajjatīti niyametabboti daṭṭhabbaṃ .
Juṇhe kappatīti etthāpi eseva nayo .
‘‘ Apaccuddharitvā hemante āpajjatī ’’ ti iminā ‘‘ vassānaṃ cātumāsaṃ adhiṭṭhātun ’’ ti niyamavacaneneva apaccuddharantassa dukkaṭanti dasseti .
Vassānupagamanaakaraṇīyena pakkamādayopi vasse eva āpajjati .
Vatthikammādimpi gilāno eva .
Adhotapādehi akkamanādīnipi anto eva āpajjati
M2.288 .Bhikkhuniyā anāpucchā ārāmappavesanādi ca antosīmāyameva .
Nissayapaṭipannassa anāpucchādisāpakkamanādi ca bahisīmāyameva .
Pātimokkhuddese santiyā āpattiyā anāvikaraṇāpattisamanubhāsanaūnavīsativassūpasampādanādisabbaadhammakammāpattiyopi saṅghe eva .
Adhammena gaṇuposathādīsupi gaṇādimajjhe eva .
Alajjissa santike nissayaggahaṇādipi puggalassa santike eva āpajjati .
Tīṇi adhammikāni amūḷhavinayassa dānānīti yo ummattakopi vītikkamakāle , anummatto sañcicceva āpattiṃ āpajjitvā bhikkhūhi pacchā codito saramāno eva ‘‘ na sarāmī ’’ ti vadati , yo ca ‘‘ supinaṃ viya sarāmī ’’ ti vā musā vadati , yo ca ummattakakāle kataṃ sabbampi sabbesaṃ vaṭṭatīti vadati , imesaṃ tiṇṇaṃ dinnāni tīṇi amūḷhavinayassa dānāni adhammikāni .
Apakatattoti vinaye apakataññū .
Tenāha ‘‘ āpattānāpattiṃ na jānātī ’’ ti ( pari .325).
‘‘ Diṭṭhiñca anissajjantānaṃyeva kammaṃ kātabban ’’ ti idaṃ bhikkhūhi ovadiyamānassa diṭṭhiyā anissajjanapaccayā dukkaṭaṃ , pācittiyampi vā avassameva sambhavatīti vuttaṃ .
Mukhālambarakaraṇādibhedoti
V2.273 mukhabherīvādanādippabhedo .Upaghātetīti vināseti .
Bījaniggāhādiketi cittaṃ bījaniṃ gāhetvā anumodanādikaraṇeti attho .
Tikavāravaṇṇanā niṭṭhitā .
Catukkavāravaṇṇanā
324. Catukkesu soti gihiparikkhāro .
Avāpuraṇaṃ dātun ti gabbhaṃ vivaritvā anto parikkhāraṭṭhapanatthāya vivaraṇakuñcikaṃ dātuṃ .
Saṅghatthāya upanītaṃ sayameva anto paṭisāmitumpi vaṭṭati .
Tenāha ‘‘ anto ṭhapāpetuñca vaṭṭatī ’’ ti .
Ādikammikesu paṭhamaṃ purisaliṅgaṃ uppajjatīti āha ‘‘ paṭhamaṃ uppannavasenā ’’ ti .
Pāḷiyaṃ anāpatti vassacchedassāti vassacchedasambandhiniyā anāpattiyā
M2.289 evamattho .Mantabhāsāti mantāya paññāya kathanaṃ .
‘‘ Navamabhikkhunito paṭṭhāyā ’’ ti idaṃ ‘‘ anujānāmi , bhikkhave , aṭṭhannaṃ bhikkhunīnaṃ yathāvuḍḍhaṃ avasesānaṃ yathākatikan ’’ ti ( cūḷava .426) vacanato ādito aṭṭhannaṃ bhikkhunīnaṃ paccuṭṭhātabbattā vuttaṃ .
‘‘ Idha na kappantīti vadantopi paccantimesu āpajjatī ’’ tiādinā sañcicca kappiyaṃ akappiyanti vā akappiyaṃ kappiyanti vā kathentassa sabbattha dukkaṭanti dasseti .
Pubbakaraṇanti vuccatīti aṭṭhakathāsu vuttaṃ , tāni idha parivāre uddhaṭānīti adhippāyo .
Idhādhippetāni pana dassento ‘‘ chandapārisuddhī ’’ tiādimāha .
Catukkavāravaṇṇanā niṭṭhitā .
Pañcakavāravaṇṇanā
325. Pañcakesu āpucchitvā cārassa abhāvoti piṇḍapātikassa ‘‘ nimantito sabhatto ’’ ti imassa aṅgassa abhāvā tena sikkhāpadena tassa sabbathā anāpattīti adhippāyo
V2.274 .Susānaṃ netvā puna ānītakan ti susāne petakiccaṃ katvā nikkhantehi nhatvā chaḍḍitāni nivatthapārutavatthāni evaṃ vuccanti .
Pāḷiyaṃ pañcahākārehīti pañcahi avahāraṅgehi .
Vatthuto pana garukalahukabhedena pārājikathullaccayadukkaṭāni vuttāni .
Itthipurisasaṃyogādikaṃ kilesasamudācārahetukaṃ paṭibhānacittakammaṃ nāma .
Pañhāsahassaṃ pucchīti samathavipassanākammaṭṭhānesu pañhāsahassaṃ sammajjitvā ṭhitaṃ daharaṃ pucchi .
Itaropi daharo attano gatamaggattā sabbaṃ vissajjesi , tena thero pasīdi .
Vattaṃ paricchindīti vattaṃ niṭṭhāpesi .
Kiṃ tvaṃ āvusotiādikaṃ thero khīṇāsavo sammajjanānisaṃsaṃ sabbesaṃ pākaṭaṃ kātuṃ avocāti daṭṭhabbaṃ .
‘‘ Jaṇṇukehi
M2.290 patiṭṭhāya padacetiyan ’’ ti pāṭhaseso .Codanaṃ kāressāmīti bhagavatā attānaṃ codāpessāmi , attānaṃ niggaṇhāpessāmīti attho .
Ettakaṃ gayhūpagan ti ettakaṃ adhikaraṇavūpasamatthāya gahetabbavacananti yathā sutvā viññātuṃ sakkoti , evaṃ anuggaṇhantoti yojanā .
Ettha ca ‘‘ attano bhāsapariyantaṃ anuggahetvā parassa bhāsapariyantaṃ anuggahetvā ’’ ti ekaṃ ,‘‘ adhammena karotī ’’ ti ekaṃ ,‘‘ appaṭiññāyā ’’ ti ekañca katvā purimehi dvīhi pañcaṅgāni veditabbāni .
Vatthun ti methunādivītikkamaṃ .
Kathānusandhivinicchayānulomasandhivasena vatthuṃ na jānātīti codakena vā cuditakena vā vuttakathānusandhinā tesaṃ vacanapaṭivacanānurūpena vadanto kathānusandhinā vatthuṃ na jānāti nāma , tañca suttavibhaṅge vinītavatthusaṅkhātena vinicchayānulomeneva vadanto vinicchayānulomasandhivasena vatthuṃ na jānāti nāma .
Ñattikammaṃ nāma hotīti ñattikammaṃ niṭṭhitaṃ nāma hotīti na jānātīti sambandho .
Ñattiyā kammappattoti ñattiyā niṭṭhitāyapi kammappatto eva hoti .
Anussāvanaṭṭhāne eva kammaṃ niṭṭhitaṃ hotīti ñattikammaṃ niṭṭhitaṃ nāma hoti , taṃ ñattiyā kāraṇaṃ na jānātīti attho .
Pāḷiyaṃ pañca visuddhiyoti āpattito visuddhihetuttā , visuddhehi kattabbato ca pātimokkhuddesā vuttā .
Pañcakavāravaṇṇanā niṭṭhitā .
Chakkavārādivaṇṇanā
326. Chakkādīsu
V2.275 pāḷiyaṃ cha agāravāti buddhadhammasaṅghasikkhāsu , appamāde , paṭisanthāre ca cha agāravā , tesu eva ca cha gāravā veditabbā .‘‘ Chabbassaparamatā dhāretabban ’’ ti idaṃ vibhaṅge āgatassa paramassa dassanaṃ .
328. Pāḷiyaṃ āgatehi sattahīti ‘‘ pubbevassa hoti musā bhaṇissan ’’ tiādinā musāvādasikkhāpade ( pāci .4) āgatehi sattahi .
329. Taṃ
M2.291 kutettha labbhāti taṃ anatthassa acaraṇaṃ ettha etasmiṃ puggale , lokasannivāse vā kuto kena kāraṇena sakkā laddhunti āghātaṃ paṭivineti . 330. Sassato lokotiādinā vasenāti ‘‘ sassato loko , asassato loko .
Antavā loko , anantavā loko .
Taṃ jīvaṃ taṃ sarīranti vā , aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīranti vā .
Hoti tathāgato parammaraṇā , na hoti tathāgato parammaraṇā .
Hoti ca na hoti ca tathāgato parammaraṇā , neva hoti na na hoti tathāgato parammaraṇā ’’ ti ( ma . ni .1.269) evaṃ āgatā dasa antaggāhikā diṭṭhiyo sandhāya vuttaṃ .
Micchādiṭṭhiādayoti micchādiṭṭhimicchāsaṅkappādayo aṭṭhamicchāñāṇamicchāvimuttīhi saddhiṃ dasa micchattā .
Tattha micchāñāṇan ti micchādiṭṭhisampayutto moho .
Avimuttasseva vimuttasaññitā micchāvimutti nāma .
Viparītāti sammādiṭṭhiādayo sammāñāṇasammāvimuttipariyosānā dasa .
Tattha sammāvimutti arahattaphalaṃ , taṃsampayuttaṃ pana ñāṇaṃ vā paccavekkhaṇañāṇaṃ vā sammāñāṇan ti veditabbaṃ .
Ekuttarikanayo niṭṭhito .
Uposathādipucchāvissajjanāvaṇṇanā
332. Uposathādipucchāsu
V2.276 pavāraṇagāthāti diṭṭhādīhi tīhi ṭhānehi pavāraṇāvācā eva .Evaṃ vuttānaṃ pana chandovicitilakkhaṇena vuttajātibhedā gāthā .
Chakkavārādivaṇṇanā niṭṭhitā .
Mahāvaggavaṇṇanānayo niṭṭhito .