8. Paccayasaṅgahaanudīpanā
166. YehipakārehiM0.247 yathā .Tesaṃ vibhāgo taṃ vibhāgo .Ayañcaniddeso ekasesaniddeso , vicchālopaniddesovāti dassetuṃ ‘‘ tesaṃ ’’ tiādimāha .Na sameti .Gāthāyaṃ ‘ yesaṃ ’ tiādinā tīhi-ya-saddehi dassitānaṃ tiṇṇaṃ atthānaṃ-ta-saddattha sambhavato .Ta-saddatthānañca anusandhiyaṃ paripuṇṇaṃ katvā vattabbato .‘‘ Samuppajjatī ’’ ti suṭṭhu paripuṇṇaṃ katvā uppajjati , pātubhavati .‘‘ Avinā ’’ ti avinā hutvā .‘‘ Sahajāta dhammehī ’’ ti avijjā paccayā saṅkhārātiādīsu saṅkhārādīnaṃ sahajāta dhammehi saheva uppajjanaṃ .‘‘ Kalāpavasenā ’’ ti suddha dhamma kalāpavasena .‘‘ Sāmañña lakkhaṇaṃ ’’ ti sādhāraṇa lakkhaṇaṃ .‘‘ Attho ’’ ti idappaccayatā saddassa attho .‘‘ Ayamattho paṭikkhitto ’’ ti ‘ samuppajjanaṃ samuppādo ’ ti ayaṃbhāvasādhanattho paṭikkhitto .‘‘ Ayamevā ’’ ti ayaṃ bhāvasādhanattho eva .Jarāmaraṇaṃ sambhavatīti yojanā .‘‘ Uppādāvā tathāgatānaṃ ’’ ti sammāsambuddhānaṃ uppādevā sati .‘‘ Anuppādāvā ’’ ti anuppādevā sati .‘‘ Ṭhitāva sādhātū ’’ ti jātiyā sati jarāmaraṇassa pavattisabhāvo loke ṭhitoyeva .Katamā pana sādhātūti āha ‘‘ dhammaṭṭhitatā ’’ tiādiṃ .Tattha ‘‘ dhammaṭṭhitatā ’’ ti kenaci akatā sabhāvaṭṭhitatā .‘‘ Dhammaniyāmatā ’’ ti sabhāvaniyāmatā .‘‘ Tatra tathatā ’’ ti tasmiṃ sāmaññalakkhaṇe saṅkhata dhammānaṃ tathatā .Sāmañña lakkhaṇameva paṭiccasamuppādo nāmāti dasseti , na avijjādiko paccaya dhammo .Kasmā , tehi vacanehi dhammaniyāmatā mattassa dassitattā .Avijjādīnaṃ dhamma sarūpānaṃ adassitattā .‘‘ Dhammaniyāmatāmattaṃ ’’ ti ca yathā vuttasāmañña lakkhaṇameva vuccati .Yadi bhāvasādhanaṃ iccheyya , bhāvasādhanaṃ nāma katturahitaṃ bhaveyya .Katturahite ca sati , kathaṃ paṭicca kriyāya samānakattukatā labbhati .Aladdhe ca samānakattukatte kathañca pubbakāletvāM0.248 paccayasambhavoti .Ayaṃ bhāvasādhanaṃ icchantassa byañjanayuttivirodho .Taṃ pariharanto na cetthātiādimāha .Gambhīrocānanda paṭiccasamuppādo gambhīrāva bhāsocāti bhagavatā vuttaṃ .Bhāvasādhane ca kate uppajjana kriyāmattaṃ nāma visuṃ eko dhammo na hotīti kathaṃ taṃ gambhīraṃ siyāti .Ayaṃ bhāvasādhanaṃ icchantassa gambhīravacana virodho .Taṃ pariharanto ‘‘ saṅkhata dhammesu cā ’’ tiādimāha .Api ca saṅkhata lakkhaṇaṃ nāma saṅkhata dhammatopi gambhīraṃ hoti .Tathāhi cittaṃ nāma saṅkhata dhammo .Tañca atthi mecittaṃ nāmāti sattānaṃ pākaṭaṃ hoti .Tassa pana aniccatā saṅkhātaṃ saṅkhata lakkhaṇaṃ apākaṭaṃ hoti suṭṭhu santatiyā paṭicchannaṃ .Tathā vedanā nāma sukhāvā dukkhāvā saṅkhata dhammo .Sā ca atthi mevedanāti sattānaṃ pākaṭā hoti .Tassā pana aniccatā saṅkhātaṃ saṅkhata lakkhaṇaṃ apākaṭaṃ hoti suṭṭhu santatiyā paṭicchannaṃ .Evaṃ sesesu nāmadhammesu ca rūpadhammesu ca .Yato sattasu visuddhīsu saṅkhata dhamma vavatthāna saṅkhātaṃ diṭṭhivisuddhiñāṇañca avijjādipaccaya pariggaha saṅkhātaṃ kaṅkhāvitaraṇa visuddhiñāṇañca pathamaṃ sampādetvā pacchā dasavidhāni saṅkhata lakkhaṇānupassanā ñāṇāni sampādetabbāni hontīti .Yathā ca aniccatā saṅkhātaṃ saṅkhata lakkhaṇaṃ saṅkhata dhammato gambhīraṃ hoti .Tathā idampi paṭiccasamuppāda saṅkhātaṃ saṅkhata lakkhaṇaṃ saṅkhata dhammato gambhīraṃ hotīti daṭṭhabbaṃ .
M0.247 yathā .M0.248 paccayasambhavoti .‘‘ Tabbhāvabhāvībhāvo ’’ ti ettha bhavati saṃvijjatīti bhāvo .
So so avijjādiko bhāvo tabbhāvo .
Tabbhāve bhavanti sambhavanti sīlenāti tabbhāvabhāvino .
Saṅkhārādayo .
‘‘ Bhāvo ’’ ti uppattikāraṇaṃ .
Tabbhāvabhāvīnaṃ bhāvoti tabbhāvabhāvi bhāvoti imamatthaṃ dassento ‘‘ tasmiṃ tasmiṃ ’’ tiādimāha .
Api ca ‘‘ bhāvo ’’ ti vijjamānatā vuccati .
Tassa tassa paccaya dhammassa bhāvoti tabbhāvo .
Tabbhāve sati bhavanti sambhavanti dhammatāyāti tabbhāvabhāvino .
Tesaṃ bhāvotipi yujjatiyeva .
‘‘ Hetvādi paccaya sattiniyāmaṃ ’’ ti hetupaccayo , ārammaṇa paccayo , tiādīsu hetusadda ārammaṇa saddādayo lobhādīnaṃ rūpārammaṇādīnañca
M0.249 dhammānaṃ taṃ taṃ paccaya sattivisesaṃ dīpenti .Tesañca so so paccaya sattiviseso visuṃ dhammaniyāmo hoti , evaṃ hetvādi paccayasattiniyāmaṃ nivatteti .
‘‘ Tathā tathā ’’ ti mūlaṭṭhagocaravisayaṭṭhādikena tena tena paccayākārena .
So hi vuccatīti sambandho .
‘‘ Paccaya dhammuddhāra matte aṭhatvā ’’ ti paccaya dhammānaṃ nāma saññāvasena uddharaṇamattaṃ akatvāti adhippāyo .
‘‘ Āhaccā ’’ ti āhanitvā taṃ taṃ paccayasatti visesaṃ pāpetvāti attho .
Tenāha ‘‘ matthakaṃ pāpetvā ’’ ti .
Paccayasatti viseso hi hetuphaladīpane tato uttari vattabba kiccābhāvato matthakaṃ nāma hotīti .
‘‘ Anosakkamānā ’’ ti anivattamānā .
‘‘ Etāyā ’’ ti paccaya sattiyā .
Papañcente ācariye .
Etasmā kāraṇā phalaṃ etadeva paṭicca anāgatapakkhato paccuppannapakkhaṃ āgacchati pātubbhavatīti paccayo .
Uppattikāraṇaṃ pavattikāraṇañca .
Tattha uppattikāraṇaṃ janakapaccayo .
Pavattikāraṇaṃ upatthambhaka paccayo .
‘‘ Etenā ’’ ti hetunā .
‘‘ Kāyavacī manokammaṃ ’’ ti ettha ‘‘ kammaṃ ’’ ti kriyāvuccati , gamana ṭhāna nisajjasayanādikaṃ kāyika kriyañca .
Ālāpa sallāpa kathana sajjhāyana gāyanādikaṃ vācasika kriyañca .
Vijānana cintana vīmaṃsanādikaṃ mānasika kriyañca .
‘‘ Abhisaṅkharontī ’’ ti abhinipphādenti .
‘‘ Etehī ’’ ti etehi lokiyakusalā kusala cetanā dhammehi .
Api ca saṅkharonti sattā etehīti saṅkhārā .
‘‘ Saṅkharontī ’’ ti kiṃ saṅkharonti .
Attabhāvaṃ saṅkharonti .
Bhavābhavaṃ saṅkharonti .
Diṭṭhadhammikampi atthaṃ vā anatthaṃ vā saṅkharonti .
Samparāyikampi atthaṃ vā anatthaṃ vā saṅkharontītiādinā .
Cakkhumpi saṅkharonti , sotaṃpi saṅkharontītiādinā .
Dassanampi saṅkharonti , savanampi saṅkharontītiādinā ca vattuṃ vaṭṭatiyeva .
‘‘ Vijānātī ’’ ti vividhena jānāti .
Bhūtenapi jānāti , abhūtenapi jānāti .
‘‘ Namatī ’’ ti gocara visayatthāya namati .
‘‘ Ruppatī ’’ ti kuppati , khobhati .
‘‘ Phusatī ’’ ti saṃhanati .
‘‘ Vedayatī ’’ ti viditaṃ karoti .
Taṃ taṃ ārammaṇaṃ lagganavasena bhusaṃ nahati bandhati , muñcituṃ na detīti taṇhātipi yujjati .
‘‘ Upādiyatī ’’ ti
M0.250 daḷhaṃ gaṇhāti .Tenāha ‘‘ amuñcaggāhaṃ gaṇhātī ’’ ti .
Bhavatīti bhavo .
Upapattibhavo .
Bhavanti etenāti bhavo .
Kammabhavo .
‘‘ Jananaṃ ’’ ti abhinavassa pātubbhavanaṃ .
‘‘ Jīraṇaṃ ’’ ti abhinavabhāvato hāyanaṃ .
‘‘ Socanaṃ ’’ ti cittasantāpanaṃ .
‘‘ Paridevanaṃ ’’ ti rodanaṃ .
‘‘ Dukkhaṃ ’’ ti kāyarujjanaṃ .
‘‘ Domanassaṃ ’’ ti cittarujjanaṃ .
‘‘ Visīdanaṃ ’’ ti bāḷhaṃ cittakilamathabhāvena virūpaṃ hutvā cittassasīdanaṃ .
Thāmabalakhiyyanaṃ .
Yato assāsapassāsānaṃ virūpappavattivā taṅkhaṇe sabbaso uparujjhanaṃ vā hotīti .
‘‘ Kenaci sukhenā ’’ ti dukkhasaccato vimuttena kenaci santisukhena .
‘‘ Dukkhappaṭicchādikā ’’ ti bhayaṭṭhena dukkhabhūtānaṃ tebhūmika dhammānaṃ dukkhabhāvappaṭicchādikā .
‘‘ Samudayappaṭicchādikā ’’ ti taṇhāya dukkha samudaya bhāvappaṭicchādikā .
‘‘ Nirodhappaṭicchādikā ’’ ti taṇhānirodhasseva dukkhanirodha bhāvappaṭicchādikā .
‘‘ Maggappaṭicchādikā ’’ ti aṭṭhaṅgīka maggasseva dukkhanirodha maggabhāvappaṭicchādikā .
Pubbanto vuccati atītekāle bhavaparamparā .
Aparanto vuccati anāgate bhavaparamparā .
Pubbantā paranto vuccati tadubhayaṃ .
‘‘ Paṭiccasamuppādappaṭicchādikā ’’ ti paccuppannabhave khandhānaṃ paṭiccasamuppādappaṭicchādikā .
‘‘ Suttantikanayenā ’’ ti abhidhammepi vibhaṅge suttanta bhājanīyaṃ nāma āgataṃ .
Tena suttanta bhājanīyanayena .
Sāsavā kusalā kusala cetanā saṅkhārā nāmāti yojanā .
‘‘ Abhidhammanayenā ’’ ti vibhaṅge abhidhammabhājanīyanayena .
Aṭṭhakathāpāṭhe .
Avijjā kiriya dhammānaṃ neva upanissaya paccayattaṃ labhati .
Kusalā kusalamūlāni kiriya dhammānaṃ na upanissaya paccayattaṃ labhantīti yojanā .
Kiriya dhammā avijjāto ca kusalā kusala mūlehi ca upanissaya paccayaṃ na labhantīti vuttaṃ hoti .
‘‘ Paccayākāro ’’ ti paṭicca samuppādo .
‘‘ Avijjāvirāgā ’’ ti avijjā vigamanato .
Tesaṃpikiriya dhammānaṃ .
Viññāṇādīsupi kiriya viññāṇaṃ , kiriya nāmaṃ , kiriya manāyatanaṃ , kiriyaphasso , kiriya vedanāti atthitāya ‘‘ esanayo viññāṇādīsupī ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Kusalā kusala vipākasampayuttaṃ ’’ ti kusala viññāṇa sampayuttaṃ , akusalaviññāṇasampayuttaṃ
M0.251 , vipāka viññāṇa sampayuttaṃ .‘‘ Taṃ anupapannaṃ ’’ ti pavattivipākaviññāṇa sahagatassa khandhattayassa taṃ sahajātassa cittajarūpassa ca avasiṭṭhattā taṃ na sampannaṃti attho .
Tattha hi viññāṇapade pavattivasena dvattiṃsavidhaṃ vipākacittaṃ viññāṇaṃ nāmāti vuttaṃ .
Evañcasati , nāma rūpapadepi pavattivasena tadubhayaṃ pavattiviññāṇasahagataṃpi gahetabbamevāti .
‘‘ Taṃ taṃ viññāṇa sampayuttā ’’ ti paṭisandhiviññāṇa pavatti viññāṇasampayuttā .
‘‘ Taṇhupādānānipākaṭānī ’’ ti cha taṇhā rūpataṇhā saddataṇhādivasena .
Cattāri upādānāni kāmupādānādivasenāti evaṃ pākaṭāniyeva .
‘‘ Lakkhaṇamattānī ’’ ti saṅkhata dhammānaṃ saṅkhatabhāvasallakkhaṇa nimittamattāni .
‘‘ Ñātibyasanādīhī ’’ ti ñātivināsanādīhi .
‘‘ Ñātibyasanādinimittaṃ ’’ ti ñātivināsanādikāraṇā .
‘‘ Khandhadukkhe ’’ ti paccakkhandhasaṅkhāte dukkhasacce .
Khandhappavatti maggo nāma taṇhāsamudayo eva .
Khandhanirodha maggo nāma ariyamaggo .
‘‘ Khandha samudayabhūtā ’’ ti khandhappavattiyā kāraṇabhūtā .
‘‘ Avijjāni vuṭānaṃ ’’ ti avijjāyanīvāritānaṃ pihitānaṃ .
‘‘ Appahīna bhavābhilāsānaṃ ’’ ti maggena appahīna bhavapatthanānaṃ .
Appahīnabhavataṇhānanti vuttaṃ hoti .
‘‘ Vibandho ’’ ti antarāyo .
‘‘ Udayabhūtānaṃ ’’ ti vaḍḍhibhūtānaṃ .
‘‘ Avassayo ’’ ti nissayo .
Sukhavedanā visesato taṇhāya paccayo hotīti vuttaṃ ‘‘ sukhavedanāsadiso ’’ tiādi .
Domanassānaṃ pana tassā paccayabhāvo parato pariyeṭṭhitaṇhāyaṃ pākaṭo bhavissati .
Upekkhā vedanāpi dukkhena pīḷitassa sukhaṭhāne tiṭṭhati .
Sukhaṃ viya taṃ patthetīti .
Samudā caritvā paricayitvā .
‘‘ Taṇhā evā ’’ ti kāmataṇhā eva .
‘‘ Attani cā ’’ ti diṭṭhiyañcāti adhippāyo .
‘‘ Attano ārammaṇesū ’’ ti atta jīva lokādīsu diṭṭhiyāgahitā rammaṇesu .
‘‘ Assādana khamanarocanabhūtāyā ’’ ti sādhuvatāyaṃ mamadassananti evaṃ rajjana tussana kantibhūtāya .
‘‘ Upādānīyassā ’’ ti daḷhaṃ gahetabbassa .
‘‘ Atthassā ’’ ti attano attādikassa atthassa .
Gāthāyaṃ
M0.252 .‘‘ Bhavaṃ hotī ’’ ti bhavanto vaḍḍhanto hoti .
‘‘ Parābhavo ’’ ti vināsanto .
‘‘ Addhānavante dhamme ’’ ti tekālikasaṅkhata dhamme .
Apatamāne katvāti pāṭhaseso .
Yathā upādānaṃti disvā upādārūpaṃti pade ādāsaddo viññāyati .
Na upubba padasaddo .
Itarathā upādānanti nasijjhati .
Evaṃ addhā , addhāna , padesupi .
Tenāha ‘‘ addhānaṃ ’’ ti nasijjhatīti .
Saṃkhipanti vīsatākārā etesūti saṅkhepā .
Saṅgahā .
‘‘ Vaṭṭadhammā ’’ ti saṅkhārādayo dhammā .
‘‘ Etthā ’’ ti etāsu avijjātaṇhāsu .
Kathaṃ tiṭṭhantīti āha ‘‘ tadāyattavuttitāyā ’’ ti .
‘‘ Patiṭṭhā ’’ ti suppatiṭṭhitaṭṭhānāni .
‘‘ Pabhavā ’’ ti vaṭṭadhammaparamparappavattiyā mūla padhāna kāraṇāni .
Tattha hetu ca desetabbo hoti .
Itarathā issaranimmānadiṭṭhi ahetuka diṭṭhīnaṃ okāso siyāti .
Phalañca desetabbaṃ hoti .
Itarathā ucchedadiṭṭhiyā okāso siyāti .
‘‘ Addhuno ’’ ti dīghakālassa .
‘‘ Nivattetī ’’ ti samucchindati .
‘‘ Ahetū apaccayā sattā pavattantī ’’ ti pubbaheturahitā pubbapaccayarahitā hutvā imesattā pavattanti .
‘‘ Avijjādīhi sādhetabbo na hotī ’’ ti bhavaparamparāsu nicco hutvā sandhāvantassa avijjādīhi kattabba kiccaṃ na hotīti adhippāyo .
‘‘ Kesañci na sambhavantiyevā ’’ ti anāgāmīnaṃ arahantānañca na sambhavantiyeva .
Mahāādīnavarāsidassanatthaṃ sokādivacanaṃ hotīti yojanā .
‘‘ Tesaṃ ’’ ti aññesaṃ paccayānaṃ .
‘‘ Laddhā ’’ ti atthato laddhā .
‘‘ Tadavinābhāvibhāvalakkhaṇenā ’’ ti ettha tena tena paccayena avinābhāvīnaṃ bhāvo , so eva lakkhaṇanti viggaho .
‘‘ Parattha pī ’’ ti ito paresu taṇhupādāna bhavaggahaṇenātiādīsupi .
‘‘ Ādito ’’ tiādimhi .
Vibhāvanipāṭhe .
‘‘ Kilesabhāvasāmaññato ’’ ti kilesabhāvena samānattā sadisattā .
‘‘ Lakkhitabba dhammehī ’’ ti viññāṇādīhi .
‘‘ Pathamena dutīyassā ’’ ti pathamasaṅkhepena saddhiṃ dutīyassa saṅkhepassa ekā sandhītiādinā yojetabbaṃ .
‘‘ Lokassa pākaṭa vohārenā ’’ ti
M0.253 kilesadhammā kammadhammā ca loke hetūti pākaṭā honti .Vipākadhammā pana phalanti pākaṭā .
Evaṃ loke pākaṭa vohārena .
Idha pana kilesadhammakammadhammā vā hontu , vipākadhammā vā , yo yo paccayapakkhe ṭhito , so so hetūtipi vattabboyeva .
Yo yo paccayuppanna pakkhe ṭhito , so so phalantidassento ‘‘ hetuphalasaddāpanā ’’ tiādimāha .
Aṭṭhakathā pāṭhe .
‘‘ Sajjantassā ’’ ti saṃvidahantassa .
‘‘ Āyūhana saṅkhārā nāmā ’’ tiādito paṭṭhāya samuccayanasaṅkhārā nāma .
‘‘ Dakkhiṇaṃ ’’ ti dānavatthuṃ .
Dakkhiṇodakaṃ vā .
‘‘ Ettha cā ’’ ti imasmiṃ tatīyapañcake ca .
‘‘ Vuttanayene vā ’’ ti pathamapañcake vuttanayeneva .
Vibhāvanipāṭhe .
‘‘ Āyatiṃ paṭisandhiyā paccayacetanā bhavo nāmā ’’ ti idaṃ uddesapāḷiyaṃ yathādiṭṭhapāṭhavaseneva vuttaṃ .
Tathā purimakammabhavasmiṃ idha paṭisandhiyā paccayacetanā saṅkhārā nāmāti idañca .
Idha pana pubbeyeva dvīsuhetupañcakesu dvinnaṃ saṅkhāra kammabhavānaṃ saṅgahitattā aṭṭhakathāyaṃ vuttanayeneva dvinnaṃ saṅkhāra kammabhavānaṃ viseso yutto .
Tenāha ‘‘ taṃ idha na yujjatī ’’ ti .
‘‘ Saṅgahitattā ’’ ti pubbeyeva saṅgahitattā .
‘‘ Etaṃ ’’ ti vibhāvani vacanaṃ .
‘‘ Dhammavibhāgarakkhaṇatthaṃ ’’ ti vibhaṅge bhavapade upapattibhavassapi vibhattattā evaṃ vibhattassa dhammavibhāgassa rakkhaṇatthaṃ .
Phalapañcakato anaññaṃpi upapattibhavaṃ aññaṃviya katvā ‘ upapattibhavasaṅkhāto bhavekadeso ’ ti vuttaṃ .
So ca upapattibhavo nāma paccuppannahetūhi nibbattattā catutthe phalapañcake eva saṅgahito .
Tasmā tena upapattibhavasaddena catuttha pañcakameva gahitanti yuttaṃ .
Itarathā dve phalapañcakāni vipākavaṭṭanti vutte siddhameva hoti .
Evañcasati avasesā cāti ettha dutīyaphalapañcakameva avasiṭṭhaṃ hotīti daṭṭhabbaṃ .
‘‘ Avijjā nāma moho , so ca akusala mūlan ’’ tiādi abhidhamme mūlayamake mūlanāmena āgatattā vuttaṃ .
Dvīsupanabhava cakkesu purimacakke avijjā ādi hoti .
Pacchimacakke taṇhā .
Ādi ca nāma mūlanti ca sīsanti ca vattuṃ vaṭṭatīti pariyāyaṃ dassetuṃ ‘‘ athavā ’’ tiādi vuttaṃ
M0.254 .‘‘ Āgamanasambhāresū ’’ ti atītabhavato imaṃbhavaṃ āgamanasambhāresu .
Taṇhā eva sīsaṃ katvā vuttāti yojanā .
‘‘ Tesaṃ antare ’’ ti avijjāsaṅkhārānaṃ antare .
Taṇhāya okāso natthīti kasmā vuttaṃ .
Nanu avijjāya sati , taṇhā nāma ekantena sambhavatiyeva .
Sā ca saṅkhārānaṃ balavapaccayo hoti .
Tasmā sā avijjā paccayā taṇhā , taṇhā paccayā saṅkhārāti vattabbā siyāti .
Taṃ pariharituṃ ‘‘ ayañhī ’’ tiādivuttaṃ .
Paṭilomapaṭiccasamuppādo nāma avijjānirodhā saṅkhāranirodhoti evaṃ pavatto paṭiccasamuppādo .
‘‘ Jarāmaraṇamucchayātiādi navattabbaṃ siyā ’’ ti jarāmaraṇamucchāyātiādivacanaṃ anulomapaṭiccasamuppāda sambandha vacananti katvā vuttaṃ .
‘‘ Uparivaṭṭamūla dhammappaṭipādakānaṃ ’’ ti upari dutiyānāgatabhāvādīsu avijjātaṇhā saṅkhātānaṃ vaṭṭamūladhammānaṃ niyojakānaṃ .
‘‘ Te pī ’’ ti sokādayo dukkhadhammāpi .
‘‘ Āsavasambhūtā ’’ ti āsavehi sambhūtā sañjātā .
‘‘ Tesaṃ ’’ ti sokādīnaṃ dukkhadhammānaṃ .
‘‘ Jarāmaraṇaṅge gahaṇaṃ ’’ ti dvādasasu aṅgesu jarāmaraṇaṅge saṅgahaṇaṃ .
‘‘ Pavaḍḍhatī ’’ ti bhusaṃ vaḍḍhati .
‘‘ Āsavasamudayā ’’ ti āsavasamuppādā .
‘‘ Avijjāsamudayo ’’ ti avijjāsamuppādo .
‘‘ Avijjāpaccayāsaṅkhārātī ’’ ti ettha itisaddo ādiattho .
‘‘ Nānābyasana phuṭṭhassā ’’ ti ñātibyasanādīhi nānābyasanehi phuṭṭhassa , vihiṃsitassa .
‘‘ Yato ’’ ti yaṃ kāraṇā , avijjātaṇhānaṃ vaḍḍhanakāraṇā .
‘‘ Vaṭṭaṃ ’’ ti saṅkhārādikaṃ bhavacakkaṃ .
Saṃmuyhanaṃ sammoho .
Pariyesanaṃ pariyeṭṭhi .
Vipaccatīti vipāko .
Vipāko eva vepakkaṃ .
Sammoho vepakkaṃ assāti sammohavepakkaṃ .
Tathā pariyeṭṭhive pakkañcāti imamatthaṃ dasseti ‘‘ tadubhayaṃ ’’ tiādinā .
Tadubhayaṃ vipākaṃ etassāti katvā dukkhaṃ sammohavepakkanti ca pariyeṭṭhivepakkanti ca vuccatīti yojanā .
Api ca , sammohaṃ vipāceti sañjanetīti sammoha vepakkaṃ .
Evaṃ pariyeṭṭhivepakkantipi yujjati .
‘‘ Kicchaṃ ’’ ti kasiraṃ dukkhaṃ āpanno .
‘‘ Miyyatī ’’ ti marati .
‘‘ Ca vatī ’’ ti saṅkamati .
‘‘ Upapajjatī ’’ ti bhavantaraṃ upeti .
‘‘ Atha ca panā ’’ ti evaṃbhūtassa
M0.255 sato .‘‘ Jarāmaraṇassā ’’ ti jarāmaraṇa saṅkhātassa imassa dukkhassāti sambandho .
‘‘ Nissaraṇaṃ ’’ ti niggamanaṃ .
‘‘ Nappajānātī ’’ ti ayaṃ loko nappajānāti .
‘‘ Āgatiyā ’’ ti imasmiṃ bhave paṭisandhiviññāṇuppattivasena āgamanena .
‘‘ Gatiyā cā ’’ ti anāgatabhave jātipātubbhāvavasena gamanena ca .
Ādisaṅkhāto pubbapariyanto yassa atthītiādimantaṃ .
Na ādimantaṃ anādimantaṃ .
‘‘ Vaṭṭappavattassā ’’ ti tividhavaṭṭasaṅkhātassa pabandhappavattassa .
Jātiyā vuttāya sabbāni tassā nidānāni vuttāni eva hontīti katvā ‘‘ jātiyā eva vā ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Iccevaṃ ’’ ti iti evaṃ .
Tattha avijjāpaccayā saṅkhārātiādinā nayena paṭṭhapesi mahāmunīti sambandho .
Ācariya vādepana ‘‘ iccevaṃ ’’ ti jarāmaraṇa mucchāyātiādinānayena .
Ābandhaṃ anādikanti sambandho .
Idhapi tameva sambandhaṃ gahetvā yojeti ‘‘ iccevaṃ ābandhanti .
La .
Punappunaṃ ābandhaṃ ’’ ti .
Avijjā ādimhi vuttā .
Tasmā sā sayaṃ ahetu apaccayā hutvā vaṭṭassa ādipaccayabhūtā hotīti codanā .
Taṃ pariharati ‘‘ vaṭṭassā ’’ tiādinā .
‘‘ Vaṭṭakathāya sīsabhūtattā ’’ ti vaṭṭassa ādināma natthi .
Tassa pana pavatti nivattiyo atthi .
Jānantehi tāsaṃ pakāsanatthāya paṭiccasamuppādakathānāma vaṭṭakathā ekantena kathetabbā hoti .
Kathentehi ca vaṭṭadhammānaṃ majjhe katamassa dhammassa kiccaṃ vaṭṭappavattatthāya padhānataraṃ hotīti jānitabbaṃ hoti .
Tadā kiccavasena padhānataraṃ ekaṃ dhammaṃ mūlaṃ sīsaṃ katvā vaṭṭakathā kathetabbāti .
Idaṃ vaṭṭakathāya sīsaṃ nāma .
Tattha avijjā nāma moho .
So ca muyhanakiriyā .
Andhabhāvakaraṇañcassa kiccaṃ .
Na ca paññā cakkhussa andhabhāvakaraṇa sadisaṃ aññaṃ vaṭṭassa pavattatthāya padhānakiccaṃ nāma atthi .
Tasmā avijjā evettha sabbappadhāna kiccattā vaṭṭakathāya sīsabhūtā hoti .
Evaṃ vaṭṭakathāya sīsabhūtattā sā ādimhi vuttāti .
‘‘ Anādikabhāvo eva dassito ’’ ti anādikabhāvo dassito eva .
No na dassitoti attho .
Iti etaṃ atthajātaṃ paccakkhato siddhaṃ .
‘‘ Idhā ’’ ti imasmiṃbhave .
‘‘ Tassā ’’ ti atīta bhavapariyāpannāya
M0.256 avijjāya .‘‘ Aññāya avijjāya evā ’’ ti atītabhavatopi purimabhave siddhāya aññāya avijjāya eva .
‘‘ Tassāpī ’’ ti purimatarabhave avijjāyapi .
‘‘ Attabhāvo ’’ ti purimataro attabhāvo .
‘‘ Padhāna paccayabhūtattā ’’ ti pubbe vuttanayena andhabhāvakaraṇa kiccattā vaṭṭappavattiyā padhāna paccayabhūtā hoti .
Evaṃ padhānapaccayabhūtattā .
‘‘ Tassa tassāti niṭṭhānameva na paññāyeyyā ’’ ti tassa paccayassa paccayo vattabbo .
Tassapi paccayassa paccayo vattabboti evaṃ vassasatampi vassasahassaṃpi niṭṭhānameva na paññāyeyya .
‘‘ Vuttoyevā ’’ ti avijjāya paccayo vuttoyeva .
‘‘ Pañcanīvaraṇātissavacanīyaṃ ’’ ti pañcanīvaraṇa dhammā avijjāya āhāroti vacanīyaṃ bhaveyya .
Tattha ‘‘ āhāro ’’ ti balavapaccayo vuccatīti .
Paṭiccasamuppādanayānudīpanā niṭṭhitā .