2. Cetasikasaṅgahaanudīpanā

68. EvaṃM0.79 citta saṅgahassa dīpaniṃ katvā cetasika saṅgahassa dīpaniṃ karonto pathamaṃ pubbāparānu sandhiñca ādigāthāya payojana sambandhañca dassetuṃ ‘‘ evaṃ ’’ tiādi māraddho .

Tattha ‘‘ anupattan ’’ tiādimhi cittaṃ cetasikaṃ rūpaṃ , nibbānamitisabbathāti evaṃ anukkamo vutto .

Tena anukkamena anupattaṃ .

Hetu visesanañcetaṃ .

Yasmā cittasaṅgahānantaraṃ cetasika saṅgaho anupatto , tasmā idāni taṃ saṅgahaṃ karotīti dīpeti .

Cattāri sampayoga lakkhaṇāni ‘ ekuppādatā , eka nirodhatā , ekā rammaṇatā , eka vatthukatā , ti .

‘‘ Cetasi yuttā ’’ ti cittasmiṃ niyuttā .

Cittaṃ nissāya attano attano kiccesu ussukkaṃ āpannāti attho .

‘‘ Cetasā vāyuttā ’’ ti cittena vā sampayuttā .

Cittena saha ekībhāvaṃ gatāti attho .

‘‘ Sarūpadassanan ’’ ti saṅkhyāsarūpadassanaṃ .

Siddhapadaṃ nāma pakati paccayehi nipphanna padaṃ .

‘‘ Pubbantato ’’ ti ekassasaṅkhata dhammassa pathama bhāgato .

Uddhaṃ pajjanaṃ nāma katamanti āha ‘‘ sarūpato pātubhavanan ’’ ti .

Dhātu pāṭhesu-janipātubhāve-ti vuttattā āha ‘‘ jātīti vuttaṃ hotī ’’ ti .

‘‘ Sarūpa vināso ’’ ti sarūpato pātubhavantassa bhāvassa vināso antaradhānaṃ .

‘‘ Evaṃ parattha pī ’’ ti parasmiṃ ekālambaṇavatthukādipadepi .

‘‘ Eka cittassapi bahudevā ’’ ti cakkhu viññāṇaṃ rūpaṃ passantaṃ ekameva rūpaṃ passatīti natthi .

Anekāni evarūpāni ekato katvā passati .

Sotaviññāṇādīsupi eseva nayo .

Evañca katvā pāḷiyaṃ .

Cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhu viññāṇaṃ .

Sotañca paṭicca sadde ca uppajjati sotaviññāṇantiādinā vatthudvāresu ekavacanaṃ vatvā ārammaṇesu bahuvacanaṃ katanti .

‘‘ Ekattaṃ upanetvā ’’ ti cakkhu viññāṇe bahūnipi rūpārammaṇāni rūpatā samaññena ekībhāvaṃ katvā ekaṃ ārammaṇantveva vuttanti adhippāyo .

Saddārammaṇādīsupi eseva nayo .

Taṃ na sundaraṃ .

Kasmā .

Attha visesassa aviññāpanato .

Kopanāyaṃ attha visesotiM0.80 .

Yācittassa jāti , sāyeva phassādīnantiādiko attho .

Tenāha ‘‘ atha kho ’’ tiādiṃ .

Adhippetā ekuppādatā .

Esa nayo eka nirodhatādīsu .

‘‘ Mūlaṭīkāyan ’’ ti rūpakaṇḍamūlaṭīkāyaṃ .

‘‘ Sahevā ’’ ti ekato eva .

‘‘ Uppādādippavattito ’’ ti uppādassa ca jīraṇassa ca nirodhassa ca pavattito .

‘‘ Uppādādayo ’’ ti uppāda jīraṇa nirodhā .

Jātijarāmaraṇānīti vuttaṃ hoti .

‘‘ Cetasikāmatā ’’ ti cetasikā iti viññātā .

‘‘ Bhāvappadhānaṃ ’’ ti ekuppāda bhāvo ekuppādoti vutto .

Tathā eka nirodhādīsu .

Yathā idaṃpi saṅgheratanaṃ paṇīta-ntiādīsu ayaṃ ratana bhāvo paṇītoti hettha attho .

‘‘ Ye ’’ ti ye dhammā .

‘‘ Sahajāta paccayuppanna rūpāni pī ’’ ti sahajātapaccayato uppannāni rūpānipi .

Cetasikāni nāma siyunti sambandho .

‘‘ Tadā yatta vuttitāyā ’’ ti cittāyattavuttiyāya .

‘‘ Cetoyuttānī ’’ ti hetu visesanaṃ .

Tadeva hetumanta visesananti ca hetu anto nītavisesananti ca hetu anto gadhavisesananti ca vadanti .

‘‘ Tesan ’’ ti cittassa sahajātapaccayuppannarūpānaṃ .

‘‘ Nānubhontī ’’ ti napāpuṇanti .

‘‘ Na hi sakkā jānituṃ ’’ ti etena bhūtakathana visesanāni etānīti dīpeti .

Bhūtakathanaṃpi samānaṃ vatticchāvasena byavacchedakaṃpi sambhavati .

‘‘ Vayopaññāyatī ’’ ti vināso pakāsati .

‘‘ Ṭhitāyā ’’ ti tiṭṭha mānāya vedanāya .

Añño pakāro aññathā .

Aññathā bhāvo aññathattaṃ .

Jarāvasena pariṇāmoti vuttaṃ hoti .

Yo pathavīdhātuyā uppādo , yā ṭhiti , yā abhinibbatti , yo pātubhāvo .

Eso dukkhassa uppādo , esā rogānaṃ ṭhiti , eso jarāmaraṇassa pātubhāvoti yojanā .

‘‘ Itarathā ’’ ti ito aññathā gahite satīti attho .

Ekasmiṃ rūpārūpakalāpe nānā dhammānaṃ vasena bahūsu uppādesu ca nirodhesu ca gahitesūti vuttaṃ hoti .

‘‘ Vikārarūpānaṃ ’’ ti viññatti dvaya lahutādittayānaṃ .

Sabbānipi upādārūpāni catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pavattattā mahābhūta gaṇanāya cattāri cattāri siyuṃti iminā adhippāyena ‘‘ sabbesampi vā ’’ tiādivuttaṃ .

Sabbesampi vā cakkhādīnaṃ upādārūpānaṃ ekekasmiṃ kalāpeM0.81 bahubhāvo vattabbo siyāti yojanā .

Kasmā bahubhāvo vattabboti āha ‘‘ catunnaṃ mahābhūtānan ’’ tiādiṃ .

Yadi evaṃ , ekasmiṃ cittuppāde lahutādīnipi ekekāni eva siyuṃ , atha kimatthaṃ dve dve katvā vuttānīti āha ‘‘ kāyalahutā citta lahutādayopanā ’’ tiādiṃ .

‘‘ Imamatthaṃ asallakkhetvā ’’ ti īdisaṃ vinicchayattaṃ acintetvāti adhippāyo .

Vibhāvanipāṭhe ‘‘ cittānuparivattino ’’ ti etena cittena uppajjitvā teneva cittena sahanirujjhanavasena cittaṃ anuparivattissa .

‘‘ Pasaṅgā ’’ ti cetasikatā pasaṅgo .

‘‘ Puretaramuppajjitvā ’’ ti puretaraṃ ekena cittena saha uppajjitvāti adhippāyo .

‘‘ Cittassabhaṅgakkhaṇe ’’ ti aññassa sattara sama cittassa bhaṅgakkhaṇe .

Tathā rūpadhammānaṃ pasaṅgo na sakkā nīvāretuṃ tiyojanā .

‘‘ Pasaṅgo ’’ ti cetasikatā pasaṅgo .

‘‘ Alamati papañcenā ’’ ti abhidhamme vedanāttikeṭīkāsu viya ati vitthārena niratthakaṃ hotīti attho .

‘‘ Niratthakaṃ ’’ ti vibhāvaniyaṃ papañco niratthako evāti adhippāyo .

69. Phassavacanatthe .

‘‘ Phusatī ’’ ti ārammaṇaṃ āhanati , saṅghaṭṭeti .

Tañca saṅghaṭṭa naṃ nadosapaṭighassa viya ārammaṇassa vibādhanaṃ hoti , atha kho bhamarassa paduma pupphesu pupphara saggahaṇaṃ viya vijānana matte aṭhatvā ārammaṇa rasapātubhāvatthaṃ yathārammaṇaṃ saṃhanana mevāti dassetuṃ ‘‘ phusanañcetthā ’’ tiādimāha .

‘‘ Āhaccā ’’ ti āhanitvā sampāpuṇitvā .

‘‘ Upahaccā ’’ ti tasseva vevacanaṃ .

Ayamattho kathaṃ pākaṭoti āha ‘‘ yato ’’ tiādiṃ .

Tattha ‘‘ yato ’’ ti yaṃ kāraṇā .

‘‘ Tadanubhavantī ’’ ti taṃ ārammaṇa rasaṃ anubhavantī , vedanā pātubhavati , vedanā pātubhāvaṃ disvā ārammaṇapphusanaṃ ñāṇe pākaṭaṃ hotīti adhippāyo .

Svāyaṃ phusana lakkhaṇo , saṅghaṭṭanaraso , sannipātapaccupaṭṭhāno , āpātā gatavisaya padaṭṭhāno .

Tattha sannipāto nāma tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ dvārā rammaṇa viññāṇānaṃ saṅgati samāgamo samodhānaṃ .

Tathāhi vuttaṃ .

Cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhu viññāṇaṃ , tiṇṇaṃ saṅgati phassotiādi .

‘‘ Saṅghaṭṭanaraso ’’ ti ārammaṇe sammadeva ghaṭṭanaM0.82 kicco .

Saṅghaṭṭana kiccattā eva tiṇṇaṃ sannipāto hutvā dhamma cintāñāṇassa paṭimukhaṃ upaṭṭhāti pakāsatīti .

‘‘ Sannipāta paccupaṭṭhāno ’’.

Paccupaṭṭhānanti vā paññāṇaṃ vuccati dhajorathassa paññāṇanti ettha viya .

Sannipātākāro paccupaṭṭhānaṃ yassāti sannipātapaccupaṭṭhāno .

Vedanāpaccu paṭṭhāno vā .

Dhūmoviya aggissa .

Vedanāphalaṃ paccupaṭṭhānaṃ yassāti viggaho .

Aṭṭhasāliniyaṃ pana kasmā panettha phasso pathamaṃ vutto tipucchitvā mahāaṭṭhakathā vādotāva dassito .

Cittassa pathamābhinipātattā .

Ārammaṇasmiñhi cittassa pathamābhinipāto hutvā phasso ārammaṇaṃ phusamāno uppajjati .

Tasmā pathamaṃ vutto .

Phassena phussitvā vedanāya vedayati .

Saññāya sañjānāti .

Cetanāya cetati .

Tena vuttaṃ phuṭṭho bhikkhave vedeti , phuṭṭho sañjānāti , phuṭṭho cetetīti .

Api ca ayaṃ phasso nāma yathāpāsādaṃ patvā thambho nāma sesadabba sambhārānaṃ balavapaccayo .

Evameva sahajāta sampayutta dhammānaṃ balava paccayo hoti .

Tasmā pathamaṃ vuttoti .

Saṅgahakārena pana idaṃ pana akāraṇaṃ , ekakkhaṇasmiñhi uppanna dhammānaṃ ayaṃ pathamaṃ uppanno ayaṃ pacchāti idaṃ vattuṃ na labbhā .

Balavapaccayabhāvepi phassassakāraṇaṃ na dissatīti evaṃ taṃ vādaṃ paṭikkhipetvā idaṃ vuttaṃ desanā vāreneva phasso pathamaṃ vuttoti .

Tattha ‘‘ desanāvāre nevā ’’ ti desanakkameneva , tato aññaṃ kāraṇaṃ natthīti adhippāyo .

Tesu pana dvīsu vādesu mahāaṭṭhakathā vādo eva yutto .

Yañhi tattha vuttaṃ cittassa pathamābhinipāto hutvāti .

Tattha pathamābhinipātoti idaṃ kiccappadhānattā vuttaṃ .

Na panaññehi cetasikehi vinā visuṃ pathamaṃ uppannattā .

Yathā taṃ ye keci bhikkhave dhammā akusalā akusalabhāgiyā akusalapakkhikā .

Sabbe te manopubbaṅgamā , mano tesaṃ dhammānaṃ pathamaṃ uppajjatīti imasmiṃ sutte kiccappadhānattā mano tesaṃ dhammānaṃ pathamaṃ uppajjatīti vuttaṃ .

Na pana sabbacetasikehi vinā visuṃ pathamaṃ uppannattāti daṭṭhabbaṃ .

Balavapaccaya bhāvepi phassassakāraṇaṃ dissatiyeva .

Phassohetu phasso paccayo vedanākkhandhassa paññā panāya .

Phasso hetu phasso paccayo saññākkhandhassa paññā nāyaM0.83 .

Phasso hetu phasso paccayo saṅkhārakkhandhassa paññāpanāyāti hi vuttaṃ .

Tasmā sabbesaṃ cetasikānaṃ dhammānaṃ phassappadhānattā eva phassa balavapaccayattā eva ca phasso pathamaṃ vuttoti daṭṭhabbaṃ .

Ettha ca cittaṃ ārammaṇa vijānanaṭṭhena phassādīnaṃ sabbacetasika dhammānaṃ pubbaṅgamaṃ hoti , padhānaṃ , jeṭṭhakaṃ .

Phasso pana ārammaṇa saṅghaṭṭanaṭṭhena sabbesaṃ cetasika dhammānaṃ pubbaṅgamo hoti , padhāno , jeṭṭhakoti ayaṃ dvinnaṃ visesoti .

Ettha codako phusanaṃ nāma sappaṭigharūpānaṃ eva kiccanti maññamāno ‘‘ nanucā ’’ tiādinā codeti .

‘‘ Nanucā ’’ ti codedhīti dīpeti .

‘‘ Appaṭighasabhāvā ’’ ti hetuvisesanaṃ .

‘‘ Kiñcī ’’ ti kiñcivatthuṃ .

Ayaṃ pana phasso .

‘‘ Cittassa vikārā pattiṃ ’’ ti calana kampana thambhana jeguccha bhaya tāsa chambhitattā divasena vikārā pajjanaṃ .

‘‘ Vedanā visesuppattiṃ ’’ ti sukhavedanīyaṃ phassaṃ paṭicca sukhavedanā , dukkhavedanīyaṃ phassaṃ paṭicca dukkha vedanātiādinā nayena phassa visesānurūpaṃ vedanā visesuppattiṃ sādheti .

Ettha ca phusanaṃ nāma duvidhaṃ rūpapphusanaṃ , nāmapphusanan , ti .

Tattha rūpapphusanaṃ nāma phoṭṭhabba dhātūnaṃ kiccaṃ .

Nāmapphusanaṃ duvidhaṃ phassapphusanaṃ , ñāṇapphusanan , ti .

Tattha ñāṇapphusanaṃ nāma ñāṇappaṭivedho .

Api ca jhānamagga phala nibbānānaṃ paṭilābhopi phusananti vuccati .

Phusanti dhīrā nibbānaṃ .

Yogakkhemaṃ anuttaraṃ .

Phusāmi nekkhamaṃ sukhaṃ .

Aputhujjana sevitanti-ādīsu .

Idaṃ upamā mattaṃ siyā , kassaci manda paññassāti adhippāyo .

‘‘ Idan ’’ ti kheḷuppāda vacanaṃ .

Viññussa pana atipākaṭa phassa nidassanena appākaṭa phassa vibhāvanaṃ yuttameva .

Tenāha ‘‘ atipākaṭāya panā ’’ tiādiṃ .

70. Vedanāvacanatthe .

‘‘ Taṃsamaṅgīpuggalānaṃ vā ’’ ti vedanā samaṅgīpuggalānaṃ vā .

‘‘ Sātaṃ vā ’’ ti sādhurasaṃ vā .

‘‘ Assātaṃ vā ’’ ti asādhurasaṃ vā .

‘‘ Kiṃ vedayatī ’’ ti katamaṃ vedayati .

‘‘ Sukhampi vedayatī ’’ ti sukhampi vedanaṃ vedayati .

Athavā ‘‘ kiñcavedayatī ’’ ti kathañcavedayati .

‘‘ Sukhampi vedayatī ’’ ti sukhaṃ hutvāpi vedayati .

Sukha bhāvena vedayatīti vuttaṃ hoti .

Evaṃ sesapadesupi .

‘‘ Kiccantarabyāvaṭā ’’ ti aññakiccabyāvaṭā .

Adhipati bhāvo ādhipaccaṃ .

Indriya kiccaṃ .

‘‘ Evañca katvā ’’ ti laddhaguṇavacanaṃ .

Rājāraha bhojanaṃM0.84 rājaggabhojanaṃ .

‘‘ Sūdasadisatā ’’ ti raññobhattakārasadisatā .

Tattha sūdo raññobhattaṃ pacanto rasajānanatthaṃ thokaṃ gahetvā jivhagge ṭhapetvā rasaṃ vīmaṃsati .

Yathicchitaṃ pana bhuñjituṃ anissaro .

Rājā eva yathicchitaṃ bhuñjituṃ issaro .

Rājā viya vedanā .

Sūdo viya sesacetasika dhammā .

71. Saññāvacanatthe .

‘‘ Sañjānātī ’’ ti suṭṭhu jānāti .

Suṭṭhujānanañca nāma na viññāṇassa viya vividhajānanaṃ hoti .

Na ca paññāya viya yathābhūtajānanaṃ hoti .

Atha kho bhūtaṃ vā hotu , abhūtaṃ vā .

Yaṃ yaṃ cha hi viññāṇehi vijānāti , paññāya vā pajānāti .

Tassa tassa pacchā appamussakaraṇa mevāti vuttaṃ ‘‘ punajānanatthaṃ saññāṇaṃ karotī ’’ ti .

Tattha ‘‘ saññāṇan ’’ ti nimitta karaṇaṃ .

Bhavantaraṃ patvāpi appamuṭṭhabhāvaṃ sādheti opapātika puggalānanti adhippāyo .

Tehi purimaṃ attano bhavaṃ jānanti .

Gabbhaseyyakāpi keci purimaṃ bhavaṃ jānanti , yejātissara puggalāti vuccanti .

Tattha ‘‘ appamuṭṭhabhāvan ’’ ti anaṭṭhabhāvaṃ .

Micchābhinivesa saññā nāma anicce niccantiādippavattā saññā .

‘‘ Bodhetun ’’ ti bujjhāpetuṃ .

‘‘ Dārutacchakasadisāti ca vuttā ’’ ti dārutacchako nāma kaṭṭhavaḍḍhakī .

So kaṭṭhakkhandhesu nimittakārīhoti .

Sutacchitachinditesu kaṭṭhesu nimittāni katvā ṭhapeti .

Pacchātāni oloketvā kaṭṭhāni kamme upaneti .

‘‘ Hatthi dassaka andhasadisā ’’ ti ettha eko kira rājā keḷippasuto hoti .

So jaccandhānaṃṭhāne ekaṃ hatthiṃ ānetvāṭhapento jaccandhe āha jānātha bho tumhe hatthinti .

Te hatthiṃ jānissāmāti parāmasitvā attano parāmasitaṃ taṃ taṃ aṅgamavahatthīti abhinivisanti .

Daḷhaṃ sallakkhenti .

Puna rājā te pucchi kīdiso bho hatthīti .

Te rañño hatthisaṇṭhānaṃ ācikkhantā vivādaṃ āpajjanti .

Ācikkhanameva raññohatthidassananti katvā te hatthidassaka andhāti vuccanti .

‘‘ Upaṭṭhitavisayaggahaṇe ’’ ti rattiyaṃ andhakāre rajjukkhaṇḍaṃ passantassa sappasaṇṭhānaṃ upaṭṭhāti .

So upaṭṭhitaṃ saṇṭhānamattaṃ sappoti gaṇhāti .

Evaṃ upaṭṭhitavisayaggahaṇaṃ hoti .

Migapotakānañca araññekhettamajjhepurisasaṇṭhānaṃ tiṇa rūpaṃ passantānaṃ purisasaṇṭhā naṃM0.85 upaṭṭhāti .

Te upaṭṭhitaṃ saṇṭhānamattaṃ purisoti gaṇhitvā so amhe pahareyyāti palāyanti .

Vuttā aṭṭhasāliniyaṃ .

72. Cetanāvacanatthe .

Cetetīti cetanā .

Cetanañcettha abhisandhānaṃ vā vuccati pakappanaṃ vā āyūhanaṃ vāti evaṃ tidhā atthavikappaṃ dassetuṃ ‘‘ sampayutta dhamme ’’ tiādimāha .

Tattha ‘‘ abhisandahatī ’’ ti abhimukhaṃ sandahati , saṃyogaṃ karoti .

Tenāha ‘‘ punappunaṃ ghaṭetī ’’ ti .

‘‘ Ghaṭetī ’’ ti sambandhati .

‘‘ Pakappeti vāte ’’ ti athavā te sampayutta dhamme pakārato kappeti , sajjeti .

Tenāha ‘‘ saṃvidahatī ’’ ti .

‘‘ Saṃvidahatī ’’ ti tvaṃ phusanakiccaṃ karohi , tvaṃ vedayita kiccaṃ karohi , tvaṃ sañjānanakiccaṃ karohītiādinā vadamānā viya saṃvidahati .

‘‘ Āyūhativāte ’’ ti athavā tesampayutta dhamme bhuso byūhayati , rāsiṃ karoti .

Tenāha ‘‘ ārammaṇe sampiṇḍetī ’’ ti .

‘‘ Samosarante ’’ ti ekato osarante .

Saṅgamante .

‘‘ Sā ’’ ti cetanā .

‘‘ Tāyā ’’ ti cetanāya .

‘‘ Tasmiṃ ’’ ti rūpādikevā ārammaṇe .

Puññāpuñña kiccevā .

Pavattamānāya satiyā .

Jeṭṭhasisso nāma bahūsu sissesu jeṭṭhabhūto sisso .

Tasmiṃ sajjhāyante sesā sabbe sajjhāyantiyeva .

Tena so ubhayakicca sādhako hoti .

Evaṃ mahāvaḍḍhakīpi .

73. Ekaggatāvacanatthe .

Ekattārammaṇaṃ nāma ekārammaṇassapi bahūsu sabhāvesu ekasabhāvasaṅkhātaṃ ārammaṇaṃ .

‘‘ Tasmiṃ ’’ cittasmiṃ .

‘‘ Nivāte ’’ ti vātarahite padese .

‘‘ Dīpaccīnaṃ ’’ ti dīpajālānaṃ .

74. Jīvitindriyavacanatthe .

‘‘ Issarabhāvo vuccati ’’ bhāvappadhāna nayenāti adhippāyo .

‘‘ Abhibhavitvā ’’ ti jīvana kicce attano vasaṃ vattāpetvāti vuttaṃ hoti .

Citta santānaṃ jīvantaṃ hutvāti sambandho .

75. Manasīkāravacanatthe .

Samāsamajjhe sakārāgamo .

Karadhātuyoge īkārāgamo ca daṭṭhabbo .

Alutta sattamī padanthi keci .

Evaṃ sati īdīghattaṃ nasijjhati .

‘‘ Asuññaṃ ’’ ti arittaṃ .

‘‘ Paṭipādetī ’’ tiM0.86 paṭipajjanaṃ kiccasādhanaṃ kārāpeti .

Atthato niyojeti nāmāti āha ‘‘ yojetī ’’ ti .

‘‘ Idameva dvayaṃ ’’ ti āvajjana dvayaṃ .

‘‘ Taṃ ’’ ti taṃ dvayaṃ .

Upatthambhitaṃ hutvā ārammaṇe ninnaṃ karotīti sambandho .

‘‘ Yoniso ’’ ti upāyena hitasukha maggena .

‘‘ Ayoniso ’’ ti anupāyena ahita asukha maggena .

‘‘ Samudāciṇṇaninnaniyāmitādīhī ’’ ti ettha samudāciṇṇaṃ nāma āciṇṇa kammavasena suṭṭhu punappunaṃ ācaritaṃ .

Ninnaṃ nāma idaṃ nāma passāmi , idaṃ nāma karissāmīti pubbe eva ajjhāsayena ninnaṃ .

Niyāmitaṃ nāma idaṃ nāma kattabbaṃ , idaṃ nāma na kattabbaṃ , kattabbaṃ karomi , akattabbaṃ nakaromīti evaṃ niyāmitaṃ .

‘‘ Asati kāraṇa visese ’’ ti bhavaṅga cittaṃ vīthicittuppattiyā asati , vīthicittāni ca kāyacittānaṃ akallādikevā adhimattassa ārammaṇantarassa upaṭṭhānevā asati .

‘‘ Sādhāraṇā ’’ ti ettha saṃsadde bindu lopo , dīghattañcāti āha ‘‘ samaṃ dhārentīti sādhāraṇā ’’ ti .

76. Vitakkavacanatthe .

‘‘ Tathā tathā saṅkappetvā ’’ ti kāmasaṅkappādīnaṃ nekkhammasaṅkappādīnañcavasena tena tena pakārena suṭṭhu cintetvā .

‘‘ Taṃ ’’ ti ārammaṇaṃ .

‘‘ Te ’’ ti sampayutta dhamme .

‘‘ Avitakkampi cittaṃ ’’ ti pañcaviññāṇa cittañca dutīyā dijjhāna cittañca .

‘‘ Apicā ’’ ti kiñci vattabbaṃ atthīti attho .

‘‘ Dutīyajjhānādīni cā ’’ ti dutīyajjhāna cittādīni ca .

‘‘ Upacāra bhāvanā vasenā ’’ ti samudāciṇṇa vasibhūtāya upacāra bhāvanāya vasena .

‘‘ Kiṃ vā etāyayuttiyā ’’ ti savitakka cittasantānetiādikāya yuttiyā kiṃ payojanaṃ atthīti attho .

Kiñci payojanaṃ natthīti adhippāyo .

Ārammaṇaṃ ārohatiyeva ārammaṇena avinābhāvavuttikattā .

‘‘ Taṃ ’’ ti cittaṃ .

Niyāmako nāma nāvaṃ icchita disādesaniyojako .

‘‘ Akusalaṃ patvā ’’ ti vuttaṃ .

Kusalaṃ patvā pana kathaṃti .

Kusalaṃ patvāpi patirūpadesāvāsādivasena samudā ciṇṇa ninnādivasena ca laddha paccaye sati cittampi saddhāsati ādayopi ārammaṇa rūhane thāmagatā eva .

Aladdha paccaye pana sati akusala bhāve ṭhatvā thāmagataṃ hoti .

‘‘ Manasikāra vīriya satīnaṃ ’’ ti bhāvanā balapattā nanti adhippāyoM0.87 .

Evaṃ pana sati , vitakkassa okāso natthīti .

Atthi .

Saṅkappana kicca visesattā .

Tañhi kiccaṃ aññesaṃ asādhāraṇaṃ , vitakkasseva kiccanti dassento ‘‘ vitakkopanā ’’ tiādimāha .

‘‘ Sārammaṇa sabhāvā ’’ ti hetu visesanametaṃ .

‘‘ Tathā vutto ’’ ti vitakkoti vutto .

77. Vicāravacanatthe .

‘‘ Vicaratī ’’ ti ekamekasmiṃ eva ārammaṇe vividhena carati , pavattati .

Sabhāvākāro nāma nīlapītādiko agambhīro ārammaṇa sabhāvo ca ārammaṇassa nānā pavattākāro ca .

‘‘ Anumajjanavasenā ’’ ti punappunaṃ majjanavasena sodhanavasena .

Vitakko oḷāriko ca hotītiādinā yojetabbaṃ .

‘‘ Oḷāriko ’’ ti vicārato oḷāriko .

Evaṃ sesapadesu .

‘‘ Ghaṇḍābhighāto viyā ’’ ti ghaṇḍābhighātena pathamuppannasaddo viyāti vadanti .

Tathāhi vicāro ghaṇḍassa anuravo viya vuttoti .

Daṇḍakena ghaṇḍassa abhighāta kiriyā vā ghaṇḍābhighāto .

Tathāhi ārammaṇe cetaso pathamābhi nipāto vitakkoti ca , āhanana pariyāhanana rasoti ca vuttaṃ .

‘‘ Ghaṇḍānuravo viyā ’’ ti ghaṇḍassa anuravasaddo viya .

78. Adhimokkhavacanatthe .

‘‘ Saṃsappanaṃ ’’ ti anavatthānaṃ .

‘‘ Pakkhato muccanavasenā ’’ ti evaṃ nu khoti eko pakkho , nonu khoti dutīyo pakkho .

Tādisamhā pakkhato muccanavasena .

79. Vīriyavacanatthe .

‘‘ Vīrassā ’’ ti vissaṭṭhassa .

So ca kāyavacīmano kammesu paccu paṭṭhitesu sītuṇhādi dukkha bhayato alīna vuttivasena pavattoti āha ‘‘ kammasūrassā ’’ ti .

Etena anottappiṃ nivatteti .

Anottavvīhi pāpasūro , ayaṃ kamma sūroti .

‘‘ Mahantaṃ pikamman ’’ ti kusītassa mahantanti maññitaṃ kammaṃ .

Evaṃ sesesu .

‘‘ Appakato gaṇhātī ’’ ti appakabhāvena gaṇhāti .

Appakamevidanti maññatīti vuttaṃ hoti .

‘‘ Atta kilamathaṃ ’’ ti kāyacittakkhedaṃ .

‘‘ Taṃ ’’ ti vīriyaṃ .

‘‘ Tathāpavattiyā ’’ ti kammasūrabhāvena pavattiyā .

‘‘ Hetuce vā ’’ ti etena bhāvasaddassa atthaṃ vadati .

‘‘ Kāyacitta kiriyābhūtaṃ ’’ ti etena kammasaddassa atthaṃ .

‘‘ Vidhinā ’’ tiM0.88 tassa pavattiyā pubbābhisaṅkhāra vidhānena .

Tameva vidhānaṃ kammesu netabbattā nayoti ca , upetabbattā upāyoti ca vuccatīti āha ‘‘ nayena upāyenā ’’ ti .

Tameva vidhānaṃ dasseti ‘‘ vīriyavato ’’ tiādinā .

‘‘ Īrantī ’’ ti erayanti .

‘‘ Kicca sampattiyā ’’ ti ārammaṇa vijānana phusanādi kicca sampatti atthāya .

Byāvaṭāni kāyacittāni yesanti viggaho .

‘‘ Byāvaṭānī ’’ ti ussāhitāni .

‘‘ Thūṇūpatthambhana sadisaṃ ’’ ti jiṇṇassa gehassa apatanatthāya sāratthambhena upatthambhanasadisaṃ .

Upatthambhakatthambhasadisantipi vadanti .

‘‘ Sabba sampattīnaṃ mūlaṃ ’’ ti sabbāsaṃ lokiya sampattīnaṃ lokuttara sampattī nañca mūlaṃ .

Kasmā , puññakamma sampattiyā ca pārami puññasampattiyā ca patiṭṭhānattā .

Satihi puññakammasampattiyā sabbā lokiya sampatti sijjhati .

Sati ca pārami puñña sampattiyā sabbālokuttara sampatti sijjhatīti .

Etena hīna vīriyo nāma sabba sampattito paribāhiyoti dīpeti .

80. Pītivacanatthe .

‘‘ Pinayatī ’’ ti pineti , pinaṃ karotīti āha ‘‘ tappetī ’’ ti .

Tosetīti attho .

‘‘ Tuṭṭhiṃ ’’ ti tusitaṃ , pahaṭṭhaṃ .

‘‘ Suhitaṃ ’’ ti sudhātaṃ , supuṇṇaṃ , vaddhitaṃ .

Anekatthattā dhātūnaṃ ‘‘ vaḍḍhetī ’’ ti vuttaṃ .

‘‘ Pinantī ’’ ti tappanti , jotanti , virocanti , divā tappatiādiccotiādīsu viya .

Khuddikā pīti nāma lomahaṃsa na mattakārikā pīti .

Khaṇikā pīti nāma khaṇe khaṇe vijjuppādasadisā pīti .

Okkantikā pīti nāma sarīraṃ okkamitvā okkamitvābhijjantī pīti .

Ubbegāpīti nāma kāyaṃ udaggaṃ katvā ākāse ullaṅghāpentī pīti .

Pharaṇā pīti nāma kappāsavattiyaṃ pharaṇakatelaṃ viya sakalakāyaṃ pharaṇavasena pavattā pīti .

81. Chandavacanatthe .

‘‘ Abhisandhī ’’ ti abhilāso , abhikaṅkhanaṃ .

‘‘ Kattusaddo ’’ ti karadhātu vasena vuttaṃ .

‘‘ Sabbakiriyā padānī ’’ ti sabbāni tumicchattha kiriyā padāni .

‘‘ Atthiko ’’ ti asiddho hutvā sādhetuṃ icchito attho assāti atthiko .

Icchantotipi vadanti .

‘‘ Ārādhetukāmatā vasenā ’’ ti sādhetu kāmatāvasena , sampādetu kāmatā vasena .

Usuṃ saraṃ a santiM0.89 khipantīti issāsā .

Ikārassa ukāro .

Dhanuggahā .

‘‘ Yasena vā ’’ ti parivārena vā , kitti saddena vā .

‘‘ Sare ’’ ti kaṇḍe .

Vibhāvanipāṭhe nānāvāda sodhanatthaṃ ayañcātiādivuttaṃ .

‘‘ Yadaggenā ’’ ti yena kāraṇa koṭṭhāsena .

Saṅgahitāti sambandho .

‘‘ Vissajjitabba yuttakenā ’’ ti vissajjitabba yogyena .

‘‘ Tena atthiko yevā ’’ ti paduddhāro .

‘‘ So na yujjatī ’’ ti so attho na yujjati .

‘‘ Khipita usūnaṃ ’’ ti pubbabhāge khipita usūnaṃ .

‘‘ Atthato panā ’’ ti adhippāyatthato pana .

‘‘ Hatthappasāraṇaṃ viyā ’’ ti loke kiñci icchantassa janassa hatthappasāraṇaṃ viyāti adhippāyo .

‘‘ Thāmapatto ’’ ti adhipati bhāva pattoti vuttaṃ hoti .

Tenāha ‘‘ tathāhesā ’’ tiādiṃ .

‘‘ Taṇhāya hatthe ṭhitā ’’ ti upacāra vacanametaṃ .

Taṇhāya pariggahitāti vuttaṃ hoti .

Nasakkhissantiyeva , no nasakkhissanti .

Tasmā veditabbametaṃ chandoyeva taṇhāya balavataroti .

Kasmā balavataroti .

Ādīnavānisaṃsa dassanaññāṇena yuttattāti .

82.‘‘ Pakirantī ’’ ti pattharanti .

‘‘ Samānā ’’ ti sāvajjehi yuttā sāvajjā , anavajjehi yuttā anavajjāti evaṃ sadisā , sādhāraṇā .

Aññasamānarāsimhianudīpanā niṭṭhitā .

83. Akusalarāsimhi .

‘‘ Muyhatī ’’ ti ñātabbassañeyya dhammassa aññāṇa vasena sammuyhati , cittassa andhabhāvo hoti .

Caturaṅgatamo nāma ‘ kāḷapakkha cātuddasi divaso , aḍḍharatti samayo , tibbavanasaṇḍo , bahalameghacchanno , ti ayaṃ caturaṅgatamo .

So cakkhussa andhabhāvaṃ karoti .

Evaṃ tassa tamassa cakkhussa andhabhāvakaraṇaṃ viya .

Ñāṇagatiko hotīti daṭṭhabbo aṭṭhakathā nayena .

Tameva aṭṭhakathā nayaṃ dassetuṃ ‘‘ tathā hesā ’’ tiādi vuttaṃ .

Abhidhammaṭīkāyaṃ pana micchā ñāṇanti micchā vitakko adhippeto .

So hi micchā saṅkappo hutvā nānappakāra cintā pavatti vasena ñāṇagatiko hoti .

Moho pana cittassa andhī bhūtoM0.90 , nānācintana kicca rahito , kathaṃ ñāṇagatiko bhaveyyāti tassa adhippāyo .

‘‘ Pāpa kiriyāsū ’’ ti duccarita kammesu .

‘‘ Upāya cintāvasenā ’’ ti katakammassa siddhatthāya satthāvudhādividhānesu nānāupāya cintāvasena .

Appaṭi pajjanaṃ appaṭi patti .

Ñāṇa gatiṃ agamananti attho .

Tenāha ‘‘ aññāṇameva vuccatī ’’ ti .

‘‘ Ñāṇagatikā ’’ ti ñāṇappavattiyā samānappavattikā .

Lobho ñāṇa gatiko māyāsāṭheyya kammesu vicittappavattikattā .

Vicāro ñāṇa gatiko .

Tathāhi so jhānaṅgesu vicikicchāya paṭipakkhoti vutto .

Cittassa ñāṇa gati katā vicittatthavācakena cittasaddena siddho .

Te ca dhammā sabba sattesu ñāṇa gatikā na honti .

Ñāṇūpanissayaṃ labhitvā eva hontīti dassetuṃ ‘‘ tehī ’’ tiādimāha .

Te sādhentīti sambandho .

Pakatiyā viññujātikā nāma tihetukappaṭi sandhikā .

Aññappaṭi sandhikāpi bodhisatta bhūmiyaṃ ṭhitā vā paññāpasuta bhavato āgatā vā .

Sutapariyatti sampannā nāma dvihetukappaṭi sandhikāpi imasmiṃ bhave bahussuta sampannā ca pariyatti kamma sampannā ca .

84. Ahirikavacanatthe .

‘‘ Na hirīyatī ’’ ti nāma dhātu padametaṃ .

Harāyati lajjatīti hirī .

Hare lajjāyaṃti dhātu .

Na hirī ahirīti vacanattho .

‘‘ Ruciṃ uppādetvā ’’ ti gāmasū karassa gūtharāsi dassane viya cittarocana citta khamanaṃ uppādetvā .

Attānaṃ pāpakamma limpato cittassa alīnatā ajigucchanaṃ nāma .

Attānaṃ asappurisa bhāvapattito cittassa alīnatā alajjā nāma .

85. Anottappavacanatthe .

‘‘ Na bhāyatī ’’ ti pāpakammaṃ bhayato na upaṭṭhāti .

‘‘ Na utrasatī ’’ ti pāpakamma hetu na kampati .

‘‘ Tāsū ’’ ti pāpakiriyāsu .

‘‘ Asārajjamānaṃ katvā ’’ ti sūraṃ vissaṭṭhaṃ katvā .

Asārajjaṃ nāma sūrabhāvo .

Anuttāso nāma pāpakamma hetu cittassa akampanaṃ .

Gāthāyaṃ .

Ajigucchanasīlo puggalo ajegucchī .

‘‘ Pāpā ’’ ti pāpakammato .

‘‘ Sūkaro ’’ ti gāmasūkaro .

So gūthato ajegucchī .

Ahiriko pāpato ajegucchīti yojanā .

Abhāyanasīlo abhīrū .

‘‘ Salabho ’’ ti paṭaṅgo .

‘‘ Pāvakā ’’ tiM0.91 dīpajālamhā .

Salabho pāvakamhā abhīrū viya anottavvī pāpato abhīrūti yojanā .

86. Uddhaccavacanatthe .

‘‘ Uddharatī ’’ ti ukkhipati .

Ārammaṇasmiṃ na sanni sīdati .

Vikkhipatīti vuttaṃ hoti .

‘‘ Vaṭṭetvā ’’ ti āvaṭṭetvā .

‘‘ Vissaṭṭhageṇḍuko viyā ’’ ti vissajjito sārageṇḍuko viya .

‘‘ Dhajapaṭākā viyā ’’ ti vāteritā dhajapaṭākā viya .

87. Lobhavacanatthe .

‘‘ Lubbhatī ’’ ti gijjhati , abhikaṅkhati .

Abhisajjanaṃ abhilagganaṃ .

Makkaṭaṃ ālimpati bandhati etenāti makkaṭā lepo .

‘‘ Tatta kapāle ’’ ti aggināsantatte ghaṭa kapāle .

Telassa vatthamhi añjanaṃ abhilagganaṃ telañjanaṃ .

Rajjanaṃ paṭisajjanaṃ rāgo .

Telañjana bhūto rāgo telañjana rāgo .

Na kilesarāgo .

Ratti divaṃ pavattanaṭṭhena taṇhā eva nadīsotasadisattā taṇhā nadī .

‘‘ Sattānaṃ ’’ ti puthujjana sattānaṃ .

‘‘ Sukkhakaṭṭhasākhāpalāsatiṇakasaṭānī ’’ ti sukkha kaṭṭhakasaṭāni , sukkha sākhā kasaṭānītiādinā yojetabbaṃ .

Kasaṭa saddena asārabhāvaṃ dīpeti .

‘‘ Nadī viyā ’’ ti pabbateyyā nadī viya .

88. Diṭṭhivacanatthe .

‘‘ Dassanaṃ ’’ ti parikappanā siddhesu micchā sabhāvesu viparīta dassanaṃ .

Tenāha ‘‘ dhammānaṃ ’’ tiādiṃ .

Tattha ‘‘ dhammānaṃ ’’ ti rūpārūpa dhammānaṃ , aniccatādi dhammānañca .

‘‘ Yāthāva sabhāvesū ’’ ti bhūtasabhāvesu .

Bhūtasabhāvo hi yathā dhammaṃ avati rakkhatīti atthena yāthāvoti vuccati .

Attānaṃ paṇḍitaṃ maññantīti paṇḍita mānino .

Paṭivedhaññāṇaṃ nāma ariya maggaññāṇaṃ .

Paramaṃ vajjanti daṭṭhabbā loke mahāsāvajjaṭṭhena taṃ sadisassa aññassa vajjassa abhāvatoti adhippāyo .

89. Mānavacanatthe .

‘‘ Maññatī ’’ ti bhūtasabhāvaṃ atikkamma adhikaṃ katvā ahamasmītiādinā tena tena abhūtākārena maññati .

Tenāha ‘‘ ahaṃ loke ’’ tiādiṃ .

Tattha ‘‘ kaṭṭhakathiṅgaro viyā ’’ ti sukkhadārukkhandho viya .

So pana upatthambhito maññatīti sambandho .

‘‘ Attānaṃ accuggataṃ maññatī ’’ ti puggalaṃ mānena abhinnaṃ katvā vuttaṃ .

‘‘ Unnati lakkhaṇo ’’ ti unnamana sabhāvo .

90. DosavacanattheM0.92 .

Caṇḍena kāyavacī manokammena samannāgato caṇḍiko .

Caṇḍikassa bhāvo caṇḍikkaṃ .

‘‘ Pahatāsīviso viyā ’’ ti daṇḍena pahato āsīviso viya .

‘‘ Visappanaṭṭhenā ’’ ti sakalakāye vividhena sappanaṭṭhena , pharaṇaṭṭhena .

Idañca taṃ samuṭṭhāna rūpānaṃ pharaṇa vasena vuttaṃ .

‘‘ Asanipāto viyā ’’ ti sukkhā sanipatanaṃ viya .

‘‘ Dāvaggiviyā ’’ ti araññaggi viya .

‘‘ Sapatto viyā ’’ ti duṭṭhaverī viya .

‘‘ Visasaṃsaṭṭhapūtimuttaṃ viyā ’’ ti yathā muttaṃ nāma pakatiyā eva duggandhattā paṭikulattā dūre chaṭṭanīyanti ahitameva hoti .

Puna pūtibhāve sati , dūratare chaṭṭetabbaṃ .

Visasaṃsaṭṭhepana vattabbamevanatthi .

Sabbaso ahitarāsi hoti .

Evaṃ dosopi taṃ samaṅgīno tasmiṃ khaṇe paresaṃ amanāpiyataṃ āpādeti .

Attahita parahita vināsañca kāreti , parammaraṇā apāyañca pāpetīti sabbaso ahitarāsi hoti .

Tena vuttaṃ ‘‘ visasaṃsaṭṭhapūti muttaṃ viya daṭṭhabbo ’’ ti .

91. Issāvacanatthe .

Duvidhā issāladdhasampatti visayā calabhitabba sampatti visayā ca .

Tattha laddha sampatti visayaṃ tāvadasseti ‘‘ paresaṃ pakatiyā ’’ tiādinā .

Laddha sampattiggahaṇena atīta sampattipi saṅgahitāti daṭṭhabbā .

Issāpakatikāhi keci asuko nāma pubbe evaṃ sampattiko ahosīti vā , ahaṃ pubbe evaṃ sampattiko ahosinti vā sutvā nasahantiyeva .

Taṃ vacanaṃ sotuṃpi na icchantīti .

Asukotiādinā labhitabbasampatti visayaṃ dasseti .

92. Macchariyavacanatthe .

‘‘ Mama evā ’’ ti mamapakkhe evāti adhippāyo .

‘‘ Guṇajātaṃ ’’ vāti attanivijjamānaṃ sippavijjādi sampatti guṇajātaṃ vā .

‘‘ Vatthu vā ’’ ti dhanadhaññādivatthu vā .

‘‘ Avipphārikatāvasenā ’’ ti aññena taṃ sippavijjādikaṃ vā dhanadhaññādikaṃ vā mayhaṃ dehīti vutte parahitatthāya dātabba yuttakaṃ dassāmīti evaṃ cittesati , parahitappharaṇāvasena taṃ cittaṃ vipphārikaṃ nāma hoti .

Dehīti vacanampi sotuṃ anicchanto parahitatthāya avipphārika citto nāma hoti .

Evaṃ avipphārikatāvasena carati pavattatīti maccharañca kārassa cha kāraṃM0.93 katvā .

Tathā pavattaṃ cittaṃ .

Puggalo pana maccharīti vuccati .

‘‘ Taṃ ’’ ti laddhasampattiṃ .

‘‘ Parehi sādhāraṇaṃ disvā ’’ tiādinā yojetabbaṃ .

Sādhāraṇanti ca dvisantakaṃ vāti santakaṃ vā bhavissamānaṃ , parehi vā paribhuñjiyamānaṃ .

‘‘ Nigguhanalakkhaṇaṃ ’’ ti rakkhāvaraṇaguttīhisaṅgopana sabhāvaṃ .

Attanā laddha sampatti nāma issāya avisayo .

Labhitabbasampatti pana ubhaya sādhāraṇaṃ .

Tasmā tattha ubhinnaṃ viseso vattabboti taṃ dassetuṃ ‘‘ ettha cā ’’ tiādimāha .

‘‘ Yassa lābhaṃ na icchatī ’’ ti attanā labhatu vā māvā , kevalaṃ para sampattiṃ asahanto yassa parassa lābhaṃ na icchati .

‘‘ Citta vighāto ’’ ti citta vihaññanaṃ .

‘‘ Attanā laddhuṃ icchatī ’’ ti paro sampajjatu vā māvā , yattha paralābhesati , attanā na labhissati , tattha attanāva laddhuṃ icchati .

Yattha attanā ca labhati , paro ca labhati , tattha vighāto natthīti adhippāyo .

‘‘ Alabbhamānakaṃ cintetvā ’’ ti attanā alabhissamānaṃ sallakkhetvā .

93. Kukkuccavacanatthe .

‘‘ Kiriyā kataṃ ’’ ti kata saddassabhāva sādhanamāha .

Evaṃ vacanatthaṃ dassetvā abhidheyyatthaṃ dassento ‘‘ atthato panā ’’ tiādimāha .

‘‘ Anusocana vasenā ’’ ti pacchā punappunaṃ cittasantāpavasena .

So kukatanti vuccatīti sambandho .

‘‘ Kusala dhammesū ’’ ti puñña kiriyavatthu dhammesu citta pariyādānāya eva saṃvattati .

Kukkucca samaṅgī puggalo puññakammaṃ karontopi citta sukhaṃ na labhati .

Bahujana majjhe vasitvā nānākiccāni karonto nānā tiracchāna kathaṃ kathento citta sukhaṃ labhati .

Tadā tassa puññakamma karaṇatthāya cittaṃ pariyādīyati , parikkhiyyati .

Cittavasaṃ gacchanto vicarati .

Evaṃ citta pariyādānāya eva saṃvattati .

‘‘ Aṭṭhakathāyaṃ ’’ ti aṭṭhasāliniyaṃ .

‘‘ Katā katassa sāvajjānavajjassā ’’ ti pubbe katassa sāvajjakammassa , akatassa anavajja kammassa .

Kammatthesāmivacanaṃ .

‘‘ Abhimukhagamanaṃ ’’ ti ārammaṇa karaṇavasena cittassa abhimukhappavattanaṃ .

Etena paṭimukhaṃ saraṇaṃ cintanaṃ paṭisāroti dasseti .

‘‘ Akataṃ na karotī ’’ ti akataṃ kātuṃ na sakkotīti adhippāyo .

Evaṃ kataṃ na karotīti etthapi .

‘‘ Virūpo ’’ tiM0.94 vībhaccho asobhaṇo .

‘‘ Kucchito ’’ ti garahitabbo .

Nanu pubbe cittuppādo kucchitoti vutto .

Aṭṭhakathāyaṃ pana vippaṭisāro kucchitoti vutto .

Ubhayametaṃ na sametīti .

No na sameti , aññathānu papattitoti dassetuṃ ‘‘ ettha cā ’’ tiādimāha .

‘‘ Yena ca kāraṇenā ’’ ti katākataṃ paṭicca niratthaka cittappavatti kāraṇena .

So cittuppādova kukatapade gahetuṃ yutto , navibhāvaniyaṃ viya katākata duccarita sucaritanti adhippāyo .

Nanu vibhāvaniyampi so cittuppādova upacāra nayena gahitoti ce .

Yutti vasena ca aṭṭhakathāgamena ca mukhyato siddhe sati , kiṃ upacāra nayena .

Tenāha ‘‘ vibhāvaniyaṃ panā ’’ tiādiṃ .

Kukatassabhāvo kukkuccaṃ , akārassa ukāraṃ katvāti ayaṃ aṭṭhakathānayo .

Idāni saddasatthanayena aparaṃ vacanatthañca adhippāyatthañca dassetuṃ ‘‘ api cā ’’ tiādi āraddhaṃ .

Tattha ‘‘ dhātupāṭhesū ’’ ti akkharadhātuppakāsanesu nirutti pāṭhesu .

Paṭhantiyeva , no na paṭhanti .

Te ca atthā cetaso vippaṭisāro mano vilekhoti evaṃ pāḷiyaṃ vuttehi kukkuccapariyāyehi samentiyeva .

Tasmā ayaṃ aparonayo idha avassaṃ vattabbo yevāti dīpeti .

Vippaṭi sāripuggalo ca taṃ taṃ puññakammaṃ karontopi vippaṭi sāragginā dayhamāna citto puññakamme cittappasādaṃ nalabhati .

Citta sukhaṃ na vindati .

Kiṃ iminā kammenāti taṃ pahāya yattha citta sukhaṃ vindati , tattha vicarati .

Evaṃ vippaṭisāro puññakammato saṅkocanaṃ nāma hotīti .

Kilesasallikhanaṃ nāma santuṭṭhi sallekhappaṭipattiyaṃ ṭhitassa tadaṅgappahānādivasena taṃ taṃ kilesappahānaṃ vuccati .

‘‘ Anutthunanākārenā ’’ ti punappunaṃ vilapanākārena .

Saṅkocatīti vatvā tassa ubhayaṃ atthaṃ dassento ‘‘ kusalakamma samādāne ’’ tiādimāha .

Namitumpi na deti .

Kuto samādātuṃ vā vaḍḍhetuṃ vā dassatīti adhippāyo .

‘‘ Tanukaraṇenā ’’ ti dubbalakaraṇena .

Visesanaṭṭhekaraṇa vacanaṃ .

‘‘ So ’’ ti dhammasamūho .

Taṃ pana kukkuccaṃ .

Keci pana kukkuccaṃ paccuppanna sucarita duccaritā rammaṇampi anāgata sucarita duccaritā rammaṇampi kappenti .

Taṃ paṭikkhipanto ‘‘ tenā ’’ tiādimāhaM0.95 .

Mahāniddesapāṭhe dvīhākārehi uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekhoti pāṭho .

‘‘ Katattā cā ’’ ti akattabbassa katattā ca .

‘‘ Akatattā cā ’’ ti kattabbassa akatattā ca .

Keci pana ayaṃ vippaṭisāro nāma kadāci kassaci kenaci kāraṇena pubbekata sucaritampi akata duccaritampi ārabbha uppajjati .

Ummattakasadisañhi puthujjana cittanti vadanti .

Taṃ paṭikkhipanto ‘‘ etenā ’’ tiādimāha .

So pana kesañci vāde vippaṭisāro nāma domanassaṃ hoti , na kukkuccanti adhippāyo .

Soca kho dvidhā bhāvo .

Apāyabhayena tajjīyanti tāsīyantīti apāyabhaya tajjitā .

‘‘ Na aññesaṃ ’’ ti sucarita duccaritaṃ ajānantānaṃ amanasikarontānañca na hoti .

Kathaṃ viññāyatīti ce .

Sucaritaduccarita nāmena anusocanākārassa dassitattāti vuttaṃ ‘‘ akataṃ me ’’ tiādi .

Yāthāvamāno nāma seyyassa seyyo hamasmīti sadisassa sadisohamasmīti hīnassa hīnohamasmītiādinā pavatto bhūtamāno .

Yañcakukkuccaṃ uppajjatīti sambandho .

‘‘ Akatvā ’’ ti taṃ kalyāṇa kammaṃ akatvā .

‘‘ Katvā ’’ ti taṃ pāpakammaṃ katvā .

Idaṃ pana pubbekatā katakāle eva ayāthāvaṃ hoti .

Anusocana kālepana yāthāvameva .

‘‘ Hattha kukkuccaṃ ’’ ti ettha saṅkocanattho na labbhati .

Kucchita kiriyattho eva labbhati .

Hatthalolatāhi hattha kukkuccanti vuccati .

Pādalolatā ca pādakukkuccaṃ .

Tenāha ‘‘ asaṃyata kukkuccaṃ nāmā ’’ ti .

Yaṃ pana kukkuccaṃ .

‘‘ Taṃ ’’ ti taṃ vatthuṃ .

Kukkuccaṃ karontīti kukkuccāyantā .

Nāmadhātu padañhetaṃ .

Kappati nu kho , na nu kho kappatīti evaṃ vinaya saṃsayaṃ uppādentāti attho .

‘‘ Kukkuccappakatatāyā ’’ ti kukkuccena apakatatāya abhibhūtatāya .

‘‘ Attano avisaye ’’ ti āṇācakkaṭhāne .

Āṇācakka sāmino buddhassavisayattā attano sāvaka bhūtassa avisayeti attho .

Ye pana karontiyeva kukkuccāyantā pīti adhippāyo .

‘‘ Āpattiṃ ’’ ti dukkaṭāpattiṃ .

94-95.

Thinamiddhavacanatthesu .

‘‘ Cittaṃ mandamandaṃ katvā ’’ ti cintana kicce atimandaṃ paridubbalaṃ katvā .

Cittaṃ gilānaṃ milātaṃ katvātiM0.96 vuttaṃ hoti .

‘‘ Ajjhottharatī ’’ ti abhibhavati .

Ārammaṇa vijānane vā javanakicce vā parihīnathāmabalaṃ karoti .

‘‘ Thiyatī ’’ ti padaṃ pāḷivasena siddhanti āha ‘‘ thinaṃ thiyanā ’’ tiādiṃ .

‘‘ Akammaññabhūte katvā ’’ ti kāyakammādīsu akammakkhame paridubbale katvā .[ Muggarena pothetvā viyāti vuttaṃ hoti ].

‘‘ Te ’’ ti citta cetasike sampayutta dhamme .

‘‘ Olīyāpetvā ’’ ti avalīne avasīdante katvā .

Tenāha ‘‘ iriyā pathaṃ pī ’’ tiādiṃ .

Thinaṃ cittaṃ abhibhavati , vijānana kiccassa gelaññattā thinassa .

Middhaṃ cetasike abhibhavati , phusanādi kiccassa gelaññattā middhassāti adhippāyo .

96. Vicikicchāvacanatthe .

‘‘ Cikicchanaṃ ’’ ti rogāpanaya natthe kitadhātuvasena siddhaṃ saṅkhata kiriyā padanti āha ‘‘ ñāṇappaṭikāroti attho ’’ ti .

‘‘ Paṭikāro ’’ ti ca rogassa paṭipakkha kammaṃ .

‘‘ Etāyā ’’ ti nissakkavacanaṃ .

Vicinanti dhammaṃ vicinantīti vicino .

Dhamma vīmaṃsakā .

Kicchati kilamati etāyāti kicchā .

Vicinaṃ kicchāti vicikicchāti imamatthaṃ dassento ‘‘ sabhāvaṃ ’’ tiādimāha .

‘‘ Vicikicchatī ’’ ti saṅkhatadhātupadaṃ .

Tañca kaṅkhāyaṃ vattatīti dassetuṃ ‘‘ vicikicchati vā ’’ tiādi vuttaṃ .

Dvidhā eḷayati kampatīti dveḷakaṃ .

Tathā pavattaṃ cittaṃ .

Dveḷakassa bhāvoti viggaho .

‘‘ Buddhādīsu aṭṭhasū ’’ ti buddhe kaṅkhati , dhamme kaṅkhati , saṅghe kaṅkhati , sikkhāya kaṅkhati , pubbante kaṅkhati , aparante kaṅkhati , pubbantā parante kaṅkhati , idappaccayatā paṭicca samuppannesu dhammesu kaṅkhatīti evaṃ vuttesu aṭṭhasu saddheyya vatthūsu .

Tattha ‘‘ buddhe kaṅkhatī ’’ ti itipi so bhagavā arahaṃtiādinā vuttesu buddhaguṇesu asaddahanto buddhe kaṅkhati nāma .

Svākkhāto bhagavatā dhammotiādinā vuttesu dhamma guṇesu asaddahanto dhamme kaṅkhati nāma .

Suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅghotiādinā vuttesu saṅghaguṇesu asaddahanto saṅghe kaṅkhati nāma .

Tissannaṃ sikkhānaṃ vaṭṭa dukkhato niyyānaṭṭhesu asaddahanto sikkhāya kaṅkhati nāma .

Attano atīta bhavassa atthi natthibhāve kaṅkhanto pubbante kaṅkhati nāma .

Attano parammaraṇā anāgata bhavassa atthi natthibhāve kaṅkhanto aparante kaṅkhati nāma .

Tadubhayassa atthi natthi bhāveM0.97 kaṅkhanto pubbantā parante kaṅkhati nāma .

Imasmiṃ bhave attano khandhānaṃ paṭicca samuppāde ca paṭicca samuppannabhāve ca kaṅkhanto idappaccayatā paṭicca samuppannesu dhammesu kaṅkhati nāma .

‘‘ Vimati vasenā ’’ ti vematikabhāvena .

Pavattamānā vicikicchā .

Vicikicchā paṭirūpakā nāma sabba dhammesu appaṭihatabuddhīnaṃ sabbaññu buddhānaṃ eva natthīti vuttaṃ ‘‘ asabbaññūnaṃ ’’ tiādi .

Akusalarāsimhianudīpanā niṭṭhitā .

97. Saddhāvacanatthe .

‘‘ Sannisinnaṃ ’’ ti acalitaṃ .

‘‘ Suṭṭhū ’’ ti anassantaṃ acalantañca katvā .

‘‘ Dhāretī ’’ ti evameva hotīti sallakkhaṇavasena dhāreti .

Tathā ṭhapetīti .

Saddahanti vā saddhā sampannā sattā .

Saddhātuṃ arahantīti saddheyyāni .

Akālussaṃ vuccati anāvilaṃ cittaṃ .

Akālussaṃ eva akālussiyaṃ .

Tassa bhāvoti viggaho .

‘‘ Okappanā ’’ ti ahosādhu ahosuṭṭhūti adhimuccanavasena cintanā .

‘‘ Micchādhimokkho yevā ’’ ti diṭṭhisampayutto adhimokkhoyeva .

‘‘ Vitte asatī ’’ ti dhane asati .

Dhanañhi vittanti vuccati .

Yaṃ yaṃ icchati , taṃ taṃ vindanti etenāti katvā .

‘‘ Tesaṃ ’’ ti manussānaṃ .

98. Sativacanatthe .

‘‘ Saratī ’’ ti anussarati .

‘‘ Katānī ’’ ti pubbekatāni .

‘‘ Kattabbānī ’’ ti idāni vā pacchā vā kattabbāni .

Kalyāṇa kammaṃ nāmapakatiyā cittassa ratiṭṭhānaṃ na hoti .

Pāpa kammameva cittassa ratiṭṭhānaṃ hoti .

Tasmā kalyāṇa kamme eva appamajjituṃ visuṃ satināma icchitabbā .

Pāpakamme pana visuṃ satiyā kiccaṃ natthi .

Sabbepi cittacetasikā dhammā apamatta rūpā honti .

Tenāha ‘‘ itarāpanā ’’ tiādiṃ .

‘‘ Satiyeva na hotī ’’ ti visuṃ sati nāmako eko cetasikoyeva na hoti .

Katamā pana sā hotīti āha ‘‘ katassā ’’ tiādiṃ .

Tattha katassa appamajjanaṃ nāma kesañci anumodanavasena kesañci anusocanavasena appamajjanaṃ .

Kattabbassa appamajjanaṃ nāma niccakālampi kātuṃ abhimukhatā .

‘‘ Katassā ’’ tiM0.98 vā bhummatthe sāmivacanaṃ .

Tathā sesesu dvīsu padesu .

Sabbesu rājakammesu niyutto sabbakammiko .

‘‘ Niyutto ’’ ti appamatto hutvā byāvaṭakāya citto .

Sabbesu ṭhānesu icchitabbāti sabbatthikā .

Sā hi chasu dvāresu cittassa ārakkha kiccā hoti indriya saṃvaraṇa dhammattā .

Tasmā chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe lobhamūlacittassa anuppajjanatthāya sā icchitabbā , aniṭṭhā rammaṇe dosamūla cittassa , majjhattārammaṇe mohamūla cittassāti .

Api ca , bojjhaṅga bhāvanā ṭhānesu idaṃ sutta padaṃ vuttaṃ .

Tasmā bhāvanā cittassa līnaṭṭhānepi sā icchitabbā līnapakkhato cittassa nīvāraṇatthāyātiādinā yojetabbā .

99-100.

Hiriottappavacanatthesu .

‘‘ Kāyaduccaritādīhi lajjatī ’’ ti tānikātuṃ lajjati .

Tāni hīnakammāni lāmakakammānīti hīḷetvā tato attānaṃ rakkhituṃ icchati .

Tenāha ‘‘ jigucchatī ’’ ti .

‘‘ Ukkaṇṭhatī ’’ ti virujjhati , viyogaṃ icchati .

‘‘ Tehi yevā ’’ ti kāya duccaritādīhiyeva .

‘‘ Ubbijjatī ’’ ti uttasati , bhayato upaṭṭhāti .

Gāthāsu .

‘‘ Alajjiyesū ’’ ti alajjitabbesu kalyāṇa kammesu .

‘‘ Lajjare ’’ ti lajjanti .

‘‘ Abhaye ’’ ti abhāyitabbe kalyāṇakamme .

Yasmā pana sappurisā attānaṃ pariharantīti sambandho .

‘‘ Hiriyā attani gāravaṃ uppādetvā ’’ ti attano jātiguṇādikaṃ vā sīla guṇādikaṃ vā garuṃ katvā mādisassa eva rūpaṃ pāpakammaṃ ayuttaṃ kātuṃ .

Yadi kareyyaṃ , pacchā attānaṃ asuddhaṃ ñatvā dukkhīdummano bhaveyyanti evaṃ hiriyā attani gāravaṃ uppādetvā .

‘‘ Ottappena paresu gāravaṃ uppādetvā ’’ ti parānuvādabhayaṃ bhāyitvāti adhippāyo .

Tattha parānuvādabhayaṃ nāma paresaṃ sādhu janānaṃ garahā bhayaṃ .

Aññampi apāyabhayaṃ saṃsāra vaṭṭabhayañca ettha saṅgayhatiyeva .

Lokaṃpālentīti lokapālā .

‘‘ Lokaṃ ’’ ti sattalokaṃ .

‘‘ Pālentī ’’ ti apāya bhayato rakkhanti .

101. Alobhavacanatthe .

Akāro viruddhatthotiāha ‘‘ lobhappaṭipakkho ’’ ti .

Lobhassa paṭiviruddhoti attho .

Paṭiviruddhatā ca pahāyaka pahātabba bhāvena veditabbāti dassetuṃ ‘‘ sohī ’’ tiādimāhaM0.99 .

Tattha so nekkhammadhātuvasena hutvā pavattatīti sambandho .

‘‘ Hita saññitesū ’’ ti idaṃ me atthāya hitāya sukhāyāti evaṃ saññitesu .

‘‘ Lagganavasenā ’’ ti amuñcitukāmatāvasena .

Tesveva pavattatīti sambandho .

‘‘ Bhavabhoga sampattiyo gūtharāsiṃ viya hīḷetvā ’’ ti idaṃ bodhisattānaṃ vasena nidassana vacanaṃ .

Tattha ‘‘ hīḷetvā ’’ ti garahitvā .

Nikkhamanti etenāti nekkhammo .

So eva dhātūti nekkhammadhātu .

102. Ayaṃ nayo dosappaṭipakkho , mohappaṭipakkhotiādīsupi netabbo .

103. Tatra majjhattatāyaṃ .

‘‘ Līnuddhaccānaṃ ’’ ti cittassa līnatā eko visamapakkho .

Uddhaṭatā dutīyo visamapakkho .

Līnaṃ cittaṃ kosajje visamapakkhe patati .

Uddhaṭaṃ cittaṃ uddhacce visamapakkhe patati .

Tadubhayampi akusala pakkhikaṃ hoti .

Tathā cittassa ati lūkhatā eko visama pakkho .

Atipahaṭṭhatā ekotiādinā sabbaṃ bojjhaṅgavidhānaṃ vitthāretabbaṃ .

Tatra majjhattatā pana sampayutta dhamme ubhosu antesu pātetuṃ adatvā sayaṃ majjhimappaṭipadāyaṃ daḷhaṃ tiṭṭhati .

104. Passaddhādīsu .

‘‘ Tattha taṃ vīndantī ’’ ti tesu puñña kammesu taṃ citta sukhaṃ paṭilabhanti .

105. Lahutā dvaye .

‘‘ Tattapāsāṇe ’’ ti santatte pāsāṇapiṭṭhe .

‘‘ Tatthā ’’ ti puññakammesu .

106-110.

Mudutā dvayādīsu sabbaṃ suviññeyyaṃ .

111. Viratittaye .

‘‘ Kathā , cetanā , virati , vasenā ’’ ti ‘ kathāsammāvācā , cetanā sammāvācā , virati sammāvācā , vasena .

Taṃ kathāvācaṃ samuṭṭhāpetīti taṃ samuṭṭhāpikā .

Yā pana pāpa viramaṇākārena cittassa pavattīti yojanā .

‘‘ Samādiyantassa vā ’’ ti musāvādā viramāmītiādinā vacībhedaṃ katvā samādiyantassa vā .

‘‘ Adhiṭṭhahantassa vā ’’ ti vacībhedaṃ akatvā citteneva tathā adhiṭṭhahantassa vā .

Imehi dvīhi padehi samādāna viratippavattiṃ vadatiM0.100 .

‘‘ Avītikkamantassa vā ’’ ti etena sampatta viratippavattiṃ vadati .

‘‘ Etāyā ’’ ti sammāvācā viratiyā .

Sā pana kattunā ca kriyāya ca sahabhāvinī hutvā samādāna kriyaṃ suṭṭhutaraṃ sādheti .

Tasmā sā karaṇa sādhanaṃ nāma hoti .

Tenāha ‘‘ karaṇatthevākaraṇa vacanan ’’ ti .

Bahūsujavanavāresu pavattamānesu purima purima javanavārapariyāpannā sammāvācā pacchima pacchima javanavārasamuṭṭhitāya samādāna kriyāya paccayo hoti .

Sā pana tāya kriyāya asahabhāvittā karaṇalakkhaṇaṃ na sampajjati .

Hetu lakkhaṇe tiṭṭhati .

Tenāha ‘‘ hetu atthevā karaṇavacanan ’’ ti .

Idañca atthato labbhamānattā vuttaṃ .

Sammāvācāti padaṃ pana kitasādhana padattākaraṇatthe evasiddhaṃ .

Na hi akāraka bhūto hetu attho sādhanaṃ nāma sambhavati .

‘‘ Samādāna vacanānī ’’ ti sammāvācā samuṭṭhitāni samādāna vacanāni .

‘‘ Tato ’’ ti tatoparaṃ .

‘‘ Tesaṃ ’’ ti te saṃvadamānānaṃ .

Idañca sabbaṃ sammāvācāti vacane vacībhedavācaṃ padhānaṃ katvā vuttaṃ .

Sampattavirati samuccheda viratibhūtāya pana sammāvācāya vacībhedena kiccaṃ natthi .

Virati kicca mevapadhānanti dassetuṃ ‘‘ apicā ’’ tiādi vuttaṃ .

‘‘ Pavattamānā ’’ ti pavattamānattā .

Visesana hetu padametaṃ .

112-113.

Sammākammantepi sammāājīvepi vattabbaṃ natthi .

114.‘‘ Sampattaṃ vatthuṃ ’’ ti pāṇāti pātādikammassa vatthuṃ .

Sāpaccuppannārammaṇāyeva .

Kasmā , attano paccakkhe sampatta vasenavatthussadharamānattā .

‘‘ Samādiyantassa vā uppannā ’’ ti pāṇāti pātāpaṭiviramādhītiādinā samādiyantassayā samādānakkhaṇe uppannā virati .

‘‘ Sā pana paccuppannārammaṇā hotī ’’ ti ettha kathaṃ paccuppannā rammaṇā hotīti .

Pāṇāti pātāpaṭiviramādhīti vadantassa cittaṃ anukkamena pāṇasaddādīnaṃ atthaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattati .

Tattha ‘‘ pāṇo ’’ ti vohārato satto .

Paramatthato jīvitindriyaṃ .

So ca satto tañcajīvitindriyaṃ loke sabbakālampi saṃvijjatiyeva .

Evarūpaṃ jīvitindriya sāmaññaṃ sandhāya paccuppannārammaṇāti vuttaṃ .

Adinnādānā paṭiviramādhītiādīsupi eseva nayo .

‘‘ Anāgatā rammaṇāvā ’’ tiM0.101 ettha ekadivasaṃ niyametvā samādiyantassa tasmiṃ divase dharamāna sattāpi atthi .

Uppajjissamānasattāpi atthi .

Tadubhayampi pāṇavacane saṅgahitameva .

Pāṇupetaṃ katvā samādiyantassa vattabbameva natthi .

Api ca anāgatakālikampi samādānaṃ atthiyeva .

Ahaṃ asukadivasato paṭṭhāya yāvajīvampi pāṇātipātā viramādhītiādi .

Evaṃ samādāna virati anāgatā rammaṇāpi hotīti .

‘‘ Paccayasamucchedavasenā ’’ ti taṃ taṃ kilesānusaya saṅkhātassa paccayassa samucchedavasena .

Sesamettha suviññeyyaṃ .

115-116.

Appamaññādvaye .

Apicātiādīsu .

‘‘ Kalisambhavebhave ’’ ti dukkhuppattipaccayabhūte saṃsārabhave .

‘‘ Pāpekali parājaye ’’ ti kalisaddo pāpe ca parājaye ca vattatīti attho .

Sattehi kaliṃ avanti rakkhanti etāyāti karuṇā .

Sattehīti ca rakkhaṇatthayoge icchitasmiṃ atthe apādāna vacanaṃ .

Yathā-kāke rakkhanti taṇḍulā-ti .

Sattevā kalito avanti rakkhanti etāyāti karuṇā .

Kalitoti ca rakkhaṇattha yoge anicchitasmimpi apādānavacanaṃ .

Yathā-pāpācittaṃ nivārayeti .

Ekasmiṃ satte pavattāpi appamaññā eva nāma honti .

Yathā taṃ sabbaññutaññāṇaṃ ekasmiṃ ārammaṇe pavattampi sabbaññutaññāṇameva hotīti .

117. Paññindriye vattabbaṃ natthi .

Sobhaṇarāsimhianudīpanā niṭṭhitā .

118. Etaṃ parimāṇaṃ assāti ettāvaṃ .

‘‘ Ettāvatā ’’ ti ettāvantena-phasso , vedanā , saññā , tiādivacanakkamena .

‘‘ Cittuppādesū ’’ ti ettha-katame dhammā dassanena pahātabbā .

Cattāro diṭṭhigatasampayutta cittuppādā-tiādīsu cittacetasika samūho cittuppādoti vuccati .

Idha pana cittāni eva cittuppādāti vuccantīti āha ‘‘ cittuppādesūti cittesu icceva attho ’’ ti .

‘‘ Sabbadubbalattā ’’ ti sabbacittehi dubbalatarattā .

‘‘ Bhāvanā balenā ’’ ti vitakka virāgasattiM0.102 yuttena upacāra bhāvanā balena , vuṭṭhāna gāmini vipassanā bhāvanā balena ca .

‘‘ Balanāyakattā ’’ ti bala dhammānaṃ nāyakattā , jeṭṭhakattā .

119. Akusala cetasikesu .

‘‘ Pacchimaṃ ’’ ti sabbesupi dvādasā kusala cittesūti vacanaṃ .

‘‘ Purimassā ’’ ti sabbā kusala sādhāraṇā nāmāti vacanassa .

‘‘ Samattana vacanaṃ ’’ ti-kasmā sabbākusala sādhāraṇā nāmāti .

Yasmā sabbesupi .

La .

Cittesu labbhanti , tasmā sabbā kusala sādhāraṇā nāmā-ti evaṃ sādhana vacanaṃ .

Yasmā pana imehi catūhi vinānuppajjanti , tasmā te sabbesu tesu labbhantīti yojanā .

Kasmā vinā nuppajjantīti āha ‘‘ na hitānī ’’ tiādiṃ .

‘‘ Tehī ’’ ti pāpehi .

Sabba pāpa dhammatoti attho .

‘‘ Tathā tathā āmasitvā ’’ ti diṭṭhi khandhesu nicco dhuvo sassatotiādinā āmasati .

Māno ahanti vā seyyo sadisotiādinā vā āmasati .

Evaṃ tathā tathā āmasitvā .

‘‘ Tesū ’’ ti diṭṭhimānesu .

Niddhāraṇe bhummaṃ .

Diṭṭhi parāmasantī pavattatīti yojanā .

‘‘ Taṃ gahitākāran ’’ ti taṃ ahanti gahitaṃ nimittākāraṃ .

Sakkāya diṭṭhi eva gati yesaṃ te diṭṭhi gatikā .

Avikkhambhita sakkāya diṭṭhikā .

‘‘ Ahanti gaṇhantī ’’ ti mānena gaṇhanti .

‘‘ Na hi mānassa viyā ’’ ti yathā mānassa attasampaggahaṇe byāpāro atthi , na tathā diṭṭhiyā attasampaggahaṇe byāpāro atthīti yojanā .

Ettha ca attasampaggahaṇaṃ nāma parehi saddhiṃ attānaṃ seyyādivasena suṭṭhupaggahaṇaṃ .

‘‘ Na ca diṭṭhiyā viyā ’’ ti yathā diṭṭhiyā dhammānaṃ ayāthāvapakkhaparikappane byāpāro atthīti yojanā .

Tattha ayāthāvapakkho nāma attā sassato ucchinnotiādi .

Macchariyaṃ attasampattīsu lagganalobhasamuṭṭhitattā lobhasampayuttameva siyāti codanaṃ pariharanto ‘‘ macchariyaṃ panā ’’ tiādimāha .

Tattha ‘‘ tāsaṃ ’’ ti attasampattīnaṃ .

Sesamettha suviññeyyaṃ .

120. Sobhaṇacetasikesu .

‘‘ Tīsu khandhesu ’’ ti sīlakkhandha samādhikkhandha paññākkhandhesu ca .

‘‘ Sammādiṭṭhi pacchimako ’’ ti sammādiṭṭhiyā pacchato anubandhakoti attho .

Sammādiṭṭhiyā parivā ramattotiM0.103 vuttaṃ hoti .

‘‘ Tasmiṃ asati pī ’’ ti dutīyajjhānika maggādīsu tasmiṃ sammāsaṅkappe asantepi .

‘‘ Sīlasamādhikkhandha dhammesu panā ’’ ti ‘ sammāvācā , sammākammanto , sammāājīvo , ti ime tayo dhammā sīlakkhandha dhammā nāma .

Sammā vāyāmo , sammāsati , sammāsamādhī , ti ime tayo dhammā samādhikkhandhā nāma .

Imesu sīlakkhandha samādhikkhandhesu .

‘‘ Eko ekassa kiccaṃ na sādhetī ’’ ti tesu sammāvācā sammākammantassa kiccaṃ na sādheti .

Sammā ājīvassa kiccaṃ na sādheti .

Sammākammanto ca sammāvācāya kiccaṃ na sādhetītiādinā sabbaṃ vattabbaṃ .

‘‘ Sīlesu paripūrakāritā vasenā ’’ ti sīlappaṭipakkha dhammānaṃ samucchindakāritā vasenāti adhippāyo .

Musāvāda virati musāvādameva pajahituṃ sakkoti .

Na itarāni pisuṇavācādīnīti yojanā .

Ettha siyā .

Musāvādavirati nāma kusala dhammo hoti .

Kusala dhammo ca nāma sabbassa akusala dhammassa paṭipakkho .

Ekasmimpi kusala dhamme uppajjamāne tasmiṃ santāne sabbāni akusalāni pajahituṃ sakkontīti vattabbāni .

Atha ca pana musāvāda virati musāvādameva pajahituṃ sakkoti , na itarānīti vuttaṃ .

Kathamidaṃ daṭṭhabbanti .

Vuccate .

Pajahituṃ sakkotīti idaṃ pañcasu pahānesu tadaṅgappahāna vacanaṃ .

Tadaṅgappahānanti ca tena tena kusalaṅgena tassa tassa akusalaṅgassa pahānaṃ tadaṅgappahānaṃ nāma .

Idaṃ vuttaṃ hoti , idha sappuriso pāṇātipātā paṭiviramāmītiādinā visuṃ visuṃ sikkhāpadāni samādiyitvā pāṇāti pātavirati saṅkhātena kusalaṅgena pāṇātipāta saṅkhātaṃ akusalaṅgaṃ pajahati .

Adinnādāna virati saṅkhātena kusalaṅgena adinnādāna saṅkhātaṃ akusalaṅgaṃ pajahatītiādinā vitthāretabbaṃ .

Ekasmimpi kusala dhamme uppajjamāne tasmiṃ santāne sabbāni akusalāni na uppajjantīti ettha pana anokāsattā eva na uppajjanti , na pahānattā .

Na hi tasmiṃ santāne tasmiṃ khaṇe tāni akusalāni eva na uppajjanti .

Athakho sabbāni aññāni kusala cittāni ca na uppajjanti .

Sabbāni abyākata cittāni ca na uppajjanti .

Tāni anokā sattā eva na uppajjanti .

Na pahānattā na uppajjanti .

Tadaṅgappahānādi vasena pana pahānaṃ sandhāya idhaM0.104 pajahituṃ sakkoti-na sakkotīti vuttaṃ .

Ettāvatā tadaṅgappahānaṃ nāma supākaṭaṃ hoti .

Musāvāda virati musāvādameva pajahituṃ sakkoti .

Na itarānīti idañca suṭṭhu upapannaṃ hotīti .

‘‘ Ettha cā ’’ tiādīsu kāyaṅgacopanatthāya vācaṅgacopanatthāya ca pavattāni kāyavacīco pana bhāgiyāni nāma .

Kāmāvacara kusalesveva viratiyo sandissanti .

‘‘ Kāmāvacara kusalesu pī ’’ ti niddhāraṇe bhummavacanaṃ .

Kāmabhūmiyaṃ uppannesu eva kāmāvacara kusalesu sandissanti .

Tividha kuhanavatthūni ca viramitabbavatthuṭṭhāneṭhitāni .

Ettha ca kuhanaṃ nāma vimhāpanaṃ lābhasakkāra silokatthāya manussānaṃ nānāmāyāsāṭheyya kammāni katvā acchariyabbhuta bhāvakaraṇanti vuttaṃ hoti .

Taṃ pana tividhaṃ ‘ paccayappaṭisevanakuhanañca , sāmantajappana kuhanañca , iriyā pathasaṇṭhā pana kuhanañca .

Tattha mahicchoyeva samāno appicchākāraṃ dassetvā ādito āgatā gate catupaccaye paṭikkhipitvā pacchā bahuṃ bahuṃ āgate paccaye paṭiggaṇhāti .

Idaṃ paccayappaṭisevana kuhanaṃ nāma .

Pāpicchoyeva samāno ayaṃ jhānalābhīti vā abhiññālābhīti vā arahāti vā jano maṃ sambhāvetūti sambhāvanaṃ icchanto attānaṃ uttari manussa dhammānaṃ santike te vā attano santike katvā vañceti .

Idaṃ sāmantajappana kuhanaṃ nāma .

Pāpicchoyeva samāno ayaṃ santavutti samāhito āraddhavīriyoti jano maṃ sambhāvetūti sambhāvanaṃ icchanto iriyā patha nissitaṃ nānāvañcanaṃ karoti .

Idaṃ iriyā patha saṇṭhāpana kuhanaṃ nāma .

‘‘ Sikkhāpadassa vatthūnī ’’ ti surā pāna vikāla bhojana naccagītavādita dassana savanādīni .

Surāmerayapānā viramādhīti samādiyantassa surāmerayapāna cetanā viramitabba vatthu nāma .

Vikāla bhojanā viramāmīti samādiyantassa vikāle yāvakālika vatthussa paribhuñjana cetanā viramitabba vatthu nāma .

Sesesupi eseva nayo .

Lokuttara cittesu .

‘ Sabbathāpī , ti ca ‘ niyatā ’ ti ca ‘ ekato vā ’ ti ca tīṇi visesanāni .

Lokiyesu pana ‘ kadācī ’ ti ca ‘ visuṃ visuṃ ’ ti ca dve dve visesanāni .

Tattha lokuttaresu ‘ sabbathāpī ’ ti idaṃ samucchedappahāna dassanaṃM0.105 lokiyesupi tabbiparītaṃ tadaṅgappahāna dassanaṃ adhippetanti katvā ‘‘ ekeka duccaritappahānavasene vā ’’ ti vuttaṃ .

121. Appamaññāsu .

‘‘ Vibhaṅge ’’ ti appamaññā vibhaṅge .

‘‘ Kāruññappakatikassā ’’ ti kāruññasabhāvassa .

‘‘ Anissukino ’’ ti issādhammarahitassa .

Thāmagatā karuṇā dosa samuṭṭhitaṃ vihiṃsaṃ pajahati .

Thāmagatā muditā dosasamuṭṭhitaṃ aratiṃ pajahatīti vuttaṃ ‘‘ vihiṃsā aratīnaṃ nissaraṇa bhūtā ’’ ti .

Ettha ca arati nāma suññāgāresu ca bhāvanā kammesu ca nibbidā .

Dosa nissaraṇe sati domanassanissaraṇampi siddhameva .

Nissaraṇañca nāma paṭipakkha dhamma saṇṭhānena hoti .

Tasmā pubbabhāgepi appamaññāsu niccaṃ somanassa saṇṭhānaṃ veditabbanti adhippāyena ‘‘ domanassappaṭipakkhañcā ’’ tiādimāha .

‘‘ Aṭṭhakathāyapi saha viruddho ’’ ti aṭṭhasāliniyaṃ upekkhā sahagata kāmāvacara kusala cittesu karuṇā muditā parikammakālepi hi imesaṃ uppatti mahāaṭṭhakathāyaṃ anuññātā evā-ti vuttaṃ .

Tāya aṭṭhakathāyapi saha viruddho .

Sesamettha suviññeyyaṃ .

‘‘ Paṭikūlā rammaṇesu pana … pe … vattabbameva natthī ’’ ti paṭikūlā rammaṇāni nāma somanassena dūre honti , tathā dukkhita sattā ca , tasmā tadā rammaṇāni asubha bhāvanā cittāni ca karuṇā bhāvanā cittāni ca ādito upekkhā sahagatā nevāti vattabbameva natthi .

‘‘ Sāhivedanupekkhā nāmā ’’ ti kāmāvacara vedanupekkhā vuttā .

Vibhāvanipāṭhe ,‘‘ aññavihitassa pī ’’ ti aññaṃ ārammaṇaṃ manasikarontassapi .

Sajjhāyanaṃ sampajjati , sammasanaṃ sampajjatīti pāṭhaseso .

Iti tasmā .

Ettha siyā ‘‘ taṃ paṭikkhittaṃ hotī ’’ ti kasmā vuttaṃ .

Na nu tampi upekkhā sahagata cittesu karuṇā muditānaṃ sambhavaṃ sādheti yevāti .

Saccaṃ sādhetiyeva .

Tena pana paricaya vasena tesu tāsaṃ sambhavaṃ dīpeti .

Idha pana ‘‘ ettha cā ’’ tiādinā ‘‘ paṭikūlā rammaṇesū ’’ tiādinā ca paricayena vinā pakatiyā tāsaṃ upekkhā vedanāya eva saha pavatti bahulatā vuttāti .

‘‘ Yogakamma balenā ’’ ti yuñjana vīriya kamma balena .

122. CetoM0.106 yuttānaṃ citta cetasikānaṃ .

‘‘ Ettha cā ’’ tiādīsu .

Heṭṭhā ca vutto ‘ kadāci sandissanti visuṃ visuṃ , kadāci nānā hutvā jāyantī ’ ti .

Upari ca vakkhati ‘ appamaññā viratiyo panettha pañcapi paccekameva yojetabbā ’ ti .

Issādīnañca nānā kadāci yogo upari ‘ issāmacchera kukkuccāni panettha paccekameva yojetabbānī ’ ti vakkhati .

Mānathina middhānaṃ pana nānā kadāci yogo idha vattabbo .

‘‘ Kadācī ’’ ti vatvā tadatthaṃ vivarati ‘‘ tesaṃ ’’ tiādinā .

‘‘ Tesaṃ ’’ ti diṭṭhi vippayuttānaṃ .

‘‘ Niddābhibhūta vasenā ’’ ti nidassana vacanametaṃ .

Tena kosajjādīnampi gahaṇaṃ veditabbaṃ .

‘‘ Akammaññatāyā ’’ ti akammaññabhāvena .

Tehi issāmacchariya kukkuccehi .

Tena ca mānena .

Kicca virodhe vā ārammaṇa virodhe vā nānābhāvo .

Avirodhe sahabhāvo .

123.‘‘ Yogaṭṭhānaparicchindana vasenā ’’ ti sabbacitta sādhāraṇā tāva sabbesupi ekūnanavuticittuppādesu , vitakko pañcapaññā sacittesūtiādinā yuttaṭṭhāna bhūtānaṃ cittānaṃ gaṇanasaṅkhyāparicchedavasena .

‘‘ Yutta dhammarāsi paricchindana vasenā ’’ ti anuttare chattiṃsa , mahaggate pañcatiṃsātiādinā yutta dhammarāsīnaṃ gaṇana saṅkhyā pariccheda vasena .

Sesaṃ suviññeyyaṃ .

‘‘ Pāḷiyaṃ ’’ ti dhammasaṅgaṇi pāḷiyaṃ .

‘‘ Tesaṃ nayānaṃ ’’ ti catukka pañcaka nayānaṃ .

124.‘‘ Kāyavacī visodhana kiccā ’’ ti kāyadvāravacīdvāra sodhana kiccā .

125. Lokuttara viratīnaṃ lokuttara vipākesupi uppajjanato ‘‘ idañca … pe … daṭṭhabban ’’ ti .

Tāsaṃ appamaññānaṃ .

Tesu mahāvipākesu .

Sattapaññattādīni ārammaṇāni yassāti viggaho .

‘‘ Tenā ’’ ti kusalena .

‘‘ Vikappa rahitattā ’’ ti vividhākāra cintana rahitattā .

Appanāpatta kamma visesehi nibbattā appanāpattakamma visesa nibbattā .

Paññatti visesāni nāma pathavīkasiṇa nimittādīni .

‘‘ Api cā ’’ tiādīsu .

Na paññatti dhammehi atthi .

Evañca sati , kāmavipākāni kāmataṇhāya ārammaṇabhūtā paññattiyopi ālambeyyunti .

‘‘ Saṅgahanayabhedakārakā ’’ ti patha majjhānikaM0.107 cittesu chattiṃsa .

Dutīyajjhānika cittesu pañcatiṃsātiādinā saṅgahanayabhedassa kārakā .

126.‘‘ Ettha cā ’’ tiādīsu .

‘‘ Pañcasu asaṅkhārikesū ’’ ti niddhāraṇe bhummavacanaṃ .

Tathā pañcasu sasaṅkhārikesūti .

Sesamettha suviññeyyaṃ .

128.‘‘ Bhūmi jāti sampayogādibhedenā ’’ ti phassotāva catubbidho hoti kāmāvacaro , rūpāvacaro , arūpāvacaro cāti .

Ayaṃ bhūmibhedo .

Dvādasākusalā phassā , kusalā ekavīsati ;

Chattiṃseva vipākā ca , vīsati kriyā matā .

Iti ayaṃ jātibhedo .

Somanassa sahagato , diṭṭhigata sampayutto , asaṅkhāriko ca , sasaṅkhāriko cātiādinā sampayogādibhedo vattabbo .

‘‘ Cittena samaṃ bhedan ’’ ti attanā vā sampayuttena cittabhedena samaṃ bhedaṃ .

Ekūnana vutiyā cittesu vā .

Ettha ca vicikicchā cetasikaṃ ekasmiṃ citte yuttanti ekameva hoti .

Doso , issā , macchariyaṃ , kukkuccanti ime cattāro dvīsu cittesu yuttāti visuṃ visuṃ dve dve honti .

Tathā diṭṭhimānā paccekaṃ cattāro .

Thinamiddhaṃ paccekaṃ pañcātiādinā sabbaṃ vattabbanti .

Cetasikasaṅgahadīpaniyāanudīpanā niṭṭhitā .

3. Pakiṇṇakasaṅgahaanudīpanā

129. PakiṇṇakasaṅgaheM0.108 .

Ubhinnaṃ citta cetasikānaṃ .

‘‘ Tepaññāsā ’’ ti tepaññāsavidhā .

‘‘ Bhāvo ’’ ti vijjamānakiriyā .

Yo lakkhaṇa rasādīsu lakkhaṇanti vuccati .

Tenāha ‘‘ dhammānaṃ ’’ tiādiṃ .

Pavattoti pāṭhasesa padaṃ .

Etena ‘ vedanā bhedena cittacetasikānaṃ saṅgaho ’ tiādīsupi vedanā bhedena pavatto cittacetasikānaṃ saṅgahotiādinā sambandhaṃ dasseti .

‘‘ Vacanattho dassito ’’ ti , kathaṃ dassitoti āha ‘‘ vedanā bhedena cittacetasikānaṃ saṅgaho ’’ tiādi .

‘‘ Tesaṃ dāni yathārahaṃ ’’ ti ettha ‘‘ tesaṃ ’’ ti cittacetasikānaṃ , saṅgaho nāmāti sambandho .

Etena ayaṃ saṅgaho citta cetasikānaṃ eva saṅgahoti siddhaṃ hoti .

Vedanā hetuto .

La .

Lambaṇavatthuto saṅgaho nāmāti sambandho .

Etena upari vedanā saṅgahotiādīsu vedanāto saṅgaho vedanā saṅgaho .

La .

Vatthuto saṅgaho vatthu saṅgahoti siddhaṃ hoti , vedanātotiādīsu ca vedanā bhedatotiādi atthato siddhaṃ hoti .

Evaṃ channaṃ pakiṇṇakasaṅgahānaṃ vacanattho dassito .

Tenāha ‘‘ vedanā bhedenā ’’ tiādiṃ .

Ādinā dassitoti sambandho .

‘‘ Saṅgaho nāma niyyate ’’ ti vuttattā ‘‘ nīto nāma atthī ’’ ti vuttaṃ .

‘‘ Niyyate ’’ ti ca pavattīyateti attho .

Nanu tesaṃ ‘‘ saṅgaho nāma niyyate ’’ ti vuttattā dvīhi citta cetasikehi eva ayaṃ saṅgaho netabboti .

Na .

Cittena nīte cetasikehi visuṃ netabba kiccassa abhāvatoti dassetuṃ ‘‘ citte pana siddhe ’’ tiādi vuttaṃ .

130. Vedanā saṅgahe .

Vedanā bhedaṃ nissāya imassa saṅgahassa pavattattā ‘‘ nissaya dhamma pariggahatthan ’’ ti vuttaṃ .

‘‘ Saṃyuttake ’’ ti vedanā saṃyuttake .

‘‘ Ārammaṇaṃ anubhontī ’’ ti ārammaṇa rasaṃ anubhonti .

‘‘ Te ’’ ti tejanā .

‘‘ Taṃ ’’ ti taṃ ārammaṇaṃ .

‘‘ Sātato ’’ ti sukhākārato .

‘‘ Assātato ’’ ti dukkhā kāratoM0.109 .

Tato aññopakāro natthi , tasmā vedanā anubhavana lakkhaṇena tividhā eva hotīti yojanā .

‘‘ Dve ’’ ti dve vedanāyo .

Upekkhaṃ sukhe saṅgahetvā sukhadukkhavasena vā dve vedanā vuttāti yojanā .

‘‘ Santasmiṃ esā paṇīte sukhe ’’ ti jhānasampayuttaṃ adukkhama sukhaṃ sandhāya vuttaṃ .

Pañca bhedādīsu vitthāro vedanā saṃyutte gahetabbo .

Vedayitanti ca vedanāti ca atthato ekaṃ .

‘‘ Sabbaṃ taṃ dukkhasmiṃ ’’ ti sabbaṃ taṃ vedayitaṃ dukkhasmiṃ eva paviṭṭhaṃ hoti .

Saṅkhāra dukkhataṃ ānanda mayā sandhāya bhāsitaṃ saṅkhāra vipariṇāmatañca , yaṃ kiñci vedayitaṃ , sabbaṃ taṃ dukkhasmiṃti pāḷi .

‘‘ Indriyabhedavasenā ’’ ti somanassa sahagataṃ , upekkhāsahagataṃ , domanassa sahagataṃ , sukhasahagataṃ , dukkha sahagatanti evaṃ indriya bhedavasena .

‘‘ Yesu dhammesū ’’ ti sampayutta dhammesu .

‘‘ Tesaṃ ’’ ti sampayutta dhammānaṃ .

Tattha sukhasampayuttā dhammā kāyika sukha sampayutta cetasika sukha sampayutta vasena duvidhā .

Evaṃ issaraṭṭhānabhūtānaṃ sampayutta dhammānaṃ duvidhattā anubhavana bhede tīsu vedanāsu ekaṃ sukha vedanaṃ dvidhā bhinditvā sukhindriyaṃ somanassindriyanti vuttaṃ .

Dukkhasampayutta dhammesupi esevanayo .

‘‘ Api cā ’’ ti kiñci vattabbaṃ atthīti attho .

‘‘ Tepī ’’ ti upekkhā sampayuttāpi dhammā .

Cakkhādi pasādakāyā nāma cakkhu sota ghāna jivhā pasādakāyā .

Tesu nissitā nāma cakkhu viññāṇa cittuppādādayo .

‘‘ Sabbhāvā ’’ ti santabhāvato saṃvijjamāna bhāvato duvidhā hontīti yojanā .

‘‘ Eka rasattā ’’ ti majjhattabhāvena ekarasattā .

‘‘ Itarānī ’’ ti somanassa domanassa upekkhindriyāni .

Sesamettha suviññeyyaṃ .

131. Hetusaṅgahe .

‘‘ Suppatiṭṭhitabhāvasādhanaṃ ’’ ti suṭṭhu patiṭṭhahantīti suppatiṭṭhitā .

Suppatiṭṭhita bhāvasādhanaṃ hetu kiccaṃ nāmāti yojanā .

‘‘ Imepi dhammā ’’ ti imepi cha hetu dhammā .

‘‘ Tatthā ’’ ti tesu ārammaṇesu , sādhenti .

Tasmā suppatiṭṭhita bhāvasādhanaṃ hetukiccaṃ nāmāti vuttaṃ .

‘‘ Apare panā ’’ ti paṭṭhānaṭṭha kathāyaṃM0.110 āgato revatatthera vādo .

‘‘ Dhammānaṃ kusalādi bhāvasādhanaṃ ’’ ti sahajātadhammānaṃ kusalabhāvasādhanaṃ akusalabhāvasādhanaṃ abyākatabhāvasādhanaṃ .

‘‘ Evaṃ sante ’’ tiādi taṃ vādaṃ paṭikkhipantānaṃ paṭikkhepavacanaṃ .

‘‘ Yesan ’’ ti mohamūla citta dvaye moho ca ahetuka cittuppāda rūpa nibbānāni ca .

‘‘ Na sampajjeyyā ’’ ti sahajāta hetuno abhāvā tassa mohassa akusala bhāvo , itare sañca abyākata bhāvo na sampajjeyya .

Idaṃ vuttaṃ hoti .

Hetu nāma sahajāta dhammānaṃ kusalādibhāvaṃ sādhetīti vuttaṃ .

Evaṃ sati , so moho sampayutta dhammānaṃ akusala bhāvaṃ sādheyya .

Attano pana akusala bhāvaṃ sādhento sahajāto añño hetu natthi .

Tasmā tassa akusalabhāvo na sampajjeyya .

Tathā ahetuka cittuppāda rūpa nibbānānañca abyākatabhāvaṃ sādhento koci sahajāto hetu nāma natthīti tesampi abyākata bhāvo na sampajjeyya .

Na ca na sampajjati .

Tasmā so theravādo na yuttoti .

Ettha siyā .

Soca moho attano dhammatāya akusalo hoti .

Tāni ca ahetuka cittuppādarūpa nibbānāni attano dhammatāya abyākatāni hontīti .

Evaṃ sante , yathā te dhammā .

Tathā aññepi dhammā attano dhammatāya eva kusalā kusalā byākatā bhavissanti .

Na cettha kāraṇaṃ atthi , yenakāraṇena te eva dhammā attano dhammatāya akusalā byākatā honti .

Aññe pana dhammā attano dhammatāya kusalā kusalā byākatā na honti , hetūhi eva hontīti .

Tasmā tesaṃ sabbesampi kusalādi bhāvatthāya hetūhi payojanaṃ natthi .

Tasmā so theravādo na yutto yevāti .

Na kevalañca tasmiṃ theravāde ettako doso atthi .

Atha kho aññopi doso atthīti dassetuṃ ‘‘ yāni cā ’’ tiādimāha .

Tatthāyaṃ adhippāyo .

Sace dhammānaṃ kusalādi bhāvo sahajāta hetuppaṭibaddho siyā .

Evaṃ sati , hetu paccaye kusala hetuto laddha paccayāni rūpāni kusalāni bhaveyyuṃ .

Akusala hetuto laddha paccayāni rūpāni akusalāni bhaveyyuṃM0.111 .

Na ca bhavanti .

Tasmā so vādo ayutto yevāti .

Idāni puna taṃ theravādaṃ paggahetuṃ ‘‘ yathāpanā ’’ tiādimāha .

‘‘ Dhammesū ’’ ti catussacca dhammesu .

Muyhanakiriyā nāma andhakāra kiriyā .

Dhammacchando nāma dānaṃ dātukāmo , sīlaṃ pūretukāmo , bhāvanaṃ bhāvetukāmo iccādinā pavatto chando .

‘‘ Akkhantī ’’ ti akkhamanaṃ , arocanaṃ , amanāpo .

Pāpa dhamma pāpā rammaṇa virodho nāma kāmarāgaṭṭhānīyehi sattavidha methuna dhammādīhi pāpa dhammehi ceva pañcakāmaguṇā rammaṇe hi ca cittassa virodho , jeguccho paṭikūlo .

Muyhanakiriyā pana ekanta akusala jātikā eva hoti .

Ettāvatā mohamūla citta dvaye moho attano dhammatāya akusalo hotīti imamatthaṃ patiṭṭhāpeti .

‘‘ Evaṃ sante ’’ tiādikaṃ tattha dosāropanaṃ vidhamati .

Idāni ahetuka cittuppāda rūpa nibbānāni attano dhammatāya abyākatāni hontīti imamatthaṃ patiṭṭhāpetuṃ ‘‘ yoca dhammo ’’ tiādimāha .

‘‘ Ettakamevā ’’ ti aññaṃ dukkara kāraṇaṃ natthīti adhippāyo .

‘‘ Ahetuka cittānaṃ ’’ ti ahetuka cittuppādānaṃ .

Attano dhammatāya eva siddho .

Ettāvatā-ahetuka .

La .

Nibbānāni attano dhammatāya abyākatāni hontī-ti imamatthaṃ patiṭṭhāpeti .

‘‘ Evaṃ sante ’’ tiādi tattha dosāropanaṃ apaneti .

Idāni sabbopi moho attano dhammatāya akusala bhāveṭhatvā aññesaṃ icchā nāma atthi , akkhanti nāma atthīti evaṃ vuttānaṃ icchā akkhanti dhammānampi akusala bhāvaṃ sādhetīti dassetuṃ ‘‘ tattha moho ’’ tiādimāha .

‘‘ Muyhana nissandāni evā ’’ ti muyhanakiriyāya nissandapphalāni eva .

Na kevalaṃ so lobhādīnaṃ akusalabhāvaṃ sādheti , atha kho alobhādīnampi kusalabhāvaṃ so eva sādhetīti dassetuṃ ‘‘ alobhādīnañcā ’’ tiādi vuttaṃ .

‘‘ Avijjānusayena saheva siddho ’’ ti tāni sattasantāne avijjānusaye appahīne kusalāni honti .

Pahīne kiriyāni hontīti adhippāyo .

Idāni lobha dosānaṃ alobhādīnañca hetu kiccaṃ dassetuṃ ‘‘ tāni pana lobhādīnī ’’ tiādi vuttaṃ .

Rajjana dussanānaṃ nissandāni rajjanādinissandāni .

‘‘ Diṭṭhi mānādīnī ’’ tiM0.112 diṭṭhi māna issā macchariyādīni .

Arajjana adussana amuyhanānaṃ nissandāni arajjanādi nissandāni .

‘‘ Saddhādīnī ’’ ti saddhā sati hiri ottappādīni .

‘‘ Hetumukhenapī ’’ ti ahetuka cittuppāda rūpa nibbānānaṃ abyākatabhāvo attano dhammatāya siddhoti vutto .

Sahetuka vipāka kriyānaṃ abyākata bhāvo pana attano dhammatāya siddhotipi sahajāta hetūnaṃ hetu kiccena siddhotipi vattuṃ vaṭṭatīti adhippāyo .

Vibhāva nipāṭhe .

‘‘ Maggitabbo ’’ ti gavesitabbo .

Atha tesaṃ kusalādi bhāvo sesasampayutta hetuppaṭi baddho siyāti yojanā .

‘‘ Appaṭi baddho ’’ ti hetunā appaṭi baddho .

‘‘ Kusalādibhāvo ’’ ti kusalādibhāvo siyā .

‘‘ So ’’ ti kusalādibhāvo .

‘‘ Ahetukānaṃ ’’ ti ahetuka cittuppāda rūpa nibbānānaṃ .

Idāni ‘ yāni ca laddhahetu paccayānī ’ tiādi vacanaṃ paṭikkhipanto ‘‘ yathācā ’’ tiādimāha .

‘‘ Rūpārūpa dhammesū ’’ ti niddhāraṇe bhumma vacanaṃ .

‘‘ Arūpa dhammesu evā ’’ ti niddhāraṇīyaṃ .

Na rūpa dhammesu pharanti .

Evaṃ sati , kasmā te rūpa dhammā jhānapaccayuppannesu vuttāti āha ‘‘ te panā ’’ tiādiṃ .

Sesamettha suviññeyyaṃ .

‘‘ Taṃ pana tesaṃ ’’ ti tesaṃ haṃsādīnaṃ taṃ vaṇṇavisesaṃ .

‘‘ Yoniyo ’’ ti mātāpitu jātiyo .

‘‘ Abyākatānaṃ panāti sabbaṃ ’’ ti abyākatānaṃ pana abyākatabhāvo niranusaya santānappaṭi baddho , kammappaṭi baddho , avipākabhāvappaṭi baddho cāti daṭṭhabbanti idaṃ sabbaṃ .

‘‘ Vutta pakkhepatati yevā ’’ ti tasmiṃ pakkhe antogadhamevāti adhippāyo .

132. Kiccasaṅgahe .

Tasmiṃ parikkhīṇeti sambandho .

‘‘ Kammassā ’’ ti kammantarassa .

Cutassa sattassa abhinibbattīti sambandho .

‘‘ Bhavantarādippaṭi sandhāna vasenā ’’ ti bhavantarassa ādikoṭiyā paṭisandhāna vasena .

Bhavasantānassa pavattīti sambandho .

Kathaṃ pavattīti āha ‘‘ yāva taṃ kammaṃ ’’ tiādiṃ .

‘‘ Avicchedappavatti paccayaṅgabhāvenā ’’ ti avicchedappavattiyā padhāna paccaya saṅkhātena aṅgabhāvena .

Etena bhavaṅgapade aṅgasaddassa atthaṃ vadatiM0.113 .

Tenāha ‘‘ tassahī ’’ tiādiṃ .

‘‘ Tassā ’’ ti bhavaṅgassa .

Āvajjanaṃ āvaṭṭananti eko vacanattho .

Taṃ vā āvajjetīti eko .

‘‘ Taṃ ’’ ti citta santānaṃ .

Āvaṭṭati vā taṃ etthāti eko .

Āvaṭṭati vā taṃ etenāti eko .

‘‘ Taṃ ’’ ti citta santānaṃ .

Āvajjeti vāti eko .

‘‘ Voṭṭhabbanaṃ ’’ ti vi-ava-ṭhapanaṃti padacchedo .

Vibhāvani vicāraṇāyaṃ .

‘‘ Ekāvajjana parikamma cittato ’’ ti maggena vā abhiññāya vā ekaṃ samānaṃ āvajjanaṃ assāti viggaho .

Tassaṃ vīthiyaṃ ‘ āvajjanaṃ , parikammaṃ , upacāro , anulomaṃ , gotrabhū , ti ettha parikamma javanacittaṃ idha parikamma cittanti vuttaṃ .

‘‘ Tānī ’’ ti maggā bhiññājavanāni .

‘‘ Tatthā ’’ ti tasmiṃ vibhāvani pāṭhe .

‘‘ Dīghaṃ addhānaṃ ’’ ti sakalarattiyaṃ vā sakala divasaṃ vā niddokkamana vasena dīghaṃ kālaṃ .

Sesamettha suviññeyyaṃ .

‘‘ Paṭisandhiyāṭhānaṃ ’’ ti paṭisandhikiccassa ṭhānaṃ .

Kālohi nāma visuṃ cittassa ārammaṇa bhūto eko paññatti dhammoti etena kālo nāma sabhāvato avijjamānattā kathaṃ kiccānaṃ pavattiṭṭhānaṃ nāma sakkā bhavitunti imaṃ āsaṅkaṃ visodheti .

‘‘ Itarathā ’’ ti tathā aggahetvā aññathā kiccaṭṭhānānaṃ abhede gahite satīti attho .

‘‘ Sayaṃ somanassa yuttaṃpī ’’ ti kadāci sayaṃ somanassa yuttaṃpi .

‘‘ Taṃ ’’ ti somanassa santīraṇaṃ .

‘‘ Laddhapaccaya bhāvenā ’’ ti laddhaanantara paccayabhāvena .

‘‘ Āsevana bhāva rahitaṃ pī ’’ ti āsevana guṇa rahitampi .

Tañhi āsevana paccaye paccayopi na hoti , paccayuppannampi na hotīti .

‘‘ Parikamma bhāvanā balena ca pavattattā ’’ ti idaṃ phalasamāpatti vīthiyaṃ phalajavanesu pākaṭaṃ .

Sesametthasubodhameva .

133. Dvārasaṅgahe .

‘‘ Ādāsapaṭṭamayo ’’ ti ādāsapaṭṭena pakato .

‘‘ Dve evā ’’ ti dve eva dvārāni .

‘‘ Dvāra sadisattā ’’ ti nagara dvāra sadisattā .

‘‘ Kammavisesa mahābhūta visesa siddhenā ’’ ti ettha kammavisesena ca mahābhūta visesena ca siddhoti viggaho .

Āvajjanādīni ca vīthi cittāni gaṇhanti .

‘‘ Yamhī ’’ ti yasmiṃM0.114 cakkhumhi .

Tadeva cakkhu cakkhudvāraṃ nāmāti sambandho .

‘‘ Tesaṃ dvinnaṃ ’’ ti rūpa nimittānañca āvajjanādi vīthicittānañca .

‘‘ Visaya visayī bhāvūpagamanassā ’’ ti ettha rūpa nimittānaṃ visayabhāvassa upagamanaṃ nāma cakkhu maṇḍe āpātāgamanaṃ vuccati .

Āvajjanādīnaṃ visayī bhāvassa upagamanaṃ nāma tesaṃ nimittānaṃ ārammaṇa karaṇaṃ vuccati .

‘‘ Mukhappathabhūtattā ’’ ti mukhamaggabhūtattā .

Evaṃ dvāra saddassa karaṇa sādhanayuttiṃ dassetvā idāni adhikaraṇa sādhana yuttiṃ dasseti ‘‘ athavā ’’ tiādinā .

‘‘ Rūpānaṃ ’’ ti rūpa nimittānaṃ .

‘‘ Cakkhumeva cakkhu dvāran ’’ ti etena cakkhumeva dvāraṃ cakkhu dvāranti avadhāraṇa samāsaṃ dasseti .

‘‘ Kāraṇaṃ vuttamevā ’’ ti heṭṭhā cittasaṅgahe manodvārāvajjanapade vuttameva .

Sabbaṃ ekūna navutividhaṃ cittaṃ manodvārameva nāma hoti .

Tathāhi vuttaṃ aṭṭhasāliniyaṃ ayaṃ nāmamano manodvāraṃ nāma na hotīti na vattabboti .

‘‘ Upapatti dvāramevā ’’ ti upapattibhava pariyāpannaṃ kammajadvārameva .

‘‘ Idha cā ’’ ti imasmiṃ saṅgahaganthe ca .

Yañca sādhaka vacananti sambandho .

‘‘ Tatthā ’’ ti vibhāvaniyaṃ .

‘‘ Tattheva taṃ yuttaṃ ’’ ti tasmiṃ pāḷippadese eva taṃ sādhaka vacanaṃ yuttaṃ .

Itare dve paccayāti sambandho .

‘‘ Manañcāti etthā ’’ ti manañca paṭicca dhamme ca uppajjati manoviññāṇaṃti vākye manañcātipade .

Tattha pana javana manoviññāṇassa uppattiyā catūsu paccayesu manañcāti ettha dvārabhūtaṃ bhavaṅgamano ca āvajjana mano cāti dve paccayā labbhanti .

Dhamme cāti pade dhammārammaṇa saṅkhāto eko paccayo labbhati .

Ca saddena manoviññāṇa sampayuttakkhandhā gayhanti .

Evaṃ cattāro paccayā honti .

‘‘ Ettha cā ’’ ti imasmiṃ aṭṭhakathā vacane .

‘‘ Sannihita paccayānaṃ eva tattha adhippetattā ’’ ti paṭicca saddasāmatthiyena āsanne dharamānapaccayānaṃ eva tasmiṃ pāḷivākye adhippetattā .

‘‘ Dvārabhāvārahassā ’’ ti visaya visayīnaṃ vutta nayena pavatti mukhabhāvārahassa .

Etena ārammaṇāni āpātaṃ āgacchantu vā , māvā , vīthi cittāni pavattantuvā , māvā , appamāṇaṃ .

Pabhassarappasannabhāvena dvārabhāvā rahatā eva pamāṇanti dīpeti .

‘‘ Niṭṭhamettha gantabbaṃ ’’ ti sanniṭṭhānaṃ ettha gantabbaṃ .

DvāravikāraM0.115 mūlakāni tādisāni kiccāni yesaṃ tāni taṃ kiccavantāni .

‘‘ Kammavasena sijjhantī ’’ ti sattasantāne pavattantīti adhippāyo .

Taṃ kiccavantāni cittāni .

Vibhāvani pāṭhe ‘‘ manodvāra saṅkhāta bhavaṅgato ’’ ti manodvāra saṅkhāta bhavaṅga bhāvato ca .

‘‘ Ārammaṇantaraggahaṇavasena appavattito ’’ ti paṭisandhi cittena yathā gahitaṃ kammakammanimittādikaṃ ārammaṇaṃ muñcitvā pavattikāle chasu dvāresu āpātāgatassa ārammaṇantarassa gahaṇa vasena appavattito ca .

Heṭṭhāpi pañcadvārā vajjana cakkhu viññāṇa sampaṭicchana santīraṇa voṭṭhabbana kāmāvacarajavana tadā rammaṇa vasenātiādinā kiccasīseneva .

La .

Vutto .

Etthahi āvajjana sampaṭicchanādīni kicca visesānaṃ nāmāni honti .

‘‘ Ce ’’ ti ce vadeyya .

‘‘ Nā ’’ ti na vattabbaṃ .

‘‘ Tathā assutattā ’’ ti ekūna vīsati dvāra vimuttānīti ca , cha dvārikāni ceva dvāra vimuttānīti ca , mahaggata vipākāni dvāra vimuttāne vāti ca , sutaṃ .

Na pana dvārika vimuttānīti sutaṃ .

134. Ārammaṇa saṅgahe .

‘‘ Dubbala purisenā ’’ ti gelaññābhibhūtattā vā jarābhibhūtattā vā daṇḍena vā rajjukena vā vinā uṭṭhātumpi patiṭṭhātumpi aparāparaṃ gantumpi asakkontena dubbala purisena daṇḍakaṃ vā rajjukaṃ vā ālambiyati .

Ālambitvā uṭṭhāti .

Patiṭṭhāti .

Aparāparaṃ gacchati .

Evameva .

Amuñca mānehi hutvāti pāṭhaseso .

‘‘ Āgantvā ’’ ti ārammaṇa karaṇa vasena tato tato āgantvā .

‘‘ Visuṃ siddhānī ’’ ti ālambiyatīti etasmiṃ atthe sati , ālambaṇanti sijjhati .

Ārammaṇanti na sijjhati .

Tāni ettha āgantvā ramantīti etasmiṃ atthe sati , ārammaṇanti sijjhati .

Ālambaṇanti na sijjhati .

Evañca sati ekaṃ padaṃ dvīhivākyehi dassanaṃ na sundaranti .

‘‘ Aññāni ārammaṇānī ’’ ti rūpārammaṇato aññāni saddārammaṇādīni .

‘‘ Āgacchatī ’’ ti āvibhāvaṃ gacchati , uppādappavatti vasena paccakkhabhāvaṃ pāpuṇāti .

‘‘ Āgacchitthā ’’ ti āvibhāvaṃ gacchittha , uppādappavatti vasena paccakkhabhāvaṃ pāpuṇittha .

‘‘ Anāgataṃ ’’ ti ettha na kāro avatthā vasena paṭisedho .

Yo dhammoM0.116 paccaya sāmaggiyaṃ sati āgamana jātiko uppajjana sīlo .

So eva idāni āgacchati , idāni āgacchittha , idāni āgamana jātiyaṃ ṭhito , nāgacchati nāgacchitthāti iminā atthena so anāgato nāma .

Nibbāna paññattiyo pana āgamana jātikā na honti .

Tasmā āgamanappasaṅgābhāvato anāgatāti na vuccantīti .

Tenāha ‘‘ uppāda jātikā ’’ tiādiṃ .

‘‘ Taṃ vicāretabbaṃ ’’ ti vatvā vicāraṇākāraṃ dasseti ‘‘ sabbepihī ’’ tiādinā .

Te yadā vattabba pakkhe tiṭṭhantīti sambandho .

Uppāda jātikānaññeva saṅkhata dhammānaṃ .

Tāsaṃ nibbāna paññattīnaṃ .

‘‘ Na tathā imesaṃ ’’ ti imesaṃ dvāra vimuttānaṃ ārammaṇaṃ pana tathā na hotīti yojanā .

‘‘ Tatthā ’’ ti tasmiṃ bhava visese .

Vibhāvanipāṭhe ‘‘ āvajjanassaviyā ’’ ti āvajjanassa ārammaṇaṃ viya .

Aggahitameva hutvā .

‘‘ Ekavajjana vīthiyaṃ aggahita bhāvo idha na pamāṇan ’’ ti cha dvāraggahitanti idha appamāṇaṃ .

Bhavantare gahitassa adhippetattā .

‘‘ Kālavimutta sāmaññaṃ ’’ vāti yaṃ kiñcikāla vimuttaṃ vā na hotīti adhippāyo .

Āgamasiddhi vohāro nāma ‘‘ kammanti vā , kammanimittanti vā , gati nimittanti vā , pasiddho vohāro vuccati .

Ajāta satturājā saṅkiccajātakepi pitaraṃ māreti .

Tasmā ‘‘ dvīsubhavesū ’’ ti vuttaṃ .

‘‘ Cha hi dvārehī ’’ ti karaṇa bhūtehi chahi cakkhādi dvārehi .

‘‘ Maraṇāsanna javanehī ’’ ti kattu bhūtehi maraṇāsanne pavattehi cha dvārika javanehi .

‘‘ Anekaṃ sabhāvaṃ ’’ ti anekanta bhāvaṃ .

Yañhi ārammaṇanti sambandho .

‘‘ Kenaci dvārena aggahitameva hotī ’’ ti ettha asaññī bhavato cutānaṃ sattānaṃ kāmapaṭisandhiyā kammādi ārammaṇaṃ bhavantare kenaci dvārena aggahitanti yuttaṃ .

Kasmā , tasmiṃ bhave kassacidvārasseva abhāvato .

Arūpabhavato cutānaṃ pana kāmapaṭisandhiyā gati nimitta sammataṃ ārammaṇaṃ kathaṃ bhavantare kenaci dvārena aggahitaṃ bhaveyya , manodvāraggahitameva bhaveyyāti imaṃ codanaṃ visodhetuṃ ‘‘ ettha ca yasmā paṭṭhāne ’’ tiādi vuttaṃ .

Tato cutānaṃ sattānaṃ yā kāmapaṭisandhi , tassākāmapaṭi sandhiyā .

Paccuppannaṃ gatinimittaṃM0.117 ārammaṇaṃ etissāti viggaho .

Kāmapaṭisandhi .

Paresaṃ payoga balenāpi kammādīnaṃ upaṭṭhānaṃ nāma hotītiādinā yojetabbaṃ .

‘‘ Suṭṭhu āsevitānaṃ ’’ ti cirakālaṃ saṅgha vatta cetiyavatta karaṇādivasena taṃ taṃ bhāvanā kammavasena ca suṭṭhu āsevitānaṃ kammakammanimittānaṃ .

‘‘ Hoti yevā ’’ ti kammādīnaṃ upaṭṭhānaṃ nāma hotiyeva .

‘‘ Āgantvā ’’ ti imaṃ manussa lokaṃ āgantvā gaṇhantiyeva .

Tadāpi nirayapālehi dassitaṃ taṃ taṃ gati nimittaṃ ārammaṇaṃ katvā cavanti .

‘‘ Taṃ ’’ ti revatiṃ nāma itthiṃ .

Nanu nirayapālā nāma tāvatiṃsā bhavanaṃ gantuṃ na sakkuṇeyyunti .

No nasakkuṇeyyuṃ .

Kasmā , mahiddhika yakkha jātikattāti dassetuṃ ‘‘ tehī ’’ tiādi vuttaṃ .

‘‘ Vessavaṇa dūtā ’’ ti vessavaṇamahārājassa dūtā .

‘‘ Upacārajjhāneṭhatvā ’’ ti appanājhānaṃ apattatāya upacārabhāvanābhūte kāmāvacarajjhāneṭhatvā .

‘‘ Tāneva nimittānī ’’ ti pathavīkasiṇa nimittādīni paṭibhāga nimittāni .

‘‘ Kāmapaṭisandhiyā ārammaṇaṃ ’’ ti tehi nimittārammaṇehi aññaṃ upacāra bhāvanā kammaṃ vā yaṃ kiñci anurūpaṃ gati nimittaṃ vā .

‘‘ Tāneva nimittāni gahetvā ’’ ti vacanena tāni nimittāni maraṇāsanna javanehi gahitānīti dasseti .

Tāni ca paññatti dhammattā kāmapaṭisandhiyā ārammaṇaṃ na hontīti .

‘‘ Paccuppannagati nimitte siddhe siddhamevā ’’ ti tasmiṃ bhave gatassa tattha yāvajīvampi anu bhavitabbaṃ ārammaṇaṃ nāma tasmiṃ khaṇe dharamānaṃ paccuppannampi atthi .

Tato vaḍḍhamānaṃ anāgatampi atthi .

Tattha paccuppanne upaṭṭhahante paṭisandhiyā ārammaṇaṃ sampajjati .

Anāgataṃ pana anupaṭṭhahantampi paccuppanne antogadhasadisaṃ hotīti adhippāyo .

Vibhāvani pāṭhena ca paccuppanna gatinimittaṃ viya āpātamāgataṃ , kasmā , paccuppanna gati nimitteneva kicca siddhito-ti adhippāyo .

Sesamettha subodhaṃ .

‘‘ Tānihī ’’ tiādīsu .

Keci vadanti .

Anejosanti mārabbha .

Yaṃ kālamakarīmunīti vuttattā sabbaññu buddhādīnaṃ parinibbāna cuti cittaṃ santi lakkhaṇaṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ karotīti .

Taṃ sabbathāpi kāmāvacarā lambaṇā nevāti iminā apanetabbanti dassetuṃ ‘‘ tā nihiM0.118 sabbaññu buddhānaṃ uppannāni pī ’’ tiādi vuttaṃ .

‘‘ Lokuttara dhammā ’’ tiādīsu .

‘‘ Tānī ’’ ti dvādasā kusala cittāni aṭṭhañāṇa vippayutta kusala kriya javanāni ca .

Ajjhāna lābhino puthujjanā mahaggatajjhānānipi ālambituṃ na sakkontīti vuttaṃ ‘‘ paññattiyā saha kāmāvacarā rammaṇānī ’’ ti .

‘‘ Tāne vā ’’ ti ñāṇa sampayutta kāma kusalāni eva .

Jhānalābhīnaṃ tāneva ñāṇa sampayuttakāma kusalāni .

Heṭṭhima phalaṭṭhānaṃ tāneva attanā adhigata maggaphala nibbānā rammaṇāni .

‘‘ Jhānāni patthentī ’’ ti āyatiṃ jhānalābhino bhaveyyāmāti patthanaṃ karonti .

‘‘ Tesaṃ pī ’’ ti tesaṃ puthujjanānampi .

‘‘ Te ’’ ti te lokuttara dhammā .

‘‘ Anubhontī ’’ ti sampāpuṇanti .

‘‘ Navanipāte ’’ ti aṅguttara nikāye navanipāte .

Sesaṃ sabbaṃ suviññeyyameva .

135. Vatthusaṅgahe .

‘‘ Vatthū ’’ ti nissaya viseso vuccati .

Tāni nissaya vatthūni yesaṃ tāni tabbatthukāni .

‘‘ Tesañca saddo na yujjatī ’’ ti tesaṃ vāde ca saddo na yujjati .

Na hi alutta ca kāraṃ dvanda padaṃ nāma atthīti .

‘‘ Pubbapadesu ānetabbo ’’ ti cakkhu vatthu ca sotavatthu cātiādinā ānetabbo .

Samāsa padaṃ na yujjati .

Na hi samāsa padato eka desaṃ aññattha ānetuṃ yujjatīti .

Avibhattika niddeso nāma cakkhuṃ , sotaṃ , ghānaṃ , jivhā , kāyo , hadayaṃ , vatthu cāti vattabbe pubbapadesu avibhattika niddeso .

Evañcasati vatthu saddo ca saddo ca pubbapadesu ānetuṃ labbhantīti .

Kāmataṇhāya adhīnena āyattena kāmāvacara kammena nibbattā kāmataṇhādhīna kamma nibbattā .

‘‘ Rūpādīnaṃ paribhogo ’’ ti rūpādīnaṃ pañcakāmaguṇānaṃ paribhogo .

‘‘ Parittakammaṃ pī ’’ ti sabbaṃ kāmāvacara kammampi .

‘‘ Pūrayamānaṃ ’’ ti paripūrentaṃ .

Cakkhu dassanānuttariyaṃ nāma .

Sotaṃ savanānuttariyaṃ nāma .

Sabbesaṃ dassana kiccānaṃ majjhe buddha dassanā divasena anuttaraṃ dassanaṃ janetīti dassanānuttariyaṃ .

Evaṃ savanānuttariyepi catusacca dhammassavanā divasenāti vattabbaṃ .

‘‘ Ajjhatta bahiddha santā nesu pī ’’ tiM0.119 ajjhatta santānepi bahiddha santānepi .

‘‘ Suddhe ’’ ti kenaci ālokena ca andhakārena ca virahite .

Āloko hi eko rūpa viseso .

Tathā andhakāro ca .

Te ca tattha natthi .

‘‘ Imasmiṃ saṅgahe ’’ ti vatthu saṅgahe .

Visiṭṭhaṃ jānanaṃ vijānanaṃ .

Tañca vijānanaṃ tīsu manodhātūsu natthīti vuttaṃ ‘‘ vijānana kiccābhāvato ’’ ti .

Āvajjana kiccaṃ kimetanti , manasikāra mattaṃ hoti .

Sampaṭicchana kiccañca pañcaviññāṇehi yathā gahitāneva pañcārammaṇāni sampaṭicchana mattaṃ hoti .

Tenāha ‘‘ visesajānana kiccāni na hontī ’’ ti .

Dassanaṃ , savanaṃ , ghāyanaṃ , sāyanaṃ , phusanan , ti imāni kiccāni thokaṃ visesa jānana kiccāni hontīti vuttaṃ ‘‘ paccakkhato dassanā divasenā ’’ tiādiṃ .

Thokaṃ visesa jānana kiccāni honti .

Tasmā tāni pañcaviññāṇānīti vuttāni .

Avasesā pana santīraṇādayo manoviññāṇadhātuyo nāmāti sambandho .

Nanu mananaṭṭhena mano ca taṃ vijānanaṭṭhena viññāṇañcāti vuttepi pañcaviññāṇehi viseso natthīti āha ‘‘ atissaya visesa jānana dhātuyoti attho ’’ ti .

Evaṃ santepi so attho saddayuttiyā siddho na hoti .

Yadicchā vasena vutto hotīti āha ‘‘ pariyāya padānaṃ ’’ tiādi .

Etena so attho saddayuttiyā eva siddho .

Na yadicchāvasena vuttoti dasseti .

‘‘ Visesana samāse ’’ ti mano ca taṃ viññāṇañcāti manoviññāṇanti evarūpe kammadhāraya samāse .

‘‘ Padaṭṭhānaṃ ’’ ti ettha padanti ca ṭhānanti ca kāraṇattha vacanāni , tasmā pariyāya saddā nāma .

Padañca taṃ ṭhānañcāti vutte atissaya kāraṇanti attho viññāyati .

Tathā dukkha dukkhaṃ , rūpa rūpaṃ , rāja rājā , devadevotiādīni .

‘‘ Katthaci dissati yujjati cā ’’ ti na hi katthaci dissati ca .

Sacepi katthaci disseyya , na hi yujjati cāti attho .

‘‘ Manaso viññāṇaṃ ’’ ti ettha paṭisandhi cittato paṭṭhāya yāvacuti cittā antare sabbaṃ citta santānaṃ satta viññāṇa dhātūnaṃ vasena vibhāgaṃ katvā attho vattabbo .

Pañcadvārā vajjanañca sampaṭicchana dvayañca manodhātu mattattā mano nāma .

Pañcaviññāṇāni viññāṇa mattāni nāma .

Avasesāni sabbāni viññāṇāni manassa viññāṇantiM0.120 atthena manoviññāṇāni nāma .

Tattha ‘‘ manassa viññāṇaṃ ’’ ti anantara paccaya bhūtassa vā manassa paccayuppanna bhūtaṃ viññāṇaṃ .

Ettha sampaṭicchana dvayaṃ paccayamano nāma .

Santīraṇato paṭṭhāya yāva dvārantare pañcadvārā vajjanaṃ nāgacchati , tāva antare sabbaṃ manoviññāṇa santānaṃ paccayuppanna viññāṇaṃ nāma .

Puna ‘‘ manassa viññāṇan ’’ ti paccayuppanna bhūtassa manassa paccaya bhūtaṃ viññāṇaṃ .

Ettha pañcadvārā vajjanaṃ paccayuppanna mano nāma .

Tato pure sabbaṃ manoviññāṇa santānaṃ paccaya mano nāma .

Sesaṃ suviññeyyaṃ .

Avasesāpanātiādīsu .

‘‘ Manoviññāṇadhātu bhāvaṃ sambhāvetī ’’ ti avasesā pana dhammā manoviññāṇadhātu ca nāma honti , hadaya vatthuñca nissāyayeva vattantīti evaṃ tesaṃ dhammānaṃ manoviññāṇadhātu bhāvañca sambhāveti , vaṇṇeti .

Suṭṭhu pakāsetīti attho .

Ettha panātiādīsu .

‘‘ Pāḷiyaṃ ’’ ti indriya saṃyutta pāḷiyaṃ .

Dutīyajjhāne eva aparisesa nirodha vacanaṃ viruddhaṃ siyā .

Kathaṃ , sace paṭigho anīvaraṇā vattho nāma natthi .

Pathamajjhānato pubbe eva so niruddho siyā .

Atha dutīyajjhānupacārepi so uppajjeyya , pathamajjhānampi parihīnaṃ siyā .

Tasmiṃ parihīne sati , dutīyajjhānampi nuppajjeyya .

Evaṃ viruddhaṃ siyā .

‘‘ Purima kāraṇamevā ’’ ti anīvaraṇā vatthassa paṭighassa abhāvatoti kāraṇaṃ eva .

Paratoghoso nāma sāvakānaṃ sammādiṭṭhippaṭilābhāya padhāna paccayo hoti .

So ca arūpabhave natthi .

Dhammābhisamayo nāma catusacca dhammappaṭivedho , buddhā ca pacceka sambuddhā ca sayambhuno parato ghosena vinā dhammaṃ paṭivijjhanti .

Te ca tattha nuppajjanti .

‘‘ Rūpavirāga bhāvanāyā ’’ ti rūpavirāga bhāvanā balena .

Tesaṃ rūpāvacara cittānaṃ .

‘‘ Samatikkantattā ’’ ti tesu nikantippahānavasena suṭṭhu atikkantattā .

Sesaṃ sabbaṃ suviññeyyaṃ .

Pakiṇṇakasaṅgahadīpaniyāanudīpanāniṭṭhitā .