3. Naravagga
227.
Manusso mānuso macco , mānavo manujo naro ;
Poso pumā ca puriso ,
Poriso pyatha paṇḍito .
228.
Budho vidvā vibhāvī ca , santo sappañña kovidā ;
Dhīmā sudhī kavi byatto , vicakkhaṇo visārado .
229.
Medhāvī matimā pañño , viññū ca vidūro vidū ;
Dhīro vipassī dosaññū , buddho ca dabba viddasu .
230.
Itthī sīmantinī nārī , thī vadhū vanitā , ṅganā ;
Pamadā sundarī kantā , ramaṇī dayitā , balā .
231.
Mātugāmo ca mahilā , lalanā bhīru kāminī ;
Kumārikā tu kaññā tha , yuvatī taruṇī bhave .
232.
Mahesī sābhisekāññā ,
Bhoginī rājanāriyo ;
Dhavatthinī tu saṅketaṃ , yāti yā sā , bhisārikā .
233.
Gaṇikā
M0.21 vesiyā vaṇṇa , dāsī nagarasobhinī ;Rūpūpajīvinī vesī , kulaṭā tu ca bandhakī .
234.
Varāroho , ttamā matta , kāsinī varavaṇṇinī ;
Patibbatā tvapi satī , kulitthī kulapālikā .
235.
Vidhavā patisuññā tha , patimbarā sayambarā ;
Vijātā tu pasūtā ca , jātāpaccā pasūtikā .
236.
Dūtī sañcārikā dāsī , tu ceṭī kuṭadhārikā ;
Vāruṇī , kkhaṇikā tulyā , khattiyānī tu khattiyā .
237.
Dāro jāyā kalattañca , gharaṇī bhariyā piyā ,
Pajāpatī ca dutiyā , sā pādaparicārikā .
238.
Sakhī tvā ’ lī vayassā tha , jārī cevā ’ ticārinī ;
Pume tū ’ tu rajo pupphaṃ , utunī tu rajassalā .
239.
Pupphavatī garugabbhā , pannasattā ca gabbhinī ;
Gabbhāsayo jalābupi , kalalaṃ punnapuṃsake .
240.
Dhavotu sāmiko bhattā , kanto pati varo piyo ;
Atho papati jāro thā ,
Paccaṃ putto ’ trajo suto .
241.
Tanujo tanayo sūnu , puttādī dhītari ’ tthiyaṃ ;
Nāriyaṃ duhitā dhītā ,
Sajāto tvo ’ raso suto .
242.
Jāyāpatī janipatī , jayampatī tu dampatī [ dampatīti padaṃ pulliṅga bahuvacanantaṃ ikārantaṃ , tudampati ( ṭī .)];
Atha vassavaro vutto , paṇḍako ca napuṃsakaṃ .
243.
Bandhavo bandhu sajano , sagotto ñāti ñātako ;
Sālohito sapiṇḍo ca ,
Tāto tu janako pitā .
244.
Amma , mbā jananī mātā , janetti janikā bhave ;
Upamātā tu dhāti ’ tthī ,
Sālo jāyāya bhātiko .
245.
Nanandā
M0.22 sāmibhaginī , mātāmahī tu ayyikā ;Mātulo mātubhātā , ssa , mātulānī pajāpati .
246.
Jāyāpatīnaṃ jananī , sassu vuttātha tappitā ;
Sasuro bhāgineyyo tu , putto bhaginiyā bhave .
247.
Nattā vutto paputto tha , sāmibhātā tu devaro ;
Dhītupati tu jāmātā ,
Ayyako tu pitāmaho .
248.
Mātucchā mātubhaginī , pitucchā bhaginī pitu ;
Papitāmaho payyako ,
Suṇhā tu suṇisā husā .
249.
Sodariyo sagabbho ca , sodaro sahajo pyatha ;
Mātāpitū te pitaro , puttā tu puttadhītaro .
250.
Sasurā sassusasurā , bhātubhaginī bhātaro ;
Bālattaṃ bālatā bālyaṃ , yobbaññaṃtu ca yobbanaṃ .
251.
Sukkā tu palitaṃ kesā , dayo tha jaratā jarā ;
Puthuko pillako chāpo , kumāro bāla potakā .
252.
Athu ’ ttānasayu ’ ttāna , seyyakā thanapopi ca ;
253.
Taruṇo ca vayaṭṭho ca , daharo ca yuvā susu ;
Māṇavodārakocātha , sukumāro sukhedhito .
254.
Mahallako ca vuddho ca , thero jiṇṇo ca jiṇṇako ;
Aggajo pubbajo jeṭṭho , kaniyo kaniṭṭho nujo .
255.
Valittaco tu valino ;
Tīsu ’ ttānasayādayo ;
256.
Sīso ’ ttamaṅgāni siro , muddhā ca matthako bhave ;
Keso tu kuntalo vālo , ttamaṅgaruha muddhajā .
257.
Dhammillo saṃyatā kesā ,
Kākapakkho sikhaṇḍako ;
Pāso hattho kesacaye ;
Tāpasānaṃ tahiṃ jaṭā .
258.
Thiyaṃ veṇī paveṇī ca ;
Atho cūḷā sikhā siyā ;
Sīmanto tu mato nāri , kesamajjhamhi paddhati .
259.
Lomaṃ
M0.23 tanuruhaṃ romaṃ , pamhaṃ pakhuma makkhigaṃ ;Massu vuttaṃ pumamukhe , bhū tvitthī bhamuko bhamu .
260.
Bappo [ khappo ( ṭī .)] nettajala ’ ssūni , nettatārā kanīnikā ;
Vadanaṃ tu mukhaṃ tuṇḍaṃ , vattaṃ lapana mānanaṃ .
261.
Dvijo lapanajo danto , dasano radano rado ;
Dāṭhā tudantabhedasmiṃ , apāṅgo tvakkhikoṭisu .
262.
Dantāvaraṇa moṭṭho cā , pya ’ dharo dasanacchado ;
Gaṇḍo kapolo hanvitthī [ gaṇḍatthī ( ṭī .) hanvatthī = hanu + itthī ; hana + u ( ṇvādi )],
Cubukaṃ tva ’ dharā adho .
263.
Galo ca kaṇṭho gīvā ca , kandharā ca sirodharā ;
Kambugīvā tu yā gīvā , suvaṇṇāliṅgasannibhā ;
Aṅkitā tīhi lekhāhi , kambugīvā thavā matā .
264.
Aṃso nitthī bhujasiro , khandho tassandhi jattu taṃ ;
Bāhumūlaṃ tu kaccho , dho , tva ’ ssa passa manitthiyaṃ .
265.
Bāhu bhujādvīsu bāhā , hattho tu kara pāṇayo ;
Maṇibandho pakoṭṭhanto , kapparo tu kapoṇya ’ tha .
266.
Maṇibandha kaniṭṭhānaṃ , pāṇissa karabho , ntaraṃ ;
Karasākhā , ṅgulī tā tu , pañca , ṅguṭṭho ca tajjanī ;
Majjhimā nāmikā cāpi , kaniṭṭhā ’ ti kamā siyuṃ .
267.
Padeso tālagokaṇṇā , vidatthi , tthī kamā tate ;
Tajjanyādiyute ’ ṅguṭṭhe , pasato pāṇi kuñcito .
268.
Ratanaṃ kukku hattho tha , pume karapuṭo , ñjali ;
Karajo tu nakho nitthī , khaṭako muṭṭhi ca dvīsu .
269.
Byāmo sahakarā bāhu , dve passadvayavitthatā ;
Uddhantata bhujaposa , ppamāṇe porisaṃ tisu .
270.
Uro ca hadayaṃ cātha , thano kuca payodharā ;
Cūcukaṃ tu thanaggasmiṃ , piṭṭhaṃ tu piṭṭhi nāriyaṃ .
271.
Majjho ’ nitthī
M0.24 vilaggo ca , majjhimaṃ kucchi [ catukkaṃ udare ; 944-gāthāpi passitabbā ] tu dvisu ;Gahaṇītthyudaraṃ gabbho , koṭṭhonto kucchisambhave .
272.
Jaghanaṃ tu nitambo ca , soṇī ca kaṭi nāriyaṃ ;
Aṅgajātaṃ rahassaṅgaṃ , vatthaguyhañca mehanaṃ .
273.
Nimittañca varaṅgañca , bījañca phalameva ca ;
Liṅgaṃ aṇḍaṃ tu koso ca ,
Yoni tvitthīpumebhagaṃ .
274.
Asuci sambhavo sukkaṃ , pāyu tu purise gudaṃ ;
Vā pume gūtha karīsa , vaccāni ca malaṃ chakaṃ .
275.
Uccāro mīḷha mukkāro , passāvo mutta muccate ;
Pūtimutta ñca gomutte , ssādīnaṃ chakaṇaṃ male .
276.
Dvīsvadho nābhiyā vatthi , ucchaṅga ’ ṅkā tu ’ bho pume ;
Ūru satthi pume ūru , pabbaṃ tu jāṇu jaṇṇu ca .
277.
Gopphako pādagaṇṭhipi , pume tu paṇhi pāsaṇi ;
Pādaggaṃ papado pādo , tu pado caraṇañca vā .
278.
Aṅgaṃtva ’ vayavo vutto , phāsulikā tu phāsukā ;
Paṇḍake aṭṭhi dhātvitthī , galantaṭṭhi tu akkhako .
279.
Kapparo tu kapālaṃ vā , kaṇḍarā tu mahāsirā ;
Pume nhāru citthī sirā , dhamanī tha rasaggasā .
280.
Rasaharaṇya ’ tho maṃsa , māmisaṃ pisitaṃ bhave ;
Tiliṅgikaṃ tu vallūra , muttattaṃ atha lohitaṃ .
281.
Rudhiraṃ soṇitaṃ rattaṃ , lālā kheḷo elā bhave ;
Purise māyu pittañca , semho nitthī silesumo .
282.
Vasā vilīnasneho tha , medo ceva vapā bhave ;
Ākappo veso nepacchaṃ , maṇḍanaṃ tu pasādhanaṃ .
283.
Vibhūsanaṃ cābharaṇaṃ , alaṅkāro pilandhanaṃ ;
Kirīṭa makuṭā ’ nitthī , cūḷāmaṇi siromaṇi .
284.
Siroveṭhana
M0.25 muṇhīsaṃ , kuṇḍalaṃ kaṇṇaveṭhanaṃ ;Kaṇṇikā kaṇṇapūro ca , siyā kaṇṇavibhūsanaṃ .
285.
Kaṇṭhabhūsā tu gīveyyaṃ , hāro muttāvali ’ tthiyaṃ ;
Niyuro valayo nitthī , kaṭakaṃ parihārakaṃ .
286.
Kaṅkaṇaṃ karabhūsā tha , kiṅkiṇī [ kiṃkaṇī kiṃ kaṇikā ( ka .)] khuddaghaṇṭikā ;
Aṅgulīyaka maṅgulyā , bharaṇaṃ , sākkharaṃ tu taṃ .
287.
Muddikā ’ ṅgulimuddā tha , rasanā mekhalā bhave ;
Keyūra maṅgadañceva , bāhumūlavibhūsanaṃ .
288.
Pādaṅgadaṃ tu mañjīro , pādakaṭaka nūpurā ;
289.
Alaṅkārappabhedā tu , mukhaphullaṃ tatho ’ ṇṇataṃ ;
Uggatthanaṃ giṅgamaka , miccevamādayo siyuṃ .
290.
Cela macchādanaṃ vatthaṃ , vāso vasana maṃsukaṃ ;
Ambarañca paṭo nitthī , dussaṃ colo ca sāṭako .
291.
Khomaṃ dukūlaṃ koseyyaṃ , pattuṇṇaṃ kambalo ca vā ;
Sāṇaṃ koṭamburaṃ bhaṅgan , tyādi vatthantaraṃ mataṃ .
292.
Nivāsana ntarīyānya , ntaramantaravāsako ;
Pāvāro tu ’ ttarāsaṅgo , upasaṃbyāna muttaraṃ .
293.
Uttarīya matho vattha , mahatan ti mataṃ navaṃ ;
Nantakaṃ kappaṭo jiṇṇa , vasanaṃ tu paṭaccaraṃ .
294.
Kañcuko vāravāṇaṃ vā , tha vatthāvayave dasā ;
Nālipaṭṭoti kathito , uttamaṅgamhi kañcuko .
295.
Āyāmo dīghatā roho ,
Pariṇāho visālatā .
296.
Arahaddhajo ca kāsāya , kāsāvāni ca cīvaraṃ ;
Maṇḍalaṃ tu tadaṅgāni , vivaṭṭa kusi ādayo .
297.
Phala , ttaca , kimi , romā , nyetā vatthassa yoniyo ;
Phālaṃ kappāsikaṃ tīsu , khomā dī tu tacabbhavā .
298.
Koseyyaṃ
M0.26 kimijaṃ , roma , mayaṃ tu kambalaṃ bhave ;Samānatthā javanikā , sā tirokaraṇī pyatha .
299.
Punnapuṃsaka mullocaṃ , vitānaṃ dvaya mīritaṃ ;
Nahānañca sināne tho , bbaṭṭanu ’ mmajjanaṃ samaṃ .
300.
Visesako tu tilako , tyūbho nitthī ca cittakaṃ ;
Candano nitthiyaṃ gandha , sāro malayajo pyatha .
301.
Gosīsaṃ telapaṇṇikaṃ , pume vā haricandanaṃ ;
Tilapaṇṇī tu pattaṅga , rañjanaṃ rattacandanaṃ .
302.
Kāḷānusārī kāḷiyaṃ , lohaṃ tvā ’ garu cā ’ gaḷu ;
Kāḷāgaru tu kāḷe ’ smiṃ , turukkhotu ca piṇḍako .
303.
Katthūrikā migamado , kuṭṭhaṃ tu ajapālakaṃ ;
Lavaṅgaṃ devakusumaṃ , kasmīrajaṃ tu kuṅkumaṃ .
304.
Yakkhadhūpo sajjulaso , takkolaṃ tu ca kolakaṃ ;
Kosaphala matho jāti , kosaṃ jātiphalaṃ bhave .
305.
Ghanasāro sitabbho ca , kappūraṃ punnapuṃsake ;
Alattako yāvako ca , lākhā jatu napuṃsake .
306.
Sirivāso tu sarala , ddavo ’ ñjanaṃ tu kajjalaṃ ;
Vāsacuṇṇaṃ vāsayogo , vaṇṇakaṃ tu vilepanaṃ .
307.
Gandhamālyādisaṅkhāro , yo taṃ vāsana muccate ;
Mālā mālyaṃ pupphadāme [ pupphaṃ dāmaṃ ( ka .)], bhāvitaṃ vāsitaṃ tisu .
308.
Uttaṃso sekharā ’ veḷā , muddhamālye vaṭaṃsako ;
Seyyā ca sayanaṃ senaṃ , pallaṅko tu ca mañcako .
309.
Mañcādhāro paṭipādo , mañcaṅge tvaṭanī tthiyaṃ ,
310.
Kuḷīrapādo āhacca , pādo ceva masārako ;
Cattāro bundikābaddho , time mañcantarā siyuṃ .
311.
Bibbohanaṃ co ’ padhānaṃ , pīṭhikā pīṭha māsanaṃ ;
Kocchaṃ tu bhaddapīṭhe thā , sandī pīṭhantare matā .
312.
Mahanto
M0.27 kojavo dīgha ,Lomako gonako mato ;
Uṇṇāmayaṃ tvattharaṇaṃ , cittakaṃ vānacittakaṃ .
313.
Ghanapupphaṃ paṭalikā , setaṃ tu paṭikā pyatha ;
Dvidasekadasānyu ’ dda , lomi ekantalomi no .
314.
Tadeva soḷasitthīnaṃ , naccayoggañhi kuttakaṃ ;
Sīhabyagghādirūpehi , cittaṃ vikatikā bhave .
315.
Kaṭṭissaṃ koseyyaṃ ratana , parisibbita mattharaṇaṃ kamā ;
Kosiyakaṭṭissamayaṃ , kosiyasuttena pakatañca .
316.
Dīpo padīpo pajjoto , pume tvādāsa dappaṇā ;
Geṇḍuko kaṇḍuko tāla , vaṇṭaṃ tu bījanītthiyaṃ .
317.
Caṅkoṭako karaṇḍo ca , samuggo sampuṭo bhave ;
Gāmadhammo asaddhammo , byavāyo methunaṃ rati .
318.
Vivāho payamā pāṇi , ggaho pariṇayo pyatha ;
Tivaggo dhamma , kāma , tthā , catuvaggo samokkhakā .
319.
Khujjo ca gaṇḍulo rassa , vāmanā tu lakuṇḍako ;
Paṅgulo pīṭhasappī ca , paṅgu chinniriyāpatho .
320.
Pakkho khañjo tu khoṇḍo tha ,
Mūgo suññavaco bhave ;
Kuṇī hatthādivaṅko ca , valiro tu ca kekaro .
321.
Nikkesasīso khallāṭo ,
Muṇḍo tu bhaṇḍu muṇḍiko ;
Kāṇo akkhīna mekena ,
Suñño andho dvayena tha .
322.
Badhiro sutihīno tha , gilāno byādhitā ’ turā ;
Ummādavati ummatto , khujjādī vāccaliṅgikā .
323.
Ātaṅko āmayo byādhi , gado rogo rujāpi ca ;
Gelaññākalla mābādho ,
Soso tu ca khayo siyā .
324.
Pīnaso [ pīnāsotipi pāṭho ]
M0.28 nāsikārogo ,Ghāne siṅghānikā ssavo ;
Ñeyyaṃ tva ’ ru vaṇo nitthī , phoṭo tu piḷakā bhave .
325.
Pubbo pūyo tha rattāti , sāro pakkhandikā pyatha ;
Apamāro apasmāro , pādaphoṭo vipādikā .
326.
Vuḍḍhirogo tu vātaṇḍaṃ , sīpadaṃ bhārapādatā ;
Kaṇḍū kaṇḍūti kaṇḍūyā , khajju kaṇḍūvanaṃ pyatha .
327.
Pāmaṃ vitacchikā kacchu , sotho tu sayathū ’ dito ;
Dunnāmakañca arisaṃ , chaddikā vamathū ’ dito .
328.
Davathu paritāpo tha , tilako tilakāḷako ;
Visūcikā iti mahā , vireko tha bhagandalo [ bhagandaro ( ka .)].
329.
Meho jaro kāsa sāsā , kuṭṭhaṃ sūlā mayantarā ;
Vutto vejjo bhisakko ca , rogahārī tikicchako .
330.
Sallavejjo sallakatto , tikicchā tu patikriyā ;
Bhesajja magado ceva , bhesajaṃ mo ’ sadhaṃ pyatha .
331.
Kusalā nāmayā rogyaṃ ,
Atha kallo nirāmayoti ,
Naravaggo niṭṭhito .