Issues
Select Version
Catukkanipāta-ṭīkā
Catukkanipāta-ṭīkā

Catukkanipāta-ṭīkā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Catukkanipāta-ṭīkā

1. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ

1. Bhaṇḍagāmavaggo

1-2.
Anubuddhasuttādivaṇṇanā

1-2.
CatukkanipātassaM2.221V2.201 paṭhame anubodho pubbabhāgiyaṃ ñāṇaṃ , paṭivedho anubodhena abhisamayo .
Tattha yasmā anubodhapubbako paṭivedho anubodhena vinā na hoti .
Anubodho hi ekacco paṭivedhasambaddho , tadubhayābhāvahetukañca vaṭṭe saṃsaraṇaṃ , tasmā vuttaṃ pāḷiyaṃ ‘‘ ananubodhā … pe … tumhākañcā ’’ ti .
Paṭisandhiggahaṇavasena bhavato bhavantarūpagamanaṃ sandhāvanaṃ , aparāparaṃ cavanūpapajjanavasena sañcaraṇaṃ saṃsaraṇan ti āha ‘‘ bhavato ’’ tiādi .
Sandhāvitasaṃsaritapadānaṃ kammasādhanataṃ sandhāyāha ‘‘ mayā ca tumhehi cā ’’ ti paṭhamavikappe .
Dutiyavikappe pana bhāvasādhanataṃ hadaye katvā ‘‘ mamañceva tumhākañcā ’’ ti yathārutavaseneva vuttaṃV2.202 .
Dīgharajjunā baddhasakuṇaṃ viya rajjuhattho puriso desantaraṃ taṇhārajjunā baddhaṃ sattasantānaṃ abhisaṅkhāro bhavantaraṃ neti etāyāti bhavanetti .
Tenāha ‘‘ bhavarajjū ’’ tiādī .
Vaṭṭadukkhassa antakaroti sakalavaṭṭadukkhassa sakasantāne parasantāne ca vināsakaro abhāvakaro .
Buddhacakkhudhammacakkhudibbacakkhumaṃsacakkhusamantacakkhusaṅkhātehi pañcahi cakkhūhi cakkhumā .
Savāsanānaṃ kilesānaṃ samucchinnattā sātisayaṃ kilesaparinibbānena parinibbuto .
Dutiyaṃ uttānameva .
Anubuddhasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .

3-4.
Paṭhamakhatasuttādivaṇṇanā

3-4.
TatiyeM2.222 kalin ti aparādhaṃ .
Vicinātīti ācinoti pasavati .
Tena ca kalinā sukhaṃ na paṭilabhatīti tena aparādhena sukhaṃ na vindati .
Nindiyappasaṃsāya hi pasaṃsiyanindāya ca samakova vipāko .
Pasaṃsiyanindāti ca sampannaguṇaparidhaṃsanavasena pavattiyā mahāsāvajjatāya kaṭukataravipākā .
Nindiyappasaṃsā pana kathaṃ tāya samavipākāti ce ?
Tasmiṃ avijjamānaguṇasamāropanena attano paresañca micchāpaṭipattihetubhāvato pasaṃsiyena tassa sabbhāvakaraṇato ca .
Lokepi hi asūraṃ sūrena samaṃ karonto gārayho hoti , pageva duppaṭipannaṃ suppaṭipannena samaṃ karontoti .
Sakena dhanenāti attano sāpateyyena .
Appamattakova kalīti diṭṭhadhammikattā sappaṭikārattā ca appamattako aparādho .
Ayaṃ … pe … mahantataro kali katūpacitattā samparāyikattā appaṭikārattā ca .
Nirabbudoti gaṇanāviseso esoti āha ‘‘ nirabbudagaṇanāyā ’’ ti , satasahassaṃ nirabbudāti attho .
Nirabbudaparimāṇaṃ pana vassagaṇanāya evaṃ veditabbaṃ .
Yatheva hi sataṃ satasahassānaṃ koṭi hoti , evaṃ sataṃ satasahassānaṃ koṭiyo pakoṭi nāma hoti , sataṃ satasahassānaṃ pakoṭiyo koṭipakoṭi , sataṃ satasahassakoṭipakoṭiyo nahutaṃ , sataṃ satasahassanahutāni ninnahutaṃ , sataṃ satasahassaninnahutāni ekaṃ abbudaṃ , tato vīsatiguṇitaṃ nirabbudaṃ .
Yaṃ ariye garahanto nirayaṃ upapajjatīti ariye garahanto yaṃ nirabbudasaṅkhātaṃ nirayaṃ upapajjati , nirabbudoti ca pāṭiyekko nirayo natthi , avīcimhiyeva pana nirabbudagaṇanāya paccitabbaṭṭhānassetaṃ nāmaṃ .
Catutthaṃ uttānameva .
Paṭhamakhatasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .

5. Anusotasuttavaṇṇanā

5. PañcameV2.203 anusotaṃ gacchatīti saṃsārasotassa anukūlabhāvena gacchati .
Paccanīkapaṭipattiyāti saṃsārasotassa paṭikūlavasena pavattanibbidānupassanādipaṭipattiyāM2.223 .
Ṭhitasabhāvoti acalappasādādisamannāgamena ṭhitasabhāvo .
Anāgāmī hi assaddhiyehi kāmarāgabyāpādehi akampaniyacittatāya tamhā lokā anāvattidhammatāya ca ṭhitasabhāvo nāma .
Oghaṃ taritvāti kāmoghādicatubbidhaṃ oghaṃ atikkamitvā .
Paratīraṃ gatoti nibbānapāraṃ gato .
Brāhmaṇoti bāhitapāpatāya brāhmaṇoti saṅkhaṃ gato khīṇāsavo .
Tenāha ‘‘ seṭṭho niddoso ’’ ti .
Pañcaverakamman ti pāṇātipātādipañcaduccaritaṃ .
Sahāpi dukkhena sahāpi domanassenāti kilesapariyuṭṭhāne sati uppannena dukkhadomanassena saddhimpi .
Paripuṇṇan ti tissannaṃ sikkhānaṃ ekāyapi anūnaṃ .
Parisuddhan ti nirupakkilesaṃ .
Brahmacariyan ti seṭṭhacariyaṃ .
Iminā vārena sotāpannasakadāgāmino kathitā .
Kiṃ pana te rudantā brahmacariyaṃ carantīti ?
Āma , kilesarodanena rodantā caranti nāma , sīlasampanno puthujjanabhikkhu ettheva saṅgahito .
Cetovimuttin ti phalasamādhiṃ .
Paññāvimuttin ti phalañāṇaṃ .
Chahākārehi pāragatoti abhiññāpāragū , pariññāpāragū , bhāvanāpāragū , pahānapāragū , sacchikiriyāpāragū , samāpattipāragūti evaṃ chahi ākārehi sabbadhammānaṃ pāraṃ pariyosānaṃ gato .
Sesamettha suviññeyyameva .
Anusotasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

6. Appassutasuttavaṇṇanā

6. Chaṭṭhe appakaṃ sutaṃ hotīti navaṅgasatthusāsane kiñcideva sutaṃ hoti .
Tadeva navaṅgasatthusāsanaṃ dassetuṃ ‘‘ suttaṃ geyyan ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha suttādīni vibhajitvā dassento ‘‘ ubhatovibhaṅganiddesakkhandhakaparivārā ’’ tiādimāha .
Kathaṃ panāyaṃ vibhāgo yujjeyya .
Sagāthakañhi suttaṃ geyyaṃ , niggāthakaṃ suttaṃ veyyākaraṇaṃ .
Tadubhayavinimuttañca suttaṃ udānādivisesasaññārahitaṃ natthi , yaṃ suttaṅgaṃ siyā .
Maṅgalasuttā dīnañca ( khu . pā .5.1 ādayo ; su . ni .261 ādayo ) suttaṅgasaṅgaho na siyā gāthābhāvato dhammapadādīnaṃ viyaM2.224 .
Geyyaṅgasaṅgaho vā siyā sagāthakattā sagāthāvaggassa viya .
Tathā ubhatovibhaṅgādīsu sagāthakappadesānanti ?
Vuccate –
‘‘ SuttantiV2.204 sāmaññavidhi , visesavidhayo pare ;
Sanimittā niruḷhattā , sahatāññena nāññato ’’.( netti . aṭṭha . saṅgahavāravaṇṇanā ; dī . ni . ṭī .1. paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā ; sārattha . ṭī .1. paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā )
Sabbassapi hi buddhavacanassa suttanti ayaṃ sāmaññavidhi .
Tenevāha āyasmā mahākaccāno nettiyaṃ ( netti . saṅgahavāro )‘‘ navavidhasuttantapariyeṭṭhī ’’ ti .
Ettakaṃ tassa bhagavato suttāgataṃ suttapariyāpannaṃ ( pāci .655,1242) sakavāde pañca suttasatānīti ( dha . sa . aṭṭha . nidānakathā ; kathā . aṭṭha . nidānakathā ) evamādi ca etassa atthassa sādhakaṃ .
Visesavidhayo pare sanimittā tadekadesesu geyyādayo visesavidhayo tena tena nimittena patiṭṭhitā .
Tathā hi geyyassa sagāthakattaṃ tabbhāvanimittaṃ .
Lokepi hi sasilokaṃ sagāthakaṃ vā cuṇṇiyaganthaṃ ‘‘ geyyan ’’ ti vadanti .
Gāthāvirahe pana sati pucchaṃ katvā vissajjanabhāvo veyyākaraṇassa tabbhāvanimittaṃ .
Pucchāvissajjanañhi ‘‘ byākaraṇan ’’ ti vuccati .
Byākaraṇameva veyyākaraṇaṃ .
Evaṃ sante sagāthakādīnampi pucchaṃ katvā vissajjanavasena pavattānaṃ veyyākaraṇabhāvo āpajjatīti ?
Nāpajjati geyyādisaññānaṃ anokāsabhāvato ,‘‘ gāthāvirahe satī ’’ ti visesitattā ca .
Tathā hi dhammapadādīsu kevalaṃ gāthābandhesu sagāthakattepi somanassañāṇamayikagāthāyuttesu ‘‘ vuttaṃ hetan ’’ tiādīvacanasambandhesu abbhutadhammappaṭisaṃyuttesu ca suttavisesesu yathākkamaṃ gāthāudānaitivuttakaabbhutadhammasaññā patiṭṭhitā , tathā satipi gāthābandhabhāve bhagavato atītāsu jātīsu cariyānubhāvappakāsakesu jātakasaññā , satipi pañhavissajjanabhāve sagāthakatte ca kesuci suttantesu vedassa labhāpanato vedallasaññā patiṭṭhitāti evaṃ tena tena sagāthakattādinā nimittena tesu tesu suttavisesesu geyyādisaññā patiṭṭhitāti visesavidhayo suttaṅgato pare geyyādayo .
Yaṃ panettha geyyaṅgādinimittarahitaṃ , taṃ suttaṅgaṃ visesasaññāparihārena sāmaññasaññāya pavattanato .
Nanu ca sagāthakaṃ suttaṃ geyyaṃ , niggāthakaṃ suttaṃM2.225 veyyākaraṇanti suttaṅgaṃ na sambhavatīti codanā tadavatthāvāti ?
Na tadavatthā sodhitattā .
Sodhitañhi pubbe ‘‘ gāthāvirahe sati pucchāvissajjanabhāvo veyyākaraṇassa tabbhāvanimittan ’’ ti .
Yañca vuttaṃ –
‘‘ gāthābhāvato maṅgalasuttādīnaṃ suttaṅgasaṅgaho na siyā ’’ ti , taṃ na , niruḷhattā .
Niruḷho hi maṅgalasuttādīnaṃ suttabhāvo .
Na hi tāni dhammapadabuddhavaṃsādayo viya gāthābhāvena paññātāni , atha kho suttabhāveneva , teneva hi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ suttanāmakan ’’ ti nāmaggahaṇaṃV2.205 kataṃ .
Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘ sagāthakattā geyyaṅgasaṅgaho siyā ’’ ti , tadapi natthi , yasmā sahatāññena .
Saha gāthāhīti hi sagāthakaṃ .
Sahabhāvo nāma atthato aññena hoti , na ca maṅgalasuttādīsu gāthāvinimutto koci suttappadeso atthi , yo ‘‘ saha gāthāhī ’’ ti vucceyya , na ca samudāyo nāma koci atthi .
Yadapi vuttaṃ –
‘‘ ubhatovibhaṅgādīsu sagāthakappadesānaṃ geyyaṅgasaṅgaho siyā ’’ ti , tadapi na , aññato .
Aññā eva hi tā gāthā jātakādipariyāpannattā .
Ato na tāhi ubhatovibhaṅgādīnaṃ geyyaṅgabhāvoti .
Evaṃ suttādīnaṃ aṅgānaṃ aññamaññaṃ saṅkarābhāvo veditabbo .
Ayamettha saṅkhepo , vitthāro pana samantapāsādikāya vinayasaṃvaṇṇanāya sāratthadīpaniyā ( sārattha . ṭī .1. paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā ) amhehi pakāsito , icchantehi tatoyeva gahetabbo .
Na atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammappaṭipanno hotīti aṭṭhakathāñca pāḷiñca jānitvā lokuttaradhammassa anurūpadhammaṃ pubbabhāgappaṭipadaṃ paṭipanno na hotīti evamettha sambandho veditabbo .
Tenevāha ‘‘ na atthamaññāya dhammamaññāyāti aṭṭhakathañca pāḷiñca jānitvā … pe … na paṭipanno hotī ’’ ti .
Appassutasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

7. Sobhanasuttavaṇṇanā

7. Sattame paññāveyyattiyenāti saccasampaṭivedhādipaññāveyyattiyena .
Vinayaṃ upetāti tadaṅgādivasena kilesānaṃ vinayaṃ upetā .
VesārajjenātiM2.226 sārajjakarānaṃ diṭṭhivicikicchādipāpadhammānaṃ vigamanato vesārajjena , sārajjarahitenāti attho .
Tepiṭakavasena bahu sutaṃ etesanti bahussutā .
Tameva pariyattidhammaṃ dhārenti suvaṇṇabhājane pakkhittasīhavasaṃ viya vinassantaṃ akatvā suppaguṇasuppavattibhāvena hadaye ṭhapentīti dhammadharā .
Edisā ca attanā sutassa dhammassa ādhārabhūtā nāma hontīti āha ‘‘ sutadhammānaṃ ādhārabhūtā ’’ ti .
Sobhanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

8. Vesārajjasuttavaṇṇanā

8. AṭṭhameV2.206 byāmohavasena saraṇapariyesanaṃ sārajjanaṃ sārado , byāmohabhayaṃ .
Vigato sārado etassāti visārado , tassa bhāvo vesārajjaṃ .
Taṃ pana ñāṇasampadaṃ , pahānasampadaṃ , desanāvisesasampadaṃ khemañca nissāya pavattaṃ catubbidhapaccavekkhaṇañāṇaṃ .
Tenāha ‘‘ catūsu ṭhānesū ’’ tiādi .
Usabhassa idanti āsabhaṃ , seṭṭhaṭṭhānaṃ .
Sabbaññutapaṭijānanavasena abhimukhaṃ gacchanti , aṭṭha vā parisā upasaṅkamantīti āsabhā , pubbabuddhā .
Idaṃ panāti buddhānaṃ ṭhānaṃ sabbaññutameva vadati .
Tiṭṭhamānovāti avadantopi tiṭṭhamānova paṭijānāti nāmāti attho .
Upagacchatīti anujānāti .
Aṭṭhasu parisāsūti ‘‘ abhijānāmi kho panāhaṃ , sāriputta , anekasataṃ khattiyaparisaṃ upasaṅkamitā … pe … brāhmaṇaparisaṃ gahapatiparisaṃ , samaṇaparisaṃ , cātumahārājikaparisaṃ , tāvatiṃsaparisaṃ , māraparisaṃ , brahmaparisaṃ upasaṅkamitā , tatrapi mayā sannisinnapubbañceva sallapitapubbañca sākacchā ca samāpajjitapubbā .
Tatra vata maṃ ‘ bhayaṃ vā sārajjaṃ vā okkamissatī ’ ti nimittametaṃ , sāriputta , na samanupassāmī ’’ ti ( ma . ni .1.151) evaṃ vuttaparisāsu .
Abhītanādaṃ nadatīti parato dassitañāṇayogena visārado ahanti abhītanādaṃ nadati .
Sīhanādasuttenāti khandhavagge āgatena sīhanādasuttena .
‘‘ Devamanussānaṃ catucakkaṃ vattatī ’’ ti ( a . ni .4.31) suttasesena sappurisūpanissayādiphalasampattipavatti vuttā , purimasappurisūpanissayādiupanissayā pacchimasappurisūpanissayādisampattipavattiM2.227 vā vuttā .
Ādi-saddena tattha ca cakkasaddassa gahaṇaṃ veditabbaṃ .
Vicakkasaṇṭhānā asani eva asanivicakkaṃ .
Uracakkādīsūti ādi -saddena āṇāsamūhādīsupi cakkasaddassa pavatti veditabbā .
‘‘ Saṅghabhedaṃ karissāma cakkabhedan ’’ tiādīsu ( pārā .409; cūḷava .343) hi āṇā ‘‘ cakkan ’’ ti vuttā .
‘‘ Devacakkaṃ asuracakkan ’’ tiādīsu samūhoti .
Paṭivedhaniṭṭhattā arahattamaggañāṇaṃ paṭivedhoti ‘‘ phalakkhaṇe uppannaṃ nāmā ’’ ti vuttaṃ .
Tena paṭiladdhassapi desanāñāṇassa kiccanipphatti parassa bujjhanamattena hotīti ‘‘ aññāsikoṇḍaññassa sotāpatti … pe … phalakkhaṇe pavattaṃ nāmā ’’ ti vuttaṃ .
Tato paraṃ pana yāva parinibbānā desanāñāṇappavatti tasseva pavattitassa dhammacakkassa ṭhānanti veditabbaṃ .
DassitadhammesūtiV2.207 vuttadhammesu .
Vacanamattameva hi tesaṃ , na pana dassanaṃ tādisasseva dhammassa abhāvato .
Bhagavato eva vā ‘‘ ime dhammā anabhisambuddho ’’ ti parassa vacanavasena dassitadhammesu .
‘‘ Dhammapaṭisambhidā ’’ tiādīsu ( vibha .718-721) viya dhamma -saddo hetupariyāyoti āha ‘‘ sahadhammenāti sahetunā ’’ ti .
Hetūti ca upapattisādhanahetu veditabbo , na kārako , sampāpako vā .
Nimittan ti codanāya kāraṇaṃ .
Tattha codako codanaṃ karotīti kāraṇaṃ , dhammo codanaṃ karoti etenāti kāraṇaṃ .
Tenāha ‘‘ puggalopī ’’ tiādi .
Kheman ti kenaci appaṭibāhiyabhāvena anupaddutaṃ .
Antarāyo etesaṃ atthi , antarāye vā niyuttāti antarāyikā .
Evaṃbhūtā pana te yasmā antarāyakarā nāma honti , tasmā āha ‘‘ antarāyaṃ karontīti antarāyikā ’’ ti .
Asañcicca vītikkame nātisāvajjāti katvā vuttaṃ ‘‘ sañcicca vītikkantā ’’ ti .
Satta āpattikkhandhātiādi nidassanamattaṃ itaresampi catunnaṃ ‘‘ antarāyikā ’’ ti vuttadhammānaṃ tabbhāve byabhicārābhāvato .
Idha pana methunadhammo adhippetoti idaṃ aṭṭhuppattivasena vuttaṃ ariṭṭhasikkhāpadaṃ ( pāci .417) viya .
Yasmā taṃkhaṇampi kāmānaṃ ādīnavaṃ disvā virato hoti ce , visesaṃ adhigacchati , na kāmesu āsatto , tasmā vuttaṃ ‘‘ methuna … pe … antarāyo hotī ’’ ti .
Tattha yassa kassacīti na kevalaṃ pabbajitasseva , atha khoM2.228 yassa kassaci .
Tathā hi vuttaṃ ‘‘ methunamanuyuttassa , mussatevāpi sāsanan ’’ ti ( su . ni .820).
Tasmiṃ aniyyānikadhammeti tasmiṃ parehi parikappitaaniyyānikadhammanimittaṃ .
Nimittatthe hi idaṃ kammasaṃyoge bhummaṃ .
Upanibaddhāti viracitā .
Tenāha ‘‘ abhisaṅkhatā ’’ ti .
Puthubhāvan ti bahubhāvaṃ .
Puthūhi vā sitāti bahūhi samaṇabrāhmaṇehi sitā upanibaddhā .
Vesārajjasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

9. Taṇhuppādasuttavaṇṇanā

9. Navame bhavati etena ārogyanti bhavo , gilānapaccayo .
Parivuddho bhavo abhavo .
Vuddhiattho hi ayamakāro yathā ‘‘ saṃvarāsaṃvaro , phalāphalan ’’ ti ca .
Sappinavanītādīnīti ādi -saddenaV2.208 telamadhuphāṇitādīnaṃ gahaṇaṃ .
Sappinavanītādiggahaṇañcettha nidassanamattaṃ , sabbassapi gilānapaccayassa saṅgaho daṭṭhabbo .
Bhavābhavoti vā khuddako ceva mahanto ca upapattibhavo veditabbo .
Tenevāha ‘‘ sampattibhavesū ’’ tiādi .
Bhavoti vā sampatti , abhavoti vipatti .
Bhavoti vuddhi , abhavoti hāni .
Taṃnimittañca taṇhā uppajjatīti vuttaṃ ‘‘ bhavābhavahetu vā ’’ ti .
Taṇhādutiyoti taṇhāsahāyo .
Taṇhā hi nirudakakantāre marīcikāya udakasaññā viya pipāsābhibhūtaṃ tasitaṃ sattaṃ assāsadassanavasena sahāyakiccaṃ karontī bhavādīsu anibbinnaṃ katvā paribbhamāpeti .
Tathā hi taṃ papātakaṃ acintetvā madhuggaṇhanakaluddakā viya anekādīnavākulesu bhavesu ānisaṃsameva dassentī anatthajāle sā paribbhamāpeti , tasmā taṇhā ‘‘ purisassa dutiyā ’’ ti vuttā .
Nanu ca aññepi kilesādayo bhavanibbattipaccayāti ?
Saccametaṃ , na pana tathā visesapaccayo , yathā taṇhā .
Tathā hi sā kusalehi vināM2.229 akusalehi , kāmāvacarādikusalehi ca vinā rūpāvacarādikusalehi bhavanibbattiyā visesapaccayo .
Yato samudayasaccanti vuccatīti .
Itthabhāvaññathābhāvan ti itthabhāvo ca aññathābhāvo ca itthabhāvaññathābhāvo , so etassa atthīti itthabhāvaññathābhāvo , saṃsāro , taṃ itthabhāvaññathābhāvaṃ .
Tattha itthabhāvo manussattaṃ , aññathābhāvo tato avasiṭṭhasattāvāsā .
Itthabhāvo vā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ paccuppanno attabhāvo , aññathābhāvo anāgatattabhāvo .
Evarūpo vā aññopi attabhāvo itthabhāvo , na evarūpo aññathābhāvo .
Tenevāha ‘‘ itthabhāvaññathābhāvanti ettha itthabhāvo nāma ayaṃ attabhāvo ’’ tiādi .
Saṃsaraṇaṃ saṃsāro .
‘‘ Khandhānañca paṭipāṭi , dhātuāyatanāna ca ;
Abbocchinnaṃ vattamānā , saṃsāroti pavuccati ’’.( visuddhi .2.619; dī . ni . aṭṭha .2.95 apasādanāvaṇṇanā ; saṃ . ni . aṭṭha .2.2.60; a . ni . aṭṭha .2.4.199; dha . sa . aṭṭha . nidānakathā ; vibha . aṭṭha .226 saṅkhārapadaniddeso ; su . ni . aṭṭha .2.523; udā . aṭṭha .39; itivu . aṭṭha .14);
Tenāha ‘‘ khandhadhātuāyatanānaṃ paṭipāṭin ’’ ti , khandhadhātuāyatanānaṃ hetuphalabhāvena aparāparappavattinti attho .
EvamādīnavaṃV2.209 ñatvāti ettha etamādīnavaṃ ñatvātipi paṭhanti , etaṃ sakalavaṭṭadukkhassa sambhavaṃ samudayaṃ taṇhaṃ ādīnavaṃ ñatvāti attho .
Atha vā evamādīnavaṃ ñatvāti etaṃ yathāvuttaṃ saṃsārānativattanaādīnavaṃ dosaṃ ñatvā .
Niggahaṇoti caturūpādānasaṅkhātassa sabbassa gahaṇassa paṭinissajjanena niggahaṇo , khandhaparinibbānena saṅkhārappavattito apagaccheyyāti evaṃ vā ettha attho daṭṭhabbo .
Taṇhuppādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

10. Yogasuttavaṇṇanā

10. Dasame yojentīti kammaṃ vipākena bhavādiṃ , bhavantarādīhi dukkhena sattaṃ yojenti ghaṭentīti yogā .
Kāmanaṭṭhena kāmo ca so yathāvuttenatthena yogo cāti kāmayogo .
Bhavayogo nāma bhavarāgoti dassetuṃ ‘‘ rūpārūpabhavesū ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha paṭhamoM2.230 upapattibhavesu rāgo , dutiyo kammabhavesu , tatiyo bhavadiṭṭhisahagato yathā rajjanaṭṭhena rāgo , evaṃ yujjanaṭṭhena yogoti vutto .
Catūsu saccesu aññāṇan ti idaṃ suttantanayaṃ nissāya vuttaṃ .
Suttantasaṃvaṇṇanā hesāti , tadantogadhattā vā pubbantādīnaṃ .
Samudayan ti dve samudayā khaṇikasamudayo paccayasamudayo ca .
Uppādakkhaṇo khaṇikasamudayo , paccayova paccayasamudayo .
Samudayate samudayanaṃ samudayo , samudeti etasmāti samudayoti evaṃ ubhinnaṃ samudayānaṃ saddatthatopi bhedo veditabbo .
Paccayasamudayaṃ pajānantopi bhikkhu khaṇikasamudayaṃ pajānāti , khaṇikasamudayaṃ pajānantopi paccayasamudayaṃ pajānāti .
Paccayato hi saṅkhārānaṃ udayaṃ passato khaṇato ca nesaṃ udayadassanaṃ sukhaṃ hoti , khaṇato ca nesaṃ udayaṃ passato pageva paccayānaṃ suggahitattā paccayato dassanaṃ sukhena ijjhati .
Idha pana khaṇikasamudayaṃ dassento āha ‘‘ samudayanti uppattin ’’ ti .
Atthaṅgamopi duvidho accantatthaṅgamo , bhedatthaṅgamoti .
Accantatthaṅgamo appavattinirodho , nibbānanti keci .
Bhedatthaṅgamo khaṇikanirodho .
Tadubhayaṃ pubbabhāge uggahaparipucchādivasena passato aññataradassanena itaradassanampi siddhameva hoti .
Pubbabhāgeyeva ārammaṇavasena khayato vayato sammasanādikāle bhedatthaṅgamaṃ passanto byatirekavasena anussavādito accantatthaṅgamaṃ passati , maggakkhaṇe pana ārammaṇato accantatthaṅgamaṃ passanto asammohato itarampi passati .
Idha pana bhedatthaṅgamaṃ dassento āha ‘‘ atthaṅgamanti bhedan ’’ ti .
Kāmānaṃ uppattibhedaggahaṇenevaV2.210 cettha yathā kāmānaṃ paṭiccasamuppannatā vibhāvitā , evaṃ kāmavatthunopīti ubhayesampi aniccatā dukkhatā anattatā ca vibhāvitāti daṭṭhabbaṃ .
Madhurabhāvan ti iminā kāmasannissitaṃ sukhaṃ somanassaṃ dasseti .
‘‘ Yaṃ kho , bhikkhave , ime pañca kāmaguṇe paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ , ayaṃ kāmānaṃ assādo ’’ ti ( ma . ni .1.166) hi vuttaṃ .
Amadhurabhāvan ti iminā pana kāmahetukaṃ dukkhaṃ domanassaṃ dasseti .
Phassāyatanānan ti chadvārikassa phassassa kāraṇabhūtānaṃ cakkhādiāyatanānaṃ .
Tenāha ‘‘ cakkhādīnaṃ cakkhusamphassādikāraṇānan ’’ ti .
PunabbhavakaraṇaṃM2.231 punobhavo uttarapadalopena , mano-saddassa viya ca purimapadassa okārantatā daṭṭhabbā .
Punobhavo sīlametesanti ponobhavikā .
Atha vā sīlatthena ikasaddena gamitatthattā kiriyāvācakasaddassa adassanaṃ daṭṭhabbaṃ yathā apūpabhakkhanasīlo āpūpiko .
Atha vā punabbhavaṃ denti , punabbhavāya saṃvattanti , punappunabbhave nibbattentīti ponobhavikā .
‘‘ Taddhitā ’’ ti hi bahuvacananiddesā vicittattā vā taddhitānaṃ abhidhānalakkhaṇattā vā ‘‘ punabbhavaṃ dentī ’’ tiādīsupi atthesu ponobhavikasaddasiddhi daṭṭhabbā .
Visaṃyojenti paṭipannaṃ puggalaṃ kāmayogādito viyojentīti visaṃyogā , asubhajjhānādīni visaṃyojanakāraṇāni .
Tenāha ‘‘ visaṃyogāti visaṃyojanakāraṇānī ’’ tiādi .
Yogasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
Bhaṇḍagāmavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .