Paññattiniddeso
Etthāha
P0.83V0.105 –‘‘ kiṃ ettakameva ñeyyaṃ , udāhu aññampi atthī ’’ ti ?
Atthi paññatti nāmāti .
Sā panesā paññapetabbato , paññāpanato ca ‘‘ paññattī ’’ ti vuccati .
Tenevāha –
‘‘ yā tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ saṅkhā samaññā paññatti vohāro nāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ nirutti byañjanaṃ abhilāpo ’’ ti .
Tattha saṅkhāyatīti saṅkhā , kathīyatīti attho .
Kinti kathīyati ?
‘‘ Ahan ’’ ti ‘‘ maman ’’ ti ‘‘ paro ’’ ti ‘‘ parassā ’’ ti ‘‘ mañco ’’ ti ‘‘ pīṭhan ’’ ti anekehi ākārehi kathīyatīti saṅkhā .
Samaññāyatīti samaññā .
Paññāpīyatīti paññatti .
Voharīyatīti vohāro .
Kinti voharīyati ?
‘‘ Ahan ’’ ti ‘‘ maman ’’ ti ‘‘ paro ’’ ti ‘‘ parassā ’’ ti ‘‘ mañco ’’ ti ‘‘ pīṭhan ’’ ti .
Evaṃ tāva paññapetabbato paññattīti vuttā .
‘‘ Ahan ’’ ti hi rūpādayo dhamme upādāya paṭicca kāraṇaṃ katvā yathā te rūpādayo dhammā uppādavayavanto , na evaṃvidhā , kevalaṃ lokasaṅketena
M0.113 siddhā yā ayaṃ ‘‘ ahan ’’ ti kathīyati ceva paññāpīyati ca , esā paññattīti attho .Idāni paññāpanato paññattiṃ pakāsetuṃ ‘‘ nāmaṃ nāmakamman ’’ tiādimāha .
Tattha nāman ti taṃ taṃ dhammaṃ ‘‘ esa itthannāmo nāmā ’’ ti paññapeti , tasmā taṃ paññattīti pavuccati .
Nāmakamman tiādīni tassā eva vevacanāni .
Ayaṃ paññāpanato paññatti nāma .
Sā panesā tajjāpaññatti upādāpaññatti upanidhāpaññattīti tividhā hoti .
Tattha tajjāpaññatti nāma cakkhusotarūpasaddapathavītejovāyotiādinayappavattā .
Upādāpaññatti pana samūhāsamūhavasena duvidhā hoti .
Tattha samūhapaññatti nāma rūpārūpadhammesu ekassa vā bahūnaṃ vā nāmaṃ gahetvā samūhamevopādāya vuccati .
Kathaṃ ?
Acchataracchaghaṭapaṭādippabhedā .
Ayaṃ samūhapaññatti
P0.84 nāma .Asamūhapaññatti pana disākāsakālanimittābhāvanirodhādibhedā .
Yadā pana sā vijjamānaṃ paramatthaṃ jotayati , tadā ‘‘ vijjamānapaññattī ’’ ti pavuccati .
Yadā avijjamānaṃ samūhāsamūhabhedaṃ nāmamattaṃ jotayati , tadā ‘‘ avijjamānapaññattī ’’ ti pavuccati
V0.106 .Duvidhāpi panesā sotadvārajavanānantaraṃ gahitapubbasaṅketamanodvārajavanaviññāṇena viññāyati .
Yāya gahitapubbasaṅketena manodvārajavanaviññāṇena paññāpīyati .
Yaṃ sandhāya ‘‘ vijjamānapaññatti , avijjamānapaññatti , vijjamānena avijjamānapaññatti , avijjamānena vijjamānapaññatti , vijjamānena vijjamānapaññatti , avijjamānena avijjamānapaññattī ’’ ti chakkanayo vutto .
Tattha paramatthato vijjamānānaṃ rūpādīnaṃ paññāpanā vijjamānapaññatti .
Tathā avijjamānānamitthipurisādīnaṃ paññāpanā avijjamānapaññatti .
Ṭhapetvā pana vacanatthaṃ kenaci ākārena anupalabbhamānānaṃ pañcamasaccādīnaṃ , titthiyaparikappitānaṃ vā pakatipurisādīnaṃ paññāpanāpi avijjamānapaññattiyeva
M0.114 .‘‘ Tevijjo , chaḷabhiñño ’’ ti evamādinayappavattā vijjamānena avijjamānapaññatti .
‘‘ Itthisaddo , purisasaddo ’’ ti evamādikā avijjamānena vijjamānapaññatti .
‘‘ Cakkhuviññāṇaṃ , sotaviññāṇan ’’ ti evamādikā vijjamānena vijjamānapaññatti .
‘‘ Khattiyakumāro , brāhmaṇakumāro , bhikkhukumāro ’’ ti evamādikā avijjamānena avijjamānapaññattīti evaṃ vuttā cha paññattiyopi ettheva saṅgahaṃ gacchanti .
Ayaṃ upādāpaññatti nāma .
Upanidhāpaññatti pi etissā eva pabhedā , sā pana ‘‘ dīghaṃ upanidhāya rasso , rassaṃ upanidhāya dīgho ’’ tiādinayappavattā ‘‘ kapaṇaṃ mānusakaṃ rajjaṃ dibbasukhaṃ upanidhāyā ’’ ti evamādikā ca , tasmā paññapetabbato ca paññāpanato ca paññattīti veditabbā .
Samaññā samattā .
778.
Paramatthato ca paññatti , tatiyā koṭi na vijjati ;
Dvīsu ṭhānesu kusalo , paravādesu na kampati .
Iti abhidhammāvatāre paññattiniddeso nāma
Dvādasamo paricchedo .