Issues
Select Version
Mahāniddesapāḷi

7. Tissametteyyasuttaniddeso

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

7. Tissametteyyasuttaniddeso

AthaV0.101 tissametteyyasuttaniddesaṃ vakkhati –
49.
MethunamanuyuttassaT0.169P1.139 ,[ iccāyasmā tisso metteyyo ]
Vighātaṃ brūhi mārisa ;
Sutvāna tava sāsanaṃ , viveke sikkhissāmase .
Methunamanuyuttassāti .
Methunadhammo nāma yo so asaddhammo gāmadhammo vasaladhammo duṭṭhullo odakantiko rahasso dvayaṃdvayasamāpatti .
Kiṃkāraṇā vuccati methunadhammo ?
Ubhinnaṃ rattānaṃ sārattānaṃ avassutānaṃ pariyuṭṭhitānaṃ pariyādinnacittānaṃ ubhinnaṃ sadisānaṃ dhammoti – taṃkāraṇā vuccati methunadhammo .
Yathā ubho kalahakārakā methunakātiM0.108 vuccanti , ubho bhaṇḍanakārakā methunakāti vuccanti , ubho bhassakārakā methunakāti vuccanti , ubho vivādakārakā methunakāti vuccanti , ubho adhikaraṇakārakā methunakāti vuccanti , ubho vādino methunakāti vuccanti , ubho sallāpakā methunakāti vuccanti ;
evamevaṃ ubhinnaṃ rattānaṃ sārattānaṃ avassutānaṃ pariyuṭṭhitānaṃ pariyādinnacittānaṃ ubhinnaṃ sadisānaṃ dhammoti – taṃkāraṇā vuccati methunadhammo .
Methunamanuyuttassāti .
Methunadhamme yuttassa payuttassa āyuttassa samāyuttassa taccaritassa tabbahulassa taggarukassa tanninnassa tappoṇassa tappabbhārassa tadadhimuttassa tadadhipateyyassātiT0.170 – methunamanuyuttassa .
Iccāyasmā tisso metteyyoti .
Iccāti padasandhi padasaṃsaggo padapāripūrī akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatāP1.140 padānupubbatāpetaṃ – iccāti .
Āyasmāti piyavacanaṃ garuvacanaṃ sagāravavacanaṃ sappatissavacanametaṃ – āyasmāti .
Tissoti tassa therassa nāmaṃ saṅkhā samaññā paññatti vohāro nāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ nirutti byañjanaṃ abhilāpo .
MetteyyotiV0.102 tassa therassa gottaṃ saṅkhā samaññā paññatti vohāroti – iccāyasmā tisso metteyyo .
Vighātaṃ brūhi mārisāti .
Vighātan ti vighātaṃ upaghātaṃ pīḷanaṃ ghaṭṭanaṃ upaddavaṃ upasaggaṃ brūhi ācikkha desehi paññapehi paṭṭhapehi vivara vibhaja uttānīkarohi [ uttāniṃ karohi ( ka .)] pakāsehi .
Mārisāti piyavacanaṃ garuvacanaṃ sagāravavacanaṃ sappatissavacanametaṃ mārisāti – vighātaṃ brūhi mārisa .
Sutvāna tava sāsanan ti .
Tuyhaṃ vacanaṃ byappathaṃ desanaṃ anusāsanaṃ anusiṭṭhiṃ sutvā suṇitvā uggahetvā upadhārayitvā upalakkhayitvāti – sutvāna tava sāsanaṃ .
Viveke sikkhissāmaseti .
Vivekoti tayo vivekā – kāyaviveko , cittaviveko , upadhiviveko .
Katamo kāyaviveko ?
Idha bhikkhu vivittaṃ senāsanaṃ bhajati araññaṃ rukkhamūlaṃ pabbataṃ kandaraṃ giriguhaṃ susānaṃ vanapatthaṃ abbhokāsaṃ palāsapuñjaṃT0.171 , kāyena vivitto viharati .
So eko gacchati , eko tiṭṭhati , eko nisīdati , eko seyyaṃ kappeti , eko gāmaṃ piṇḍāya pavisati , eko paṭikkamati , eko raho nisīdatiM0.109 , eko caṅkamaṃ adhiṭṭhāti , eko carati , eko viharati iriyati vattati pāleti yapeti yāpeti – ayaṃ kāyaviveko .
Katamo cittaviveko ?
Paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassa nīvaraṇehi cittaṃ vivittaṃ hoti , dutiyaṃ jhānaṃ samāpannassa vitakkavicārehi cittaṃ vivittaṃ hoti , tatiyaṃ jhānaṃ samāpannassa pītiyā cittaṃ vivittaṃ hoti , catutthaṃ jhānaṃ samāpannassa sukhadukkhehi cittaṃ vivittaṃ hoti , ākāsānañcāyatanaṃ samāpannassa rūpasaññāya paṭighasaññāya nānattasaññāya cittaṃ vivittaṃ hoti , viññāṇañcāyatanaṃP1.141 samāpannassa ākāsānañcāyatanasaññāya cittaṃ vivittaṃ hoti , ākiñcaññāyatanaṃ samāpannassa viññāṇañcāyatanasaññāya cittaṃ vivittaṃ hoti , nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpannassa ākiñcaññāyatanasaññāya cittaṃ vivittaṃ hoti , sotāpannassa sakkāyadiṭṭhiyā vicikicchāya sīlabbataparāmāsā diṭṭhānusayā vicikicchānusayā tadekaṭṭhehi ca kilesehi cittaṃ vivittaṃ hoti , sakadāgāmissa oḷārikā kāmarāgasaññojanā paṭighasaññojanā oḷārikā kāmarāgānusayā paṭighānusayā tadekaṭṭhehi ca kilesehi cittaṃ vivittaṃ hoti , anāgāmissa anusahagatā kāmarāgasaññojanā paṭighasaññojanāT0.172 anusahagatā kāmarāgānusayāV0.103 paṭighānusayā tadekaṭṭhehi ca kilesehi cittaṃ vivittaṃ hoti , arahato rūparāgā arūparāgā mānā uddhaccā avijjāya mānānusayā bhavarāgānusayā avijjānusayā tadekaṭṭhehi ca kilesehi bahiddhā ca sabbanimittehi cittaṃ vivittaṃ hoti – ayaṃ cittaviveko .
Katamo upadhiviveko ?
Upadhi vuccanti kilesā ca khandhā ca abhisaṅkhārā ca .
Upadhiviveko vuccati amataṃ nibbānaṃ .
Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ – ayaṃ upadhiviveko .
Kāyaviveko ca vivekaṭṭhakāyānaṃ nekkhammābhiratānaṃ ;
cittaviveko ca parisuddhacittānaṃ paramavodānapattānaṃ ;
upadhiviveko ca nirūpadhīnaṃ puggalānaṃ visaṅkhāragatānaṃ .
Viveke sikkhissāmaseti .
So thero pakatiyā sikkhitasikkho .
Api ca dhammadesanaṃ upādāya dhammadesanaṃ sāvento [ yācanto ( sī . syā .)] evamāha – viveke sikkhissāmaseti .
Tenāha thero tissametteyyo –
‘‘ MethunamanuyuttassaM0.110 ,[ iccāyasmā tisso metteyyo ]
Vighātaṃ brūhi mārisa ;
Sutvāna tava sāsanaṃ , viveke sikkhissāmase ’’ ti .
50.
MethunamanuyuttassaT0.173P1.142 ,[ metteyyāti bhagavā ]
Mussate vāpi sāsanaṃ ;
Micchā ca paṭipajjati , etaṃ tasmiṃ anāriyaṃ .
Methunamanuyuttassāti .
Methunadhammo nāma yo so asaddhammo gāmadhammo vasaladhammo duṭṭhullo odakantiko rahasso dvayaṃdvayasamāpatti .
Kiṃkāraṇā vuccati methunadhammo ?
Ubhinnaṃ rattānaṃ sārattānaṃ avassutānaṃ pariyuṭṭhitānaṃ pariyādinnacittānaṃ ubhinnaṃ sadisānaṃ dhammoti – taṃkāraṇā vuccati methunadhammo .
Yathā ubho kalahakārakā methunakāti vuccanti , ubho bhaṇḍanakārakā methunakāti vuccanti , ubho bhassakārakā methunakāti vuccanti , ubho vivādakārakā methunakāti vuccanti , ubho adhikaraṇakārakā methunakāti vuccanti , ubho vādino methunakāti vuccanti , ubho sallāpakā methunakāti vuccanti ;
evamevaṃ ubhinnaṃ rattānaṃ sārattānaṃ avassutānaṃV0.104 pariyuṭṭhitānaṃ pariyādinnacittānaṃ ubhinnaṃ sadisānaṃ dhammoti – taṃkāraṇā vuccati methunadhammo .
Methunamanuyuttassāti .
Methunadhamme yuttassa payuttassa āyuttassa samāyuttassa taccaritassa tabbahulassa taggarukassa tanninnassa tappoṇassa tappabbhārassa tadadhimuttassa tadadhipateyyassāti – methunamanuyuttassa .
Metteyyāti bhagavā taṃ theraṃ gottena ālapati .
Bhagavāti gāravādhivacanaṃ .
Api ca bhaggarāgoti bhagavā , bhaggadosotiT0.174 bhagavā , bhaggamohoti bhagavā , bhaggamānoti bhagavā , bhaggadiṭṭhīti bhagavā , bhaggakaṇḍakoti [ bhaggakaṇḍakoti ( sī . syā .)] bhagavā , bhaggakilesoti bhagavā , bhaji vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā , bhavānaṃ antakaroti bhagavā , bhāvitakāyo bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā , bhaji vā bhagavā araññavanapatthāni [ araññe vanapatthāni ( sī .)] pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāniM0.111 manussarāhasseyyakāni [ manussarāhaseyyakāni ( sī . syā .)] paṭisallānasāruppānīti bhagavā , bhāgī vā bhagavāP1.143 cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā , bhāgī vā bhagavā attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā , bhāgī vā bhagavā catunnaṃ jhānānaṃ catunnaṃ appamaññānaṃ catunnaṃ arūpasamāpattīnanti bhagavā , bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ aṭṭhannaṃ abhibhāyatanānaṃ navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnanti bhagavā , bhāgī vā bhagavā dasannaṃ saññābhāvanānaṃ dasannaṃ kasiṇasamāpattīnaṃ ānāpānassatisamādhissa asubhasamāpattiyāti bhagavā , bhāgī vā bhagavā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ catunnaṃ sammappadhānānaṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā , bhāgī vā bhagavā dasannaṃ tathāgatabalānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ catunnaṃ paṭisambhidānaṃ channaṃ abhiññānaṃ [ abhiññāṇānaṃ ( sī .)] channaṃ buddhadhammānanti bhagavā .
Bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarāT0.175 kataṃ , na pitarā kataṃ , na bhātarā kataṃ , na bhaginiyā kataṃ , na mittāmaccehi kataṃ , na ñātisālohitehi kataṃ na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ , na devatāhi kataṃ .
Vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutaññāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṃ bhagavāti – metteyyāti bhagavā .
Mussate vāpi sāsanan ti .
Dvīhi kāraṇehi sāsanaṃ mussati – pariyattisāsanampi mussati , paṭipattisāsanampi mussati .
Katamaṃ pariyattisāsanaṃ ?
Yaṃ tassa pariyāpuṭaṃ – suttaṃ geyyaṃV0.105 veyyākaraṇaṃ gāthā udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallaṃ – idaṃ pariyattisāsanaṃ .
Tampi mussati sammussati pamussati sampamussati paribāhiro hotīti – evampi mussate vāpi sāsanaṃ .
Katamaṃ paṭipattisāsanaṃ ?
Sammāpaṭipadā anulomapaṭipadāP1.144 apaccanīkapaṭipadā anvatthapaṭipadā dhammānudhammapaṭipadā sīlesu paripūrakāritā indriyesu guttadvāratā bhojane mattaññutā jāgariyānuyogo satisampajaññaṃ cattāro satipaṭṭhānā cattāro sammappadhānā cattāro iddhipādā pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅgā ariyo aṭṭhaṅgiko maggo – idaṃ paṭipattisāsanaṃ .
Tampi mussati sammussati pamussati sampamussati paribāhiro hotīti .
Evampi mussate vāpi sāsanaṃ .
MicchāM0.112 ca paṭipajjatīti .
Pāṇampi hanati , adinnampi ādiyatiT0.176 , sandhimpi chindati , nillopampi harati , ekāgārikampi karoti , paripanthepi tiṭṭhati , paradārampi gacchati , musāpi bhaṇatīti – micchā ca paṭipajjati .
Etaṃ tasmiṃ anāriyan ti .
Etaṃ tasmiṃ puggale anariyadhammo bāladhammo mūḷhadhammo aññāṇadhammo amarāvikkhepadhammo , yadidaṃ micchāpaṭipadāti – etaṃ tasmiṃ anāriyaṃ .
Tenāha bhagavā –
‘‘ Methunamanuyuttassa ,[ metteyyāti bhagavā ]
Mussate vāpi sāsanaṃ ;
Micchā ca paṭipajjati , etaṃ tasmiṃ anāriyan ’’ ti .
51.
Eko pubbe caritvāna , methunaṃ yo nisevati ;
Yānaṃ bhantaṃva taṃ loke , hīnamāhu puthujjanaṃ .
Eko pubbe caritvānāti .
Dvīhi kāraṇehi eko pubbe caritvāna – pabbajjāsaṅkhātena vā gaṇāvavassaggaṭṭhena vā .
Kathaṃ pabbajjāsaṅkhātena eko pubbe caritvāna ?
Sabbaṃ gharāvāsapalibodhaṃ chinditvā puttadārapalibodhaṃ chinditvā ñātipalibodhaṃ chinditvā mittāmaccapalibodhaṃ chinditvā sannidhipalibodhaṃ chinditvā kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāniV0.106 acchādetvā agārasmā anagāriyaṃT0.177 pabbajitvā akiñcanabhāvaṃ upagantvā ekoP1.145 carati viharati iriyati vattati pāleti yapeti yāpeti .
Evaṃ pabbajjāsaṅkhātena eko pubbe caritvāna .
Kathaṃ gaṇāvavassaggaṭṭhena eko pubbe caritvāna ?
So evaṃ pabbajito samāno eko araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevati appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppāni .
So eko gacchati , eko tiṭṭhati , eko nisīdati , eko seyyaṃ kappeti , eko gāmaṃ piṇḍāya pavisati , eko paṭikkamati , eko raho nisīdati , eko caṅkamaṃ adhiṭṭhāti , eko carati viharati iriyati vattati pāleti yapeti yāpeti .
Evaṃ gaṇāvavassaggaṭṭhena eko pubbe caritvāna .
Methunaṃ yo nisevatīti .
Methunadhammo nāma yo so asaddhammo … pe … taṃkāraṇā vuccati methunadhammo .
Methunaṃ yo nisevatītiM0.113 .
Yo aparena samayena buddhaṃ dhammaṃ saṅghaṃ sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattitvā methunaṃ dhammaṃ sevati nisevati saṃsevati paṭisevatīti – methunaṃ yo nisevati .
Yānaṃ bhantaṃva taṃ loketi .
Yānan ti hatthiyānaṃ assayānaṃ goyānaṃ ajayānaṃ meṇḍayānaṃ oṭṭhayānaṃ kharayānaṃ bhantaṃ adantaṃ akāritaṃ avinītaṃ uppathaṃ gaṇhāti , visamaṃ khāṇumpi pāsāṇampi abhiruhati , yānampi ārohanakampi bhañjati , papātepi papatati .
Yathā taṃ bhantaṃT0.178 yānaṃ adantaṃ akāritaṃ avinītaṃ uppathaṃ gaṇhāti ;
evamevaṃ so vibbhantako bhantayānapaṭibhāgo uppathaṃ gaṇhāti , micchādiṭṭhiṃ gaṇhāti … pe … micchāsamādhiṃ gaṇhāti .
Yathā taṃ bhantaṃ yānaṃ adantaṃ akāritaṃ avinītaṃ visamaṃ khāṇumpi pāsāṇampi abhiruhati ;
evamevaṃ so vibbhantako bhantayānapaṭibhāgo visamaṃ kāyakammaṃ abhiruhati , visamaṃ vacīkammaṃ abhiruhati , visamaṃ manokammaṃ abhiruhati , visamaṃ pāṇātipātaṃ abhiruhati , visamaṃ adinnādānaṃ abhiruhati , visamaṃ kāmesumicchācāraṃ abhiruhati , visamaṃ musāvādaṃ abhiruhati , visamaṃ pisuṇavācaṃ abhiruhati , visamaṃ pharusavācaṃ abhiruhati , visamaṃ samphappalāpaṃ abhiruhatiP1.146 , visamaṃ abhijjhaṃ abhiruhati , visamaṃ byāpādaṃ abhiruhati , visamaṃ micchādiṭṭhiṃ abhiruhati , visame saṅkhāre abhiruhati , visame pañca kāmaguṇe abhiruhati , visame nīvaraṇe abhiruhati .
Yathā taṃ bhantaṃ yānaṃ adantaṃ akāritaṃ avinītaṃ yānampi ārohanakampi bhañjati ;
evamevaṃ so vibbhantako bhantayānapaṭibhāgo niraye attānaṃ bhañjatiV0.107 , tiracchānayoniyaṃ attānaṃ bhañjati , pettivisaye attānaṃ bhañjati , manussaloke attānaṃ bhañjati , devaloke attānaṃ bhañjati .
Yathā taṃ bhantaṃ yānaṃ adantaṃ akāritaṃ avinītaṃ papāte papatati ;
evamevaṃ so vibbhantako bhantayānapaṭibhāgo jātipapātampi papatati , jarāpapātampi papatati , byādhipapātampi papatati , maraṇapapātampi papatati , sokaparidevadukkhadomanassupāyāsapapātampi papatati .
Loketi apāyaloke manussaloketiT0.179 – yānaṃ bhantaṃva taṃ loke .
Hīnamāhu puthujjanan ti .
Puthujjanāti kenaṭṭhena puthujjanā ?
Puthu kilese janentīti puthujjanā , puthu avihatasakkāyadiṭṭhikāti puthujjanā , puthu satthārānaṃ mukhullokikāti puthujjanā , puthu sabbagatīhi avuṭṭhitāti puthujjanāM0.114 , puthu nānābhisaṅkhāre [ nānābhisaṅkhārehi ( syā .)] abhisaṅkharontīti puthujjanā , puthu nānāoghehi vuyhantīti puthujjanā , puthu nānāsantāpehi santapantīti puthujjanā , puthu nānāpariḷāhehi paridayhantīti puthujjanā , puthu pañcasu kāmaguṇesu rattā giddhā gadhitā mucchitā ajjhosannā [ ajjhopannā ( sī . syā .)] laggā laggitā palibuddhāti puthujjanā , puthu pañcahi nīvaraṇehi āvutā nivutā ovutā pihitā paṭicchannā paṭikujjitāti puthujjanā .
Hīnamāhu puthujjanan ti .
Puthujjanaṃ hīnaṃ nihīnaṃ omakaṃ lāmakaṃP1.147 chatukkaṃ parittanti evamāhaṃsu evaṃ kathenti evaṃ bhaṇanti evaṃ dīpayanti evaṃ voharantīti – hīnamāhu puthujjanaṃ .
Tenāha bhagavā –
‘‘ Eko pubbe caritvāna , methunaṃ yo nisevati ;
Yānaṃ bhantaṃva taṃ loke , hīnamāhu puthujjanan ’’ ti .
52.
Yaso kitti ca yā pubbe , hāyate vāpi tassa sā ;
Etampi disvā sikkhetha , methunaṃ vippahātave .
Yaso kitti ca yā pubbe , hāyate vāpi tassa sāti .
Katamo yaso ?
Idhekacco pubbe samaṇabhāve sakkato hoti garukatoT0.180 mānito pūjito apacito lābhī cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ – ayaṃ yaso .
Katamā kitti ?
Idhekacco pubbe samaṇabhāve kittivaṇṇagato hoti paṇḍito viyatto medhāvī bahussuto cittakathī kalyāṇapaṭibhāno – suttantikoti vā vinayadharoti vā dhammakathikoti vā āraññikoti vā piṇḍapātikoti vā paṃsukūlikoti vā tecīvarikoti vā sapadānacārikoti vā khalupacchābhattikotiV0.108 vā nesajjikoti vā yathāsanthatikoti vā paṭhamassa jhānassa lābhīti vā dutiyassa jhānassa lābhīti vā tatiyassa jhānassa lābhīti vā catutthassa jhānassa lābhīti vā ākāsānañcāyatanasamāpattiyā lābhīti vā viññāṇañcāyatanasamāpattiyā lābhīti vā ākiñcaññāyatanasamāpattiyā lābhīti vā nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā lābhīti vā , ayaṃ kittīti – yaso kitti ca yā pubbe .
HāyateM0.115 vāpi tassa sāti .
Tassa aparena samayena buddhaṃ dhammaṃ saṅghaṃ sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattassa so ca yaso sā ca kitti hāyati parihāyatiP1.148 paridhaṃsati paripatati antaradhāyati vippalujjatīti – yaso kitti ca yā pubbe hāyate vāpi tassa sā .
Etampi disvā sikkhetha methunaṃ vippahātaveti .
Etan ti pubbe samaṇabhāve yaso kitti ca , aparabhāge buddhaṃ dhammaṃ saṅghaṃ sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattassa ayaso ca akitti ca ;
etaṃ sampattiṃT0.181 vipattiṃ .
Disvāti passitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvāti – etampi disvā .
Sikkhethāti tisso sikkhā – adhisīlasikkhā , adhicittasikkhā , adhipaññāsikkhā .
Katamā adhisīlasikkhā ?
Idha bhikkhu sīlavā hoti , pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati ācāragocarasampanno aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī , samādāya sikkhati sikkhāpadesu .
Khuddako sīlakkhandho , mahanto sīlakkhandho .
Sīlaṃ patiṭṭhā ādi caraṇaṃ saṃyamo saṃvaro mukhaṃ pamukhaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā – ayaṃ adhisīlasikkhā .
Katamā adhicittasikkhā ?
Idha bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati … pe … dutiyaṃ jhānaṃ … tatiyaṃ jhānaṃ … catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati – ayaṃ adhicittasikkhā .
Katamā adhipaññāsikkhā ?
Idha bhikkhu paññavā hoti udayatthagāminiyā paññāya samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammā dukkhakkhayagāminiyā .
So idaṃ dukkhanti yathābhūtaṃ pajānāti , ayaṃ dukkhasamudayoti yathābhūtaṃ pajānāti , ayaṃ dukkhanirodhoti yathābhūtaṃ pajānāti , ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṃ pajānāti , ime āsavāti yathābhūtaṃ pajānāti , ayaṃ āsavasamudayoti yathābhūtaṃ pajānāti , ayaṃ āsavanirodhoti yathābhūtaṃ pajānātiV0.109 , ayaṃ āsavanirodhagāminīT0.182 paṭipadāti yathābhūtaṃ pajānāti – ayaṃ adhipaññāsikkhā .
MethunadhammoP1.149 nāma yo so asaddhammo … pe … taṃkāraṇā vuccati methunadhammo .
EtampiM0.116 disvā sikkhetha , methunaṃ vippahātaveti .
Methunadhammassa pahānāya vūpasamāya paṭinissaggāya paṭipassaddhiyā adhisīlampi sikkheyya , adhicittampi sikkheyya , adhipaññampi sikkheyya .
Imā tisso sikkhāyo āvajjanto sikkheyya , jānanto sikkheyya , passanto sikkheyya , paccavekkhanto sikkheyya , cittaṃ adhiṭṭhahanto sikkheyya , saddhāya adhimuccanto sikkheyya , vīriyaṃ paggaṇhanto sikkheyya , satiṃ upaṭṭhapento sikkheyya , cittaṃ samādahanto sikkheyya , paññāya pajānanto sikkheyya , abhiññeyyaṃ abhijānanto sikkheyya , pariññeyyaṃ parijānanto sikkheyya , pahātabbaṃ pajahanto sikkheyya , bhāvetabbaṃ bhāvento sikkheyya , sacchikātabbaṃ sacchikaronto sikkheyya ācareyya samācareyya samādāya vatteyyāti – etampi disvā sikkhetha , methunaṃ vippahātave .
Tenāha bhagavā –
‘‘ Yaso kitti ca yā pubbe , hāyate vāpi tassa sā ;
Etampi disvā sikkhetha , methunaṃ vippahātave ’’ ti .
53.
Saṅkappehi pareto so , kapaṇo viya jhāyati ;
Sutvā paresaṃ nigghosaṃ , maṅku hoti tathāvidho .
SaṅkappehiT0.183 pareto so , kapaṇo viya jhāyatīti .
Kāmasaṅkappena byāpādasaṅkappena vihiṃsāsaṅkappena diṭṭhisaṅkappena phuṭṭho pareto samohito samannāgato pihito kapaṇo viya mando viya momūho viya jhāyati pajjhāyati nijjhāyati apajjhāyati [ avajjhāyati ( syā .)].
Yathā ulūko rukkhasākhāyaṃ mūsikaṃ magayamāno jhāyati pajjhāyati nijjhāyati apajjhāyati , yathā kotthu nadītīre macche magayamāno jhāyati pajjhāyati nijjhāyati apajjhāyati , yathāP1.150 biḷāro sandhisamalasaṅkaṭire mūsikaṃ magayamāno jhāyati pajjhāyati nijjhāyati apajjhāyati , yathā gadrabho vahacchinno sandhisamalasaṅkaṭire jhāyati pajjhāyati nijjhāyati apajjhāyati ;
evamevaṃ so vibbhantako kāmasaṅkappena byāpādasaṅkappena vihiṃsāsaṅkappena diṭṭhisaṅkappena phuṭṭho pareto samohitoV0.110 samannāgato pihito kapaṇo viya mando viya momūho viya jhāyati pajjhāyati nijjhāyati apajjhāyatīti – saṅkappehi pareto so kapaṇo viya jhāyati .
SutvāM0.117 paresaṃ nigghosaṃ , maṅku hoti tathāvidhoti .
Paresan ti upajjhāyā vā ācariyā vā samānupajjhāyakā vā samānācariyakā vā mittā vā sandiṭṭhā vā sambhattā vā sahāyā vā codenti –
‘‘ tassa te , āvuso , alābhā , tassa te dulladdhaṃ , yaṃ tvaṃ evarūpaṃ uḷāraṃ satthāraṃ labhitvā evaṃ svākkhāte dhammavinaye pabbajitvā evarūpaṃ ariyagaṇaṃ labhitvā hīnassa methunadhammassa kāraṇā buddhaṃT0.184 dhammaṃ saṅghaṃ sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattosi .
Saddhāpi nāma te nāhosi kusalesu dhammesu , hirīpi nāma te nāhosi kusalesu dhammesu , ottappampi nāma te nāhosi kusalesu dhammesu , vīriyampi nāma te nāhosi kusalesu dhammesu , satipi nāma te nāhosi kusalesu dhammesu , paññāpi nāma te nāhosi kusalesu dhammesū ’’ ti .
Tesaṃ vacanaṃ byappathaṃ desanaṃ anusāsanaṃ anusiṭṭhiṃ sutvā suṇitvā uggahetvā upadhārayitvā upalakkhayitvā maṅku hoti , pīḷito ghaṭṭito byādhito domanassito hoti .
TathāvidhotiP1.151 tathāvidho tādiso tassaṇṭhito tappakāro tappaṭibhāgo .
Yo so vibbhantakoti – sutvā paresaṃ nigghosaṃ maṅku hoti tathāvidho .
Tenāha bhagavā –
‘‘ Saṅkappehi pareto so , kapaṇo viya jhāyati ;
Sutvā paresaṃ nigghosaṃ , maṅku hoti tathāvidho ’’ ti .
54.
Atha satthāni kurute , paravādehi codito ;
Esa khvassa mahāgedho , mosavajjaṃ pagāhati [ saṃgāhati ( ka .)].
Atha satthāni kurute , paravādehi coditoti .
Athāti padasandhi padasaṃsaggo padapāripūrī akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṃ – athāti .
Satthānīti tīṇi satthāni – kāyasatthaṃ , vacīsatthaṃ , manosatthaṃ .
Tividhaṃ kāyaduccaritaṃ kāyasatthaṃ , catubbidhaṃ vacīduccaritaṃ vacīsatthaṃ , tividhaṃ manoduccaritaṃ manosatthaṃ .
Paravādehi coditoti .
Upajjhāyehi vā ācariyehi vā samānupajjhāyakehi vā samānācariyakehiT0.185 vā mittehi vā sandiṭṭhehi vā sambhattehi vā sahāyehi vā codito sampajānamusā bhāsati .
‘‘ Abhirato ahaṃ , bhante , ahosiṃ pabbajjāya .
Mātā me posetabbā , tenamhi vibbhanto ’’ ti bhaṇatiM0.118 .
‘‘ Pitā me posetabboV0.111 , tenamhi vibbhanto ’’ ti bhaṇati .
‘‘ Bhātā me posetabbo … bhaginī me posetabbā … putto me posetabbo … dhītā me posetabbā … mittā me posetabbā … amaccā me posetabbā … ñātakā me posetabbā … sālohitā me posetabbā , tenamhi vibbhanto ’’ ti bhaṇati .
Vacīsatthaṃ karoti saṅkaroti janeti sañjaneti nibbatteti abhinibbattetīti – atha satthāni kurute , paravādehi codito .
Esa khvassa mahāgedhoti .
Eso tassa mahāgedhoP1.152 mahāvanaṃ mahāgahanaṃ mahākantāro mahāvisamo mahākuṭilo mahāpaṅko mahāpalipo mahāpalibodho mahābandhanaṃ , yadidaṃ sampajānamusāvādoti – esa khvassa mahāgedho .
Mosavajjaṃ pagāhatīti .
Mosavajjaṃ vuccati musāvādo .
Idhekacco sabhaggato vā parisaggato vā ñātimajjhagato vā pūgamajjhagato vā rājakulamajjhagato vā abhinīto sakkhipuṭṭho –
‘‘ ehambho purisa , yaṃ jānāsi taṃ vadehī ’’ ti , so ajānaṃ vā āha –
‘‘ jānāmī ’’ ti ,‘‘ jānaṃ ’’ vā āha –
‘‘ na jānāmī ’’ ti , apassaṃ vā āha –
‘‘ passāmī ’’ ti , passaṃ vā āha –
‘‘ na passāmī ’’ ti .
Iti attahetu vā parahetuT0.186 vā āmisakiñcikkhahetu vā sampajānamusā bhāsati – idaṃ vuccati mosavajjaṃ .
Api ca tīhākārehi musāvādo hoti .
Pubbevassa hoti –
‘‘ musā bhaṇissan ’’ ti , bhaṇantassa hoti –
‘‘ musā bhaṇāmī ’’ ti , bhaṇitassa hoti –
‘‘ musā mayā bhaṇitan ’’ ti .
Imehi tīhākārehi musāvādo hoti .
Api ca catūhākārehi musāvādo hoti .
Pubbevassa hoti –
‘‘ musā bhaṇissan ’’ ti , bhaṇantassa hoti –
‘‘ musā bhaṇāmī ’’ ti , bhaṇitassa hoti –
‘‘ musā mayā bhaṇitan ’’ ti , vinidhāya diṭṭhiṃ .
Imehi catūhākārehi musāvādo hoti .
Api ca pañcahākārehi … chahākārehi … sattahākārehi … aṭṭhahākārehi musāvādo hoti .
Pubbevassa hoti –
‘‘ musā bhaṇissan ’’ ti , bhaṇantassa hoti –
‘‘ musā bhaṇāmī ’’ ti , bhaṇitassa hoti –
‘‘ musā mayā bhaṇitan ’’ ti , vinidhāya diṭṭhiṃ , vinidhāya khantiṃ , vinidhāya ruciṃ , vinidhāya saññaṃ , vinidhāya bhāvaṃ .
Imehi aṭṭhahākārehi musāvādo hoti .
Mosavajjaṃ pagāhatīti .
MosavajjaṃM0.119 pagāhati ogāhati ajjhogāhati pavisatīti – mosavajjaṃ pagāhati .
TenāhaV0.112 bhagavā –
‘‘ AthaP1.153 satthāni kurute , paravādehi codito ;
Esa khvassa mahāgedho , mosavajjaṃ pagāhatī ’’ ti .
55.
Paṇḍitoti samaññāto , ekaccariyaṃ [ ekacariyaṃ ( sī . syā .)] adhiṭṭhito ;
Sa cāpi methune yutto , mandova parikissati .
Paṇḍitoti samaññātoti .
Idhekacco pubbe samaṇabhāve kitti vaṇṇagato hoti –
‘‘ paṇḍito viyatto medhāvī bahussuto cittakathī kalyāṇapaṭibhāno suttantikoti vā vinayadharoti vā dhammakathikoti vā … pe … nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā lābhī ’’ ti vāT0.187 .
Evaṃ ñāto hoti paññāto samaññāto hotīti – paṇḍitoti samaññāto .
Ekaccariyaṃ adhiṭṭhitoti .
Dvīhi kāraṇehi ekaccariyaṃ adhiṭṭhito – pabbajjāsaṅkhātena vā gaṇāvavassaggaṭṭhena vā .
Kathaṃ pabbajjāsaṅkhātena ekaccariyaṃ adhiṭṭhito ?
Sabbaṃ gharāvāsapalibodhaṃ chinditvā … pe … evaṃ pabbajjāsaṅkhātena ekaccariyaṃ adhiṭṭhito .
Kathaṃ gaṇāvavassaggaṭṭhena ekaccariyaṃ adhiṭṭhito ?
So evaṃ pabbajito samāno eko araññavanapatthāni pantāni … pe … evaṃ gaṇāvavassaggaṭṭhena ekaccariyaṃ adhiṭṭhitoti – ekaccariyaṃ adhiṭṭhito .
Sa cāpi methune yuttoti .
Methunadhammo nāma yo so asaddhammo gāmadhammo … pe … taṃkāraṇā vuccati methunadhammo .
Sa cāpi methune yuttoti .
So aparena samayena buddhaṃ dhammaṃ saṅghaṃ sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattitvā methunadhamme yutto [ yutto saṃyutto ( sī .)] payutto āyutto samāyuttoti – sa cāpi methune yutto .
Mandova parikissatīti .
Kapaṇo viya mando viya momūho viya kissatiP1.154 parikissati parikilissati .
Pāṇampi hanati , adinnampi ādiyati , sandhimpi chindati , nillopampi harati , ekāgārikampi karoti , paripanthepi tiṭṭhati , paradārampi gacchati , musāpi bhaṇati .
Evampi kissati parikissati parikilissati .
Tamenaṃ rājāno gahetvā vividhā kammakāraṇā kārentiM0.120 – kasāhipi tāḷenti , vettehipi tāḷenti , addhadaṇḍakehipiT0.188 tāḷenti , hatthampi chindanti , pādampi chindanti , hatthapādampi chindanti , kaṇṇampi chindanti , nāsampi chindantiV0.113 , kaṇṇanāsampi chindanti , bilaṅgathālikampi karonti , saṅkhamuṇḍikampi karonti , rāhumukhampi karonti , jotimālikampi karonti , hatthapajjotikampi karonti , erakavattikampi karonti , cirakavāsikampi karonti , eṇeyyakampi karonti , baḷisamaṃsikampi karonti , kahāpaṇikampi karonti , khārāpatacchikampi [ khārāpaṭicchakampi ( ka .)] karonti , palighaparivattikampi karonti , palālapīṭhakampi karonti , tattenapi telena osiñcanti , sunakhehipi khādāpenti , jīvantampi sūle uttāsenti , asināpi sīsaṃ chindanti .
Evampi kissati parikissati parikilissati .
Atha vā kāmataṇhāya abhibhūto pariyādinnacitto bhoge pariyesanto nāvāya mahāsamuddaṃ pakkhandati , sītassa purakkhato uṇhassa purakkhato ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassehi pīḷiyamāno khuppipāsāya miyyamāno tigumbaṃ gacchati , takkolaṃ gacchati , takkasīlaṃ gacchati , kālamukhaṃ gacchati , purapūraṃ gacchati , vesuṅgaṃ gacchati , verāpathaṃ gacchati , javaṃ gacchati , tāmaliṃ [ kamaliṃ ( syā .), taṃmaliṃ ( ka .)] gacchati , vaṅgaṃ gacchati , eḷabandhanaṃ gacchati , suvaṇṇakūṭaṃP1.155 gacchati , suvaṇṇabhūmiṃ gacchati , tambapāṇiṃ gacchati , suppādakaṃ gacchati , bhārukacchaṃ gacchati , suraṭṭhaṃ gacchati , bhaṅgalokaṃ gacchati , bhaṅgaṇaṃ gacchati , saramataṃ gaṇaṃ gacchati , yonaṃ gacchatiT0.189 , paramayonaṃ [ pīnaṃ ( syā .)] gacchati , vinakaṃ [ navakaṃ ( sī .)] gacchati , mūlapadaṃ gacchati , marukantāraṃ gacchati , jaṇṇupathaṃ gacchati , ajapathaṃ gacchati , meṇḍapathaṃ gacchati , saṅkupathaṃ gacchati , chattapathaṃ gacchati , vaṃsapathaṃ gacchati , sakuṇapathaṃ gacchati , mūsikapathaṃ gacchati , daripathaṃ gacchati , vettācāraṃ gacchati .
Evampi kissati parikissati parikilissati .
Gavesanto na vindati , alābhamūlakampi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti .
Evampi kissati parikissati parikilissati .
Gavesanto vindati , laddhāpi ārakkhamūlakampi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti –
‘‘ kinti me bhoge neva rājāno hareyyuṃ , na corā hareyyuṃ , na aggī daheyyuṃ , na udakaṃ vaheyya , na apiyā dāyādā hareyyun ’’ ti .
Tassa evaṃ ārakkhato gopayato te bhogā vippalujjanti .
So vippayogamūlakampiM0.121 dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti .
Evampi kissati parikissati parikilissatītiP1.156 – sa cāpi methune yutto , mandova parikissati .
TenāhaV0.114 bhagavā –
‘‘ Paṇḍitoti samaññāto , ekaccariyaṃ adhiṭṭhito ;
Sa cāpi methune yutto , mandova parikissatī ’’ ti .
56.
Etamādīnavaṃ ñatvā , muniṃ pubbāpare idha ;
Ekaccariyaṃ daḷhaṃ kayirā , na nisevetha methunaṃ .
Etamādīnavaṃ ñatvā , muni pubbāpare idhāti .
Etan ti pubbe samaṇabhāve yaso ca kitti ca , aparabhāge buddhaṃ dhammaṃ saṅghaṃT0.190 sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattassa ayaso ca akitti ca ;
etaṃ sampattiṃ vipattiñca .
Ñatvāti jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā .
Munīti .
Monaṃ vuccati ñāṇaṃ .
Yā paññā pajānanā … pe … saṅgajālamaticca so muni .
Idhāti imissā diṭṭhiyā imissā khantiyā imissā ruciyā imasmiṃ ādāye imasmiṃ dhamme imasmiṃ vinaye imasmiṃ dhammavinaye imasmiṃ pāvacane imasmiṃ brahmacariye imasmiṃ satthusāsane imasmiṃ attabhāve imasmiṃ manussaloketi – etamādīnavaṃ ñatvā muni pubbāpare idha .
Ekaccariyaṃ daḷhaṃ kayirāti .
Dvīhi kāraṇehi ekaccariyaṃ daḷahaṃ kareyya – pabbajjāsaṅkhātena vā gaṇāvavassaggaṭṭhena vā .
Kathaṃ pabbajjāsaṅkhātena ekaccariyaṃ daḷhaṃ kareyya ?
Sabbaṃ gharāvāsapalibodhaṃ chinditvā puttadārapalibodhaṃ chinditvā ñātipalibodhaṃ chinditvā mittāmaccapalibodhaṃ chinditvā sannidhipalibodhaṃ chinditvā kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitvā akiñcanabhāvaṃ upagantvā eko careyya vihareyya iriyeyya vatteyya pāleyyaP1.157 yapeyya yāpeyya .
Evaṃ pabbajjāsaṅkhātena ekaccariyaṃ daḷhaṃ kareyya .
Kathaṃ gaṇāvavassaggaṭṭhena ekaccariyaṃ daḷhaṃ kareyya ?
So evaṃ pabbajito samāno eko araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭiseveyya appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāniT0.191 paṭisallānasāruppāni .
So eko gaccheyya , eko tiṭṭheyya , eko nisīdeyya , eko seyyaṃ kappeyya , eko gāmaṃ piṇḍāya paviseyya , ekoM0.122 paṭikkameyya , eko raho nisīdeyya , eko caṅkamaṃ adhiṭṭheyya , eko careyya vihareyya iriyeyya vatteyya pāleyya yapeyya yāpeyya .
Evaṃ gaṇāvavassaggaṭṭhena ekaccariyaṃ daḷhaṃ kareyyāti – ekaccariyaṃV0.115 daḷhaṃ kareyya , thiraṃ kareyya , daḷhaṃ samādāno assa , avaṭṭhitasamādāno assa kusalesu dhammesūti – ekaccariyaṃ daḷhaṃ kayirā .
Na nisevetha methunan ti .
Methunadhammo nāma yo so asaddhammo gāmadhammo … pe … taṃkāraṇā vuccati methunadhammo .
Methunadhammaṃ na seveyya na niseveyya na saṃseveyya na paṭiseveyya na careyya na samācareyya na samādāya vatteyyāti – na nisevetha methunaṃ .
Tenāha bhagavā –
‘‘ Etamādīnavaṃ ñatvā , muni pubbāpare idha ;
Ekaccariyaṃ daḷhaṃ kayirā , na nisevetha methunan ’’ ti .
57.
Vivekaññeva sikkhetha , etaṃ ariyānamuttamaṃ ;
Na tena seṭṭho maññetha , sa ve nibbānasantike .
Vivekaññeva sikkhethāti .
Vivekoti tayo vivekā – kāyaviveko , cittaviveko , upadhiviveko .
KatamoP1.158 kāyaviveko … pe … ayaṃ upadhiviveko .
Kāyaviveko ca vivekaṭṭhakāyānaṃ nekkhammābhiratānaṃ .
Cittaviveko ca parisuddhacittānaṃ paramavodānappattānaṃ .
Upadhiviveko caT0.192 nirūpadhīnaṃ puggalānaṃ visaṅkhāragatānaṃ .
Sikkhāti tisso sikkhā – adhisīlasikkhā , adhicittasikkhā , adhipaññāsikkhā … pe … ayaṃ adhipaññāsikkhā .
Vivekaññeva sikkhethāti vivekaññeva sikkheyya ācareyya samācareyya samādāya vatteyyāti – vivekaññeva sikkhetha .
Etaṃ ariyānamuttaman ti .
Ariyā vuccanti buddhā ca buddhasāvakā ca paccekabuddhā ca .
Ariyānaṃ etaṃ aggaṃ seṭṭhaṃ visiṭṭhaṃ pāmokkhaṃ uttamaṃ pavaraṃ yadidaṃ vivekacariyāti – etaṃ ariyānamuttamaṃ .
Na tena seṭṭho maññethāti .
Kāyavivekacariyāya unnatiṃ na kareyya , unnamaṃ na kareyya , mānaṃ na kareyya , thāmaṃ na kareyya , thambhaṃ na kareyya , na tena mānaṃ janeyya , na tena thaddho assa patthaddho paggahitasiroti – tena seṭṭho na maññetha .
SaV0.116M0.123 ve nibbānasantiketi .
So nibbānassa santike sāmantā āsanne avidūre upakaṭṭheti – sa ve nibbānasantike .
Tenāha bhagavā –
‘‘ Vivekaññeva sikkhetha , etaṃ ariyānamuttamaṃ ;
Na tena seṭṭho maññetha , sa ve nibbānasantike ’’ ti .
58.
Rittassa munino carato , kāmesu anapekkhino ;
Oghatiṇṇassa pihayanti , kāmesu gadhitā pajā .
Rittassa munino caratoti .
Rittassa vivittassaP1.159 pavivittassaT0.193 , kāyaduccaritena rittassa vivittassa pavivittassa .
Vacīduccaritena … pe … manoduccaritena … rāgena … dosena … mohena … kodhena … upanāhena … makkhena … paḷāsena … issāya … macchariyena … māyāya … sāṭheyyena … thambhena … sārambhena … mānena … atimānena … madena … pamādena … sabbakilesehi … sabbaduccaritehi … sabbadarathehi … sabbapariḷāhehi … sabbasantāpehi … sabbākusalābhisaṅkhārehi rittassa vivittassa pavivittassa .
Muninoti .
Mona ṃ vuccati ñāṇaṃ … pe … saṅgajālamaticca so muni .
Caratoti carato viharato iriyato vattato pālayato yapayato yāpayatoti – rittassa munino carato .
Kāmesu anapekkhinoti .
Kāmāti uddānato dve kāmā – vatthukāmā ca kilesakāmā ca … pe … ime vuccanti vatthukāmā … pe … ime vuccanti kilesakāmā .
Vatthukāme parijānitvā kilesakāme pahāya pajahitvā vinodetvā byantiṃ karitvā anabhāvaṃ gametvā kāmesu anapekkhamāno cattakāmo vantakāmo muttakāmo pahīnakāmo paṭinissaṭṭhakāmo , vītarāgo cattarāgo vantarāgo muttarāgo pahīnarāgo paṭinissaṭṭharāgo nicchāto nibbuto sītibhūto [ sītībhūto ( sī .)] sukhappaṭisaṃvedī brahmabhūtena attanā viharatīti – kāmesu anapekkhino .
Oghatiṇṇassa pihayanti , kāmesu gadhitā pajāti .
Pajāti sattādhivacanaṃT0.194 pajā kāmesu rattā giddhā gadhitā mucchitā ajjhosannā laggā laggitā palibuddhā .
Te kāmoghaṃ tiṇṇassa bhavoghaṃ tiṇṇassa diṭṭhoghaṃ tiṇṇassa avijjoghaṃ tiṇṇassa sabbasaṅkhārapathaṃ tiṇṇassa uttiṇṇassa nittiṇṇassa atikkantassa samatikkantassa vītivattassa pāraṃ gatassa pāraṃ pattassaV0.117M0.124 antaṃ gatassaP1.160 antaṃ pattassa koṭiṃ gatassa koṭiṃ pattassa pariyantaṃ gatassa pariyantaṃ pattassa vosānaṃ gatassa vosānaṃ pattassa tāṇaṃ gatassa tāṇaṃ pattassa leṇaṃ gatassa leṇaṃ pattassa saraṇaṃ gatassa saraṇaṃ pattassa abhayaṃ gatassa abhayaṃ pattassa accutaṃ gatassa accutaṃ pattassa amataṃ gatassa amataṃ pattassa nibbānaṃ gatassa nibbānaṃ pattassa icchanti sādiyanti patthayanti pihayanti abhijappanti .
Yathā iṇāyikā ānaṇyaṃ [ āṇaṇyaṃ ( aṭṭha .)] patthenti pihayanti , yathā ābādhikā ārogyaṃ patthenti pihayanti , yathā bandhanabaddhā bandhanamokkhaṃ patthenti pihayanti , yathā dāsā bhujissaṃ patthenti pihayanti , yathā kantāraddhānapakkhandā [ kantāraddhānapakkhantā ( sī .), kantāraddhānapakkhannā ( syā .)] khemantabhūmiṃ patthenti pihayanti ;
evamevaṃ pajā kāmesu rattā giddhā gadhitā mucchitā ajjhosannā laggā laggitā palibuddhā te kāmoghaṃ tiṇṇassa bhavoghaṃ tiṇṇassa … pe … nibbānaṃ gatassa nibbānaṃ pattassa icchanti sādiyanti patthayanti pihayanti abhijappantīti – oghatiṇṇassa pihayanti , kāmesu gadhitā pajā .
Tenāha bhagavā –
‘‘ RittassaT0.195 munino carato , kāmesu anapekkhino ;
Oghatiṇṇassa pihayanti , kāmesu gadhitā pajā ’’ ti .
Tissametteyyasuttaniddeso sattamo .

8. Pasūrasuttaniddeso

AthaV0.118 pasūrasuttaniddesaṃ vakkhati –
59.
IdhevaT0.196P1.161 suddhiṃ iti vādayanti , nāññesu dhammesu visuddhimāhu ;
Yaṃ nissitā tattha subhaṃ vadānā , paccekasaccesu puthū niviṭṭhā .
Idheva suddhiṃ iti vādayantīti .
Idheva suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti .
‘‘ Sassato loko , idameva saccaṃ moghamaññan ’’ ti suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti .
‘‘ Asassato lokoM0.125 … antavā loko … anantavā loko … taṃ jīvaṃ taṃ sarīraṃ … aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīraṃ … hoti tathāgato paraṃ maraṇā … na hoti tathāgato paraṃ maraṇā … hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā … neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā , idameva saccaṃ moghamaññan ’’ ti suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti – idheva suddhiṃ iti vādayanti .
Nāññesu dhammesu visuddhimāhūti .
Attano satthāraṃ dhammakkhānaṃ gaṇaṃ diṭṭhiṃ paṭipadaṃ maggaṃ ṭhapetvā sabbe paravāde khipanti ukkhipanti parikkhipanti .
‘‘ So satthā na sabbaññū , dhammo na svākkhātoT0.197 , gaṇo na suppaṭipanno , diṭṭhi na bhaddikā , paṭipadā na supaññattāP1.162 , maggo na niyyāniko , natthettha suddhi vā visuddhi vā parisuddhi vā mutti vā vimutti vā parimutti vā , na tattha sujjhanti vā visujjhanti vā parisujjhanti vā muccanti vā vimuccanti vā parimuccanti vā , hīnā nihīnā omakā lāmakā chatukkā parittā ’’ ti – evamāhaṃsu evaṃ vadanti evaṃ kathenti evaṃ bhaṇanti evaṃ dīpayanti evaṃ voharantīti – nāññesu dhammesu visuddhimāhu .
Yaṃ nissitā tattha subhaṃ vadānāti .
Yaṃ nissitāti yaṃ satthāraṃ dhammakkhānaṃ gaṇaṃ diṭṭhiṃ paṭipadaṃV0.119 maggaṃ nissitā ānissitā [ patiṭṭhitā ( sī .), sannissitā ( syā .)] allīnā upagatā ajjhositā adhimuttā .
Tatthāti sakāya diṭṭhiyā sakāya khantiyā sakāya ruciyā sakāya laddhiyā .
Subhaṃ vadānāti subhavādā sobhanavādā paṇḍitavādā thiravādā [ dhīravādā ( syā .)] ñāyavādā hetuvādā lakkhaṇavādā kāraṇavādā ṭhānavādā sakāya laddhiyāti – yaṃ nissitā tattha subhaṃ vadānā .
Paccekasaccesu puthū niviṭṭhāti .
Puthū samaṇabrāhmaṇā puthū paccekasaccesu niviṭṭhā patiṭṭhitā allīnā upagatā ajjhositā adhimuttā .
‘‘ Sassato loko , idameva saccaṃ moghamaññan ’’ ti niviṭṭhā patiṭṭhitā allīnā upagatā ajjhositā adhimuttā .
‘‘ Asassato loko … pe … neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā , idameva saccaṃ moghamaññan ’’ ti niviṭṭhā patiṭṭhitā allīnā upagatā ajjhositā adhimuttātiT0.198 – paccekasaccesu puthū niviṭṭhā .
Tenāha bhagavā –
‘‘ IdhevaM0.126 suddhiṃ iti vādayanti , nāññesu dhammesu visuddhimāhu ;
Yaṃ nissitā tattha subhaṃ vadānā , paccekasaccesu puthū niviṭṭhā ’’ ti .
60.
TeP1.163 vādakāmā parisaṃ vigayha , bālaṃ dahantī mithu aññamaññaṃ ;
Vadanti te aññasitā kathojjaṃ , pasaṃsakāmā kusalāvadānā .
Te vādakāmā parisaṃ vigayhāti .
Te vādakāmāti te vādakāmā vādatthikā vādādhippāyā vādapurekkhārā vādapariyesanaṃ carantā .
Parisaṃ vigayhāti khattiyaparisaṃ brāhmaṇaparisaṃ gahapatiparisaṃ samaṇaparisaṃ vigayha ogayha ajjhogāhetvā pavisitvāti – te vādakāmā parisaṃ vigayha .
Bālaṃ dahantī mithu aññamaññan ti .
Mithūti dve janā dve kalahakārakā dve bhaṇḍanakārakā dve bhassakārakā dve vivādakārakā dve adhikaraṇakārakā dve vādino dve sallāpakā ;
te aññamaññaṃ bālato hīnato nihīnato omakato lāmakato chatukkato parittato dahanti passanti dakkhanti olokenti nijjhāyanti upaparikkhantīti – bālaṃ dahantī mithu aññamaññaṃ .
VadantiT0.199V0.120 te aññasitā kathojjan ti .
Aññaṃ satthāraṃ dhammakkhānaṃ gaṇaṃ diṭṭhiṃ paṭipadaṃ maggaṃ nissitā ānissitā allīnā upagatā ajjhositā adhimuttā .
Kathojjaṃ vuccati kalaho bhaṇḍanaṃ viggaho vivādo medhagaṃ .
Atha vā kathojjan ti anojavantī nisākathā kathojjaṃ vadanti , kalahaṃ vadanti , bhaṇḍanaṃ vadanti , viggahaṃ vadanti , vivādaṃ vadanti , medhagaṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti – vadanti te aññasitā kathojjaṃ .
Pasaṃsakāmā kusalāvadānāti .
Pasaṃsakāmāti pasaṃsakāmā pasaṃsatthikā pasaṃsādhippāyā pasaṃsapurekkhārā pasaṃsapariyesanaṃ carantā .
KusalāvadānātiP1.164 kusalavādā paṇḍitavādā thiravādā ñāyavādā hetuvādā lakkhaṇavādā kāraṇavādā ṭhānavādā sakāya laddhiyāti – pasaṃsakāmā kusalāvadānā .
Tenāha bhagavā –
‘‘ TeM0.127 vādakāmā parisaṃ vigayha , bālaṃ dahantī mithu aññamaññaṃ ;
Vadanti te aññasitā kathojjaṃ , pasaṃsakāmā kusalāvadānā ’’ ti .
61.
Yutto kathāyaṃ parisāya majjhe , pasaṃsamicchaṃ vinighāti hoti ;
Apāhatasmiṃ pana maṅku hoti , nindāya so kuppati randhamesī .
YuttoT0.200 kathāyaṃ parisāya majjheti .
Khattiyaparisāya vā brāhmaṇaparisāya vā gahapatiparisāya vā samaṇaparisāya vā majjhe attano kathāyaṃ yutto payutto āyutto samāyutto sampayutto kathetunti – yutto kathāyaṃ parisāya majjhe .
Pasaṃsamicchaṃ vinighāti hotīti .
Pasaṃsamicchan ti pasaṃsaṃ thomanaṃ kittiṃ vaṇṇahāriyaṃ icchanto sādiyanto patthayanto pihayanto abhijappanto .
Vinighāti hotīti pubbeva sallāpā kathaṃkathī vinighātī hoti .
‘‘ Jayo nu kho me bhavissati , parājayo nu kho me bhavissati , kathaṃ niggahaṃ karissāmi , kathaṃ paṭikammaṃ karissāmi , kathaṃ visesaṃ karissāmi , kathaṃ paṭivisesaṃ karissāmi , kathaṃ āveṭhiyaṃ [ āvedhiyaṃ ( syā .)] karissāmi , kathaṃ nibbeṭhiyaṃ [ nibbedhiyaṃ ( syā . ka .)] karissāmi , kathaṃ chedaṃ karissāmi , kathaṃ maṇḍalaṃ karissāmī ’’ ti , evaṃ pubbeva sallāpā kathaṃkathī vinighāti hotīti – pasaṃsamicchaṃ vinighāti hoti .
ApāhatasmiṃV0.121 pana maṅku hotīti .
Ye te pañhavīmaṃsakāP1.165 parisā pārisajjā pāsārikā [ pāsanikā ( syā .)], te apaharanti .
‘‘ Atthāpagataṃ bhaṇitan ’’ ti atthato apaharanti ,‘‘ byañjanāpagataṃ bhaṇitan ’’ ti byañjanato apaharanti ,‘‘ atthabyañjanāpagataṃ bhaṇitan ’’ ti atthabyañjanato apaharanti ,‘‘ attho te dunnīto , byañjanaṃ te duropitaṃ , atthabyañjanaṃ te dunnītaṃ duropitaṃ , niggaho te akato , paṭikammaṃ te dukkaṭaṃ , viseso te akato , paṭiviseso te dukkaṭo , āveṭhiyā te akatā , nibbeṭhiyā te dukkaṭāT0.201 , chedo te akato , maṇḍalaṃ te dukkaṭaṃ visamakathaṃ dukkathitaṃ dubbhaṇitaṃ dullapitaṃ duruttaṃ dubbhāsitan ’’ ti apaharanti .
Apāhatasmiṃ pana maṅku hotītiM0.128 .
Apāhatasmiṃ maṅku hoti pīḷito ghaṭṭito byādhito domanassito hotīti – apāhatasmiṃ pana maṅku hoti .
Nindāya so kuppati randhamesīti .
Nindāya garahāya akittiyā avaṇṇahārikāya kuppati byāpajjati patiṭṭhīyati , kopañca dosañca appaccayañca pātukarotīti – nindāya so kuppati .
Randhamesīti virandhamesī aparaddhamesī khalitamesī gaḷitamesī vivaramesīti – nindāya so kuppati randhamesī .
Tenāha bhagavā –
‘‘ Yutto kathāyaṃ parisāya majjhe , pasaṃsamicchaṃ vinighāti hoti ;
Apāhatasmiṃ pana maṅku hoti , nindāya so kuppati randhamesī ’’ ti .
62.
YamassaP1.166 vādaṃ parihīnamāhu , apāhataṃ pañhavimaṃsakāse [ pañhavimaṃsakā ye ( syā .)];
Paridevati socati hīnavādo , upaccagā manti anutthunāti .
Yamassa vādaṃ parihīnamāhūti yaṃ tassa vādaṃ hīnaṃ nihīnaṃ parihīnaṃ parihāpitaṃ na paripūritaṃ , evamāhaṃsu evaṃ kathenti evaṃ bhaṇanti evaṃT0.202 dīpayanti evaṃ voharantīti – yamassa vādaṃ parihīnamāhu .
Apāhataṃ pañhavimaṃsakāseti .
Ye te pañhavīmaṃsakā parisā pārisajjā pāsārikā , te apaharanti .
‘‘ Atthāpagataṃ bhaṇitan ’’ ti atthato apaharanti ,‘‘ byañjanāpagataṃ bhaṇitan ’’ ti byañjanato apaharanti ,‘‘ atthabyañjanāpagataṃ bhaṇitan ’’ ti atthabyañjanato apaharanti ,‘‘ attho te dunnīto , byañjanaṃ te duropitaṃ , atthabyañjanaṃ te dunnītaṃ duropitaṃ , niggaho te akato , paṭikammaṃV0.122 te dukkaṭaṃ , viseso te akato , paṭiviseso te dukkaṭo , āveṭhiyā te akatā , nibbeṭhiyā te dukkaṭā , chedo te akato , maṇḍalaṃ te dukkaṭaṃ visamakathaṃ dukkathitaṃ dubbhaṇitaṃ dullapitaṃ duruttaṃ dubbhāsitan ’’ ti , apaharantīti – apāhataṃ pañhavimaṃsakāse .
ParidevatiM0.129 socati hīnavādoti .
Paridevatīti ‘‘ aññaṃ mayā āvajjitaṃ aññaṃ cintitaṃ aññaṃ upadhāritaṃ , aññaṃ upalakkhitaṃ so mahāpakkho mahāpariso mahāparivāro ;
parisā cāyaṃ vaggā , na samaggā ;
samaggāya parisāya hetu kathāsallāpo puna bhañjissāmī ’’ ti , yā evarūpā [ yo evarūpo ( syā .)] vācā palāpo vippalāpo lālappo lālappāyanā lālappāyitattanti – paridevati .
Socatīti ‘‘ tassa jayo ’’ ti socati ‘‘ mayhaṃ parājayo ’’ ti socati ,‘‘ tassa lābho ’’ ti socati ,‘‘ mayhaṃ alābho ’’ ti socati ,‘‘ tassa yaso ’’ ti socati ,‘‘ mayhaṃ ayaso ’’ ti socati ,‘‘ tassa pasaṃsā ’’ ti socati ,‘‘ mayhaṃ nindā ’’ ti socati ,‘‘ tassa sukhan ’’ ti socati ,‘‘ mayhaṃ dukkhan ’’ ti socati ,‘‘ soT0.203 sakkato garukato mānito pūjito apacito lābhī cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ , ahamasmi asakkato agarukato amānitoP1.167 apūjito anapacito na lābhī cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānan ’’ ti socati kilamati paridevati urattāḷiṃ kandati sammohaṃ āpajjatīti – paridevati socati .
Hīnavādoti hīnavādo nihīnavādo parihīnavādo parihāpitavādo na paripūravādoti – paridevati socati hīnavādo .
Upaccagā manti anutthunātīti .
So maṃ vādena vādaṃ accagā upaccagā atikkanto samatikkanto vītivattoti .
Evampi upaccagā manti .
Atha vā maṃ vādena vādaṃ abhibhavitvā ajjhottharitvā pariyādiyitvā maddayitvā carati viharati iriyati vattati pāleti yapeti yāpetīti .
Evampi upaccagā manti .
Anutthunā vuccati vācā palāpo vippalāpo lālappo lālappāyanā lālappāyitattanti – upaccagā manti anutthunāti .
Tenāha bhagavā –
‘‘ Yamassa vādaṃ parihīnamāhu , apāhataṃ pañhavimaṃsakāse ;
Paridevati socati hīnavādo , upaccagā manti anutthunātī ’’ ti .
63.
EteM0.130 vivādā samaṇesu jātā , etesu ugghātinighāti hoti ;
EtampiT0.204 disvā virame kathojjaṃ , na haññadatthatthi pasaṃsalābhā .
EteV0.123 vivādā samaṇesu jātāti .
Samaṇāti ye keci ito bahiddhā paribbajūpagatā paribbajasamāpannā .
Ete diṭṭhikalahā diṭṭhibhaṇḍanā diṭṭhiviggahā diṭṭhivivādā diṭṭhimedhagā samaṇesu jātā sañjātā nibbattā abhinibbattā pātubhūtāti – ete vivādā samaṇesu jātā .
Etesu ugghātinighāti hotīti .
Jayaparājayo hoti , lābhālābho hoti , yasāyaso hoti , nindāpasaṃsā hoti , sukhadukkhaṃP1.168 hoti , somanassadomanassaṃ hoti , iṭṭhāniṭṭhaṃ hoti , anunayapaṭighaṃ hoti , ugghātitanigghātitaṃ hoti , anurodhavirodho hoti , jayena cittaṃ ugghātitaṃ hoti parājayena cittaṃ nigghātitaṃ hoti , lābhena cittaṃ ugghātitaṃ hoti alābhena cittaṃ nigghātitaṃ hoti , yasena cittaṃ ugghātitaṃ hoti ayasena cittaṃ nigghātitaṃ hoti , pasaṃsāya cittaṃ ugghātitaṃ hoti nindāya cittaṃ nigghātitaṃ hoti , sukhena cittaṃ ugghātitaṃ hoti dukkhena cittaṃ nigghātitaṃ hoti , somanassena cittaṃ ugghātitaṃ hoti domanassena cittaṃ nigghātitaṃ hoti , unnatiyā [ uṇṇatiyā ( syā . ka .)] cittaṃ ugghātitaṃ hoti onatiyā [ oṇatiyā ( syā . ka .)] cittaṃ nigghātitaṃ hotīti – etesu ugghātinighāti hoti .
Etampi disvā virame kathojjan ti .
Etampi disvāti etaṃT0.205 ādīnavaṃ disvā passitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā diṭṭhikalahesu diṭṭhibhaṇḍanesu diṭṭhiviggahesu diṭṭhivivādesu diṭṭhimedhagesūti – etampi disvā virame kathojjan ti .
Kathojja ṃ vuccati kalaho bhaṇḍanaṃ viggaho vivādo medhagaṃ .
Atha vā kathojjan ti anojavantī nisākathā kathojjaṃ na kareyya , kalahaṃ na kareyya , bhaṇḍanaṃ na kareyya , viggahaṃ na kareyya , vivādaṃ na kareyya , medhagaṃ na kareyya , kalahabhaṇḍanaviggahavivādamedhagaṃ pajaheyya vinodeyya byantiṃ kareyya anabhāvaṃ gameyya , kalahabhaṇḍanaviggahavivādamedhagā ārato assa virato paṭivirato nikkhantoM0.131 nissaṭo vippayutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyyāti – etampi disvā virame kathojjaṃ .
Na haññadatthatthi pasaṃsalābhāti .
Pasaṃsalābhā añño attho natthi attattho vā parattho vā ubhayattho vā diṭṭhadhammiko vā attho , samparāyiko vā attho , uttāno vā atthoP1.169 , gambhīro vā attho , gūḷho vā attho , paṭicchanno vā attho , neyyo vā attho , nīto vā attho , anavajjo vā attho , nikkileso vā attho , vodāno vā attho , paramattho vā attho natthi na santi na saṃvijjanti nupalabbhantīti – na haññadatthatthi pasaṃsalābhā .
TenāhaV0.124 bhagavā –
‘‘ Ete vivādā samaṇesu jātā , etesu ugghātinighāti hoti ;
EtampiT0.206 disvā virame kathojjaṃ , na haññadatthatthi pasaṃsalābhā ’’ ti .
64.
Pasaṃsito vā pana tattha hoti , akkhāya vādaṃ parisāya majjhe ;
So [ so taṃ ( sī .)] hassatī unnamatī [ uṇṇamatī ( syā . ka .)] ca tena , pappuyya tamatthaṃ yathā mano ahu .
Pasaṃsito vā pana tattha hotīti .
Tatthāti sakāya diṭṭhiyā sakāya khantiyā sakāya ruciyā sakāya laddhiyā pasaṃsito thomito kittito vaṇṇito hotīti – pasaṃsito vā pana tattha hoti .
Akkhāya vādaṃ parisāya majjheti .
Khattiyaparisāya vā brāhmaṇaparisāya vā gahapatiparisāya vā samaṇaparisāya vā majjhe attano vādaṃ akkhāya ācikkhitvā anuvādaṃ akkhāya ācikkhitvā thambhayitvā brūhayitvā dīpayitvā jotayitvā voharitvā pariggaṇhitvāti – akkhāya vādaṃ parisāya majjhe .
So hassatī unnamatī ca tenāti .
So tena jayatthena tuṭṭho hoti haṭṭho pahaṭṭho attamano paripuṇṇasaṅkappo .
Atha vā dantavidaṃsakaṃ hasamāno .
So hassatī unnamatī ca tenāti so tena jayatthenaM0.132 unnato hoti unnamoP1.170 dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassāti – so hassatī unnamatī ca tena .
PappuyyaT0.207 tamatthaṃ yathā mano ahūti .
Taṃ jayatthaṃ pappuyya pāpuṇitvā adhigantvā vinditvā paṭilabhitvā .
Yathā mano ahūti yathā mano ahu , yathā citto ahu , yathā saṅkappo ahu , yathā viññāṇo ahūti – pappuyya tamatthaṃ yathā mano ahu .
Tenāha bhagavā –
‘‘ Pasaṃsito vā pana tattha hoti , akkhāya vādaṃ parisāya majjhe ;
So hassatī unnamatī ca tena , pappuyya tamatthaṃ yathā mano ahū ’’ ti .
65.
YāV0.125 unnatī sāssa vighātabhūmi , mānātimānaṃ vadate paneso ;
Etampi disvā na vivādayetha , na hi tena suddhiṃ kusalā vadanti .
Yā unnatī sāssa vighātabhūmīti .
Yā unnati unnamo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassāti – yā unnati .
Sāssa vighātabhūmīti sā tassa vighātabhūmi upaghātabhūmi pīḷanabhūmi ghaṭṭanabhūmi upaddavabhūmi upasaggabhūmīti – yā unnatī sāssa vighātabhūmi .
Mānātimānaṃ vadate panesoti .
So puggalo mānañca vadati atimānañca vadatīti – mānātimānaṃ vadate paneso .
Etampi disvā na vivādayethāti .
Etaṃ ādīnavaṃ disvā passitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā diṭṭhikalahesu diṭṭhibhaṇḍanesuT0.208 diṭṭhiviggahesu diṭṭhivivādesu diṭṭhimedhagesūti – etampi disvā .
Na vivādayethātiP1.171 na kalahaṃ kareyya na bhaṇḍanaṃ kareyya na viggahaṃ kareyya na vivādaṃ kareyya , na medhagaṃ kareyya , kalahabhaṇḍanaviggahavivādamedhagaṃ pajaheyya vinodeyya byantiṃ kareyya anabhāvaṃ gameyya , kalahabhaṇḍanaviggahavivādamedhagā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippayutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyyāti – etampi disvā na vivādayetha .
NaM0.133 hi tena suddhiṃ kusalā vadantīti .
Kusalāti ye te khandhakusalā dhātukusalā āyatanakusalā paṭiccasamuppādakusalā satipaṭṭhānakusalā sammappadhānakusalā iddhipādakusalā indriyakusalā balakusalā bojjhaṅgakusalā maggakusalā phalakusalā nibbānakusalā , te kusalā diṭṭhikalahena diṭṭhibhaṇḍanena diṭṭhiviggahena diṭṭhivivādena diṭṭhimedhagena suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ , muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ na vadanti na kathenti na bhaṇanti na dīpayanti na voharantīti – na hi tena suddhiṃ kusalā vadanti .
Tenāha bhagavā –
‘‘ Yā unnatī sāssa vighātabhūmi , mānātimānaṃ vadate paneso ;
Etampi disvā na vivādayetha , na hi tena suddhiṃ kusalā vadantī ’’ ti .
66.
SūroT0.209V0.126 yathā rājakhādāya puṭṭho , abhigajjameti paṭisūramicchaṃ ;
Yeneva so tena palehi sūra , pubbeva natthi yadidaṃ yudhāya .
Sūro yathā rājakhādāya puṭṭhoti .
Sūroti sūro vīro vikkanto abhīrū achambhī anutrāsī apalāyī .
Rājakhādāya puṭṭhoti rājakhādanīyena rājabhojanīyena puṭṭho positoP1.172 apādito vaḍḍhitoti – sūro yathā rājakhādāya puṭṭho .
Abhigajjameti paṭisūramicchan ti .
So gajjanto uggajjanto abhigajjanto eti upeti upagacchati paṭisūraṃ paṭipurisaṃ paṭisattuṃ paṭimallaṃ icchanto sādiyanto patthayanto pihayanto abhijappantoti – abhigajjameti paṭisūramicchaṃ .
Yeneva so tena palehi sūrāti .
Yeneva so diṭṭhigatiko tena palehi , tena vaja , tena gaccha , tena atikkama , so tuyhaṃ paṭisūro paṭipuriso paṭisattu paṭimalloti – yeneva so tena palehi sūra .
Pubbeva natthi yadidaṃ yudhāyāti .
Pubbeva bodhiyā mūle ye paṭisenikarā kilesā paṭilomakarā paṭikaṇḍakakarā paṭipakkhakarā te natthi naM0.134 santi na saṃvijjanti nupalabbhanti , pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā .
YadidaṃT0.210 yudhāyāti yadidaṃ yuddhatthāya kalahatthāya bhaṇḍanatthāya viggahatthāya vivādatthāya medhagatthāyāti – pubbeva natthi yadidaṃ yudhāya .
Tenāha bhagavā –
‘‘ Sūro yathā rājakhādāya puṭṭho , abhigajjameti paṭisūramicchaṃ ;
Yeneva so tena palehi sūra , pubbeva natthi yadidaṃ yudhāyā ’’ ti .
67.
Ye diṭṭhimuggayha vivādayanti , idameva saccanti ca vādayanti ;
Te tvaṃ vadassū na hi tedha atthi , vādamhi jāte paṭisenikattā .
YeP1.173 diṭṭhimuggayha vivādayantīti ye dvāsaṭṭhidiṭṭhigatānaṃ aññataraññataraṃ diṭṭhigataṃ gahetvā gaṇhitvā uggaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvā vivādayanti kalahaṃ karonti bhaṇḍanaṃ karontiV0.127 ‘ viggahaṃ karonti vivādaṃ karonti , medhagaṃ karonti –
‘‘ na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsi , ahaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāmi , kiṃ tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānissasi , micchāpaṭipanno tvamasi , ahamasmi sammāpaṭipanno , sahitaṃ me , asahitaṃ te , pure vacanīyaṃ pacchā avaca , pacchā vacanīyaṃ pure avaca , adhiciṇṇaṃ te viparāvattaṃ , āropito te vādo , niggahito tvamasi , cara vādappamokkhāya , nibbeṭhehi vā saceT0.211 pahosī ’’ ti – ye diṭṭhimuggayha vivādayanti .
Idameva saccanti ca vādayantīti .
‘‘ Sassato loko , idameva saccaṃ moghamaññan ’’ ti vādayanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti .
‘‘ Asassato loko … pe … neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā , idameva saccaṃ moghamaññan ’’ ti vādayanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti – idameva saccanti ca vādayanti .
Te tvaṃ vadassū na hi tedha atthi , vādamhi jāte paṭisenikattāti .
Te tvaṃ diṭṭhigatike vadassu vādena vādaṃ , niggahena niggahaṃ , paṭikammena paṭikammaṃ , visesena visesaṃ , paṭivisesena paṭivisesaṃ , āveṭhiyāya āveṭhiyaṃ , nibbeṭhiyāya nibbeṭhiyaṃ , chedena chedaṃ , maṇḍalena maṇḍalaṃ , teM0.135 tuyhaṃ paṭisūrā paṭipurisā paṭisattū paṭimallāti – te tvaṃ vadassū na hi tedha atthi .
Vādamhi jāte paṭisenikattāti .
Vāde jāte sañjāte nibbatte abhinibbatte pātubhūteyeva paṭisenikattā [ paṭisenikatā ( ka .), evaṃ sesesu tīsu padesupi ] paṭilomakattāP1.174 paṭibhaṇḍakattā paṭipakkhakattā kalahaṃ kareyyuṃ bhaṇḍanaṃ kareyyuṃ viggahaṃ kareyyuṃ vivādaṃ kareyyuṃ medhagaṃ kareyyuṃ , te natthi na santi na saṃvijjanti nupalabbhanti , pahīnā … pe … ñāṇagginā daḍḍhāti – te tvaṃ vadassū na hi tedha atthi vādamhi jāte paṭisenikattā .
Tenāha bhagavā –
‘‘ Ye diṭṭhimuggayha vivādayanti , idameva saccanti ca vādayanti ;
TeT0.212 tvaṃ vadassū na hi tedha atthi , vādamhi jāte paṭisenikattā ’’ ti .
68.
Visenikatvā pana ye caranti , diṭṭhīhi diṭṭhiṃ avirujjhamānā ;
Tesu tvaṃ kiṃ labhetha pasūra , yesīdha natthi paramuggahītaṃ .
Visenikatvā pana ye carantīti .
Senā vuccati mārasenā .
Kāyaduccaritaṃ mārasenā , vacīduccaritaṃV0.128 mārasenā , manoduccaritaṃ mārasenā , lobho mārasenā , doso mārasenā , moho mārasenā , kodho … upanāho … makkho … paḷāso … issā … macchariyaṃ … māyā … sāṭheyyaṃ … thambho … sārambho … māno … atimāno … mado … pamādo … sabbe kilesā … sabbe duccaritā … sabbe darathā … sabbe pariḷāhā … sabbe santāpā … sabbākusalābhisaṅkhārā mārasenā .
Vuttañhetaṃ bhagavatā –
‘‘ Kāmā te paṭhamā senā , dutiyā arati vuccati … pe …;
Na naṃ asuro jināti , jetvāva labhate sukhan ’’ ti .
Yato catūhi ariyamaggehi sabbā ca mārasenā sabbe ca paṭisenikarā kilesā jitā ca parājitā ca bhaggā vippaluggāP1.175 parammukhā , tena vuccati visenikatvāti .
Yeti arahanto khīṇāsavā .
Carantīti caranti viharantiM0.136 iriyanti vattenti pālenti yapenti yāpentīti – visenikatvā pana ye caranti .
Diṭṭhīhi diṭṭhiṃ avirujjhamānāti .
Yesaṃ dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāniT0.213 pahīnāni samucchinnāni vūpasantāni paṭipassaddhāni abhabbuppattikāni ñāṇagginā daḍḍhāni , te diṭṭhīhi diṭṭhiṃ avirujjhamānā appaṭivirujjhamānā appahīyamānā appaṭihaññamānā appaṭihatamānāti – diṭṭhīhi diṭṭhiṃ avirujjhamānā .
Tesu tvaṃ kiṃ labhetha pasūrāti .
Tesu arahantesu khīṇāsavesu kiṃ labhetha paṭisūraṃ paṭipurisaṃ paṭisattuṃ paṭimallanti – tesu tvaṃ kiṃ labhetha pasūra .
Yesīdha natthi paramuggahītan ti .
Yesaṃ arahantānaṃ khīṇāsavānaṃ ‘‘ idaṃ paramaṃ aggaṃ seṭṭhaṃ visiṭṭhaṃ pāmokkhaṃ uttamaṃ pavaran ’’ ti gahitaṃ parāmaṭṭhaṃ abhiniviṭṭhaṃ ajjhositaṃ adhimuttaṃ , natthi na santi na saṃvijjanti nupalabbhanti , pahīnaṃ samucchinnaṃ vūpasantaṃ paṭipassaddhaṃ abhabbuppattikaṃ ñāṇagginā daḍḍhanti – yesīdha natthi paramuggahītaṃ .
Tenāha bhagavā –
‘‘ Visenikatvā pana ye caranti , diṭṭhīhi diṭṭhiṃ avirujjhamānā ;
Tesu tvaṃ kiṃ labhetha pasūra , yesīdha natthi paramuggahītan ’’ ti .
69.
AthaV0.129 tvaṃ pavitakkamāgamā ,[ pavitakkamāgama ( sī .), savitakkamāgamā ( ka .)] manasā diṭṭhigatāni cintayanto ;
Dhonena yugaṃ samāgamā , na hi tvaṃ sakkhasi sampayātave .
AthaT0.214P1.176 tvaṃ pavitakkamāgamāti .
Athāti padasandhi padasaṃsaggo padapāripūrī akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṃ – athāti .
Pavitakkamāgamāti takkento vitakkento saṅkappento ‘‘ jayo nu kho me bhavissati , parājayo nu kho me bhavissati , kathaṃ niggahaṃ karissāmi , kathaṃ paṭikammaṃ karissāmi , kathaṃ visesaṃ karissāmi , kathaṃ paṭivisesaṃ karissāmi , kathaṃ āveṭhiyaṃ karissāmi , kathaṃ nibbeṭhiyaṃ karissāmiM0.137 , kathaṃ chedaṃ karissāmi , kathaṃ maṇḍalaṃ karissāmi ’’ evaṃ takkento vitakkento saṅkappento āgatosi upagatosi sampattosi mayā saddhiṃ samāgatosīti – atha tvaṃ pavitakkamāgamā .
Manasā diṭṭhigatāni cintayantoti .
Manoti yaṃ cittaṃ mano mānasaṃ hadayaṃ paṇḍaraṃ , mano manāyatanaṃ manindriyaṃ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho tajjā manoviññāṇadhātu .
Cittena diṭṭhiṃ cintento vicintento ‘‘ sassato loko ’’ ti vā ,‘‘ asassato loko ’’ ti vā … pe …‘‘ neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā ’’ ti vāti – manasā diṭṭhigatāni cintayanto .
Dhonena yugaṃ samāgamā , na hi tvaṃ sakkhasi sampayātaveti .
Dhonā vuccati paññā .
Yā paññā pajānanā … pe … amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi .
Kiṃkāraṇā dhonā vuccati paññā ?
Tāya paññāya kāyaduccaritaṃ dhutañca dhotañca sandhotañca niddhotañca , vacīduccaritaṃ … pe … sabbākusalābhisaṅkhārā dhutā ca dhotā ca sandhotā ca niddhotāT0.215 ca .
Atha vā sammādiṭṭhiyā micchādiṭṭhi … sammāsaṅkappena micchāsaṅkappo … pe … sammāvimuttiyā micchāvimutti dhutā ca dhotā ca sandhotā ca niddhotā ca .
Atha vā ariyena aṭṭhaṅgikena maggena sabbe kilesā … sabbe duccaritā … sabbe darathā … sabbe pariḷāhā … sabbe santāpā … sabbākusalābhisaṅkhārā dhutā ca dhotā ca sandhotā ca niddhotā ca .
Bhagavā imehi dhoneyyehi dhammehi upeto samupetoP1.177 upagato samupagato upapanno samupapanno samannāgato , tasmā bhagavā dhono .
So dhutarāgo dhutapāpo dhutakileso dhutapariḷāhoti – dhonoti .
Dhonena yugaṃ samāgamā , na hi tvaṃ sakkhasi sampayātaveti .
Pasūro paribbājako na paṭibalo dhonena buddhena bhagavatā saddhiṃ yugaṃ samāgamaṃ samāgantvā yugaggāhaṃ gaṇhitvā sākacchetuṃ sallapituṃ sākacchaṃ samāpajjituṃ .
Taṃ kissa hetu ?
Pasūro paribbājako hīno nihīnoV0.130 omako lāmako chatukko paritto .
So hi bhagavā aggo ca seṭṭho ca visiṭṭho ca pāmokkho ca uttamo ca pavaro ca .
Yathā saso na paṭibalo mattena mātaṅgena saddhiṃ yugaṃ samāgamaṃ samāgantvā yugaggāhaṃ gaṇhituṃ ;
yathā kotthuko na paṭibalo sīhena migaraññā saddhiṃ yugaṃ samāgamaṃ samāgantvā yugaggāhaṃ gaṇhituṃ ;
yathā vacchako taruṇako dhenupakoM0.138 na paṭibalo usabhena calakakunā [ balakkakunā ( syā .)] saddhiṃ yugaṃ samāgamaṃ samāgantvā yugaggāhaṃ gaṇhituṃ ;
yathā dhaṅko naT0.216 paṭibalo garuḷena venateyyena saddhiṃ yugaṃ samāgamaṃ samāgantvā yugaggāhaṃ gaṇhituṃ ;
yathā caṇḍālo na paṭibalo raññā cakkavattinā saddhiṃ yugaṃ samāgamaṃ samāgantvā yugaggāhaṃ gaṇhituṃ ;
yathā paṃsupisācako na paṭibalo indena devaraññā saddhiṃ yugaṃ samāgamaṃ samāgantvā yugaggāhaṃ gaṇhituṃ ;
evameva pasūro paribbājako na paṭibalo dhonena buddhena bhagavatā saddhiṃ yugaṃ samāgamaṃ samāgantvā yugaggāhaṃ gaṇhitvā sākacchetuṃ sallapituṃ sākacchaṃ samāpajjituṃ .
Taṃ kissa hetu ?
Pasūro paribbājako hīnapañño nihīnapañño omakapañño lāmakapañño chatukkapañño parittapañño .
So hi bhagavā mahāpañño puthupañño hāsapañño javanapañño tikkhapañño nibbedhikapañño , paññāpabhedakusalo pabhinnañāṇo adhigatapaṭisambhido , catuvesārajjappatto dasabaladhārī , purisāsabho purisasīho purisanāgo purisājaññoP1.178 purisadhorayho , anantañāṇo anantatejo anantayaso aḍḍho mahaddhano dhanavā , netā vinetā anunetā , paññāpetā nijjhāpetā pekkhetā pasādetā .
So hi bhagavā anuppannassa maggassa uppādetā , asañjātassa maggassa sañjanetā , anakkhātassa maggassa akkhātā , maggaññū maggavidū maggakovido maggānugā ca panassa etarahi sāvakā viharanti pacchā samannāgatā .
So hi bhagavā jānaṃ jānāti passaṃ passati , cakkhubhūto ñāṇabhūto dhammabhūto brahmabhūto , vattāT0.217 pavattā atthassa ninnetā amatassa dātā dhammassāmī tathāgato ;
natthi tassa bhagavato aññātaṃ adiṭṭhaṃ aviditaṃ asacchikataṃ aphassitaṃ [ aphusitaṃ ( syā .)] paññāya .
Atītaṃ anāgataṃ paccuppannaṃ upādāya sabbe dhammā sabbākārena buddhassa bhagavato ñāṇamukhe āpāthaṃ āgacchanti .
Yaṃ kiñci neyyaṃ nāma atthi dhammaṃ jānitabbaṃ .
Attattho vā parattho vā ubhayattho vā diṭṭhadhammiko vā attho , samparāyiko vā attho , uttāno vā attho , gambhīro vā attho , gūḷho vā attho , paṭicchanno vā attho , neyyo vā attho , nīto vā attho , anavajjo vā attho , nikkileso vā attho , vodāno vā attho , paramattho vā attho , sabbaṃ taṃ antobuddhañāṇe parivattati .
SabbaṃM0.139 kāyakammaṃ buddhassa bhagavato ñāṇānuparivatti , sabbaṃ vacīkammaṃ ñāṇānuparivattiV0.131 , sabbaṃ manokammaṃ ñāṇānuparivatti .
Atīte buddhassa bhagavato appaṭihataṃ ñāṇaṃ , anāgate appaṭihataṃ ñāṇaṃ , paccuppanne appaṭihataṃ ñāṇaṃ , yāvatakaṃ neyyaṃ tāvatakaṃ ñāṇaṃ , yāvatakaṃ ñāṇaṃ tāvatakaṃ neyyaṃ , neyyapariyantikaṃ ñāṇaṃ , ñāṇapariyantikaṃ neyyaṃ , neyyaṃ atikkamitvā ñāṇaṃ nappavattatiP1.179 , ñāṇaṃ atikkamitvā neyyapatho natthi .
Aññamaññapariyantaṭṭhāyino te dhammā .
Yathā dvinnaṃ samuggapaṭalānaṃ sammā phusitānaṃ heṭṭhimaṃ samuggapaṭalaṃ uparimaṃ nātivattati , uparimaṃ samuggapaṭalaṃ heṭṭhimaṃ nātivattatiT0.218 aññamaññapariyantaṭṭhāyino ;
evameva buddhassa bhagavato neyyañca ñāṇañca aññamaññapariyantaṭṭhāyino ;
yāvatakaṃ neyyaṃ tāvatakaṃ ñāṇaṃ , yāvatakaṃ ñāṇaṃ tāvatakaṃ neyyaṃ , neyyapariyantikaṃ ñāṇaṃ , ñāṇapariyantikaṃ neyyaṃ , neyyaṃ atikkamitvā ñāṇaṃ nappavattati , ñāṇaṃ atikkamitvā neyyapatho natthi .
Aññamaññapariyantaṭṭhāyino te dhammā sabbadhammesu buddhassa bhagavato ñāṇaṃ pavattati .
Sabbe dhammā buddhassa bhagavato āvajjanapaṭibaddhā ākaṅkhapaṭibaddhā manasikārapaṭibaddhā cittuppādapaṭibaddhā .
Sabbasattesu buddhassa bhagavato ñāṇaṃ pavattati , sabbesañca sattānaṃ bhagavā āsayaṃ jānāti anusayaṃ jānāti caritaṃ jānāti adhimuttiṃ jānāti .
Apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye bhabbābhabbe satte pajānāti .
Sadevako loko samārako sabrahmako sassamaṇabrāhmaṇī pajā sadevamanussā antobuddhañāṇe parivattati .
Yathā ye keci macchakacchapā antamaso timitimiṅgalaṃ upādāya antomahāsamudde parivattanti ;
evameva sadevako loko samārako sabrahmako sassamaṇabrāhmaṇī pajā sadevamanussā antobuddhañāṇe parivattati .
Yathā ye keci pakkhī antamaso garuḷaṃ venateyyaṃ upādāya ākāsassa padese parivattanti ;
evameva yepi te sāriputtasamā paññāya tepi buddhañāṇassaP1.180 padese parivattantiT0.219 .
Buddhañāṇaṃ devamanussānaṃ paññaṃ pharitvā abhibhavitvā tiṭṭhatiyeva .
Yepi te khattiyapaṇḍitā brāhmaṇapaṇḍitā gahapatipaṇḍitā samaṇapaṇḍitā nipuṇā kataparappavādā vālavedhirūpā .
Vobhindantā [ te bhindantā ( ka .)] maññe caranti paññāgatena diṭṭhigatāniM0.140 .
Te pañhe abhisaṅkharitvā abhisaṅkharitvā tathāgate upasaṅkamitvā pucchanti gūḷhāni ca paṭicchannāni ca .
Kathitā visajjitāva te pañhā bhagavatā honti niddiṭṭhakāraṇā upakkhittakā ca .
Te bhagavatoV0.132 sampajjanti .
Atha kho bhagavāva tattha atirocati yadidaṃ paññāyāti – dhonena yugaṃ samāgamā , na hi tvaṃ sakkhasi sampayātave .
Tenāha bhagavā –
‘‘ Atha tvaṃ pavitakkamāgamā , manasā diṭṭhigatāni cintayanto ;
Dhonena yugaṃ samāgamā , na hi tvaṃ sakkhasi sampayātave ’’ ti .
Pasūrasuttaniddeso aṭṭhamo .