3. Duṭṭhaṭṭhakasuttaniddeso

AthaV0.44M0.47 duṭṭhaṭṭhakasuttaniddesaṃ vakkhati –

15.

VadantiT0.72P1.62 ve duṭṭhamanāpi eke , athopi [ aññepi te ( sī .), aññepi ( syā .)] ve saccamanā vadanti ;

Vādañca jātaṃ muni no upeti , tasmā munī natthi khilo kuhiñci .

Vadanti ve duṭṭhamanāpi eketi te titthiyā duṭṭhamanā viruddhamanā paṭiviruddhamanā āhatamanā paccāhatamanā āghātitamanā paccāghātitamanā vadanti upavadanti bhagavantañca bhikkhusaṅghañca abhūtenāti – vadanti ve duṭṭhamanāpi eke .

Athopi ve saccamanā vadantīti ye tesaṃ titthiyānaṃ saddahantā okappentā adhimuccantā saccamanā saccasaññino bhūtamanā bhūtasaññino tathamanā tathasaññino yāthāvamanā yāthāvasaññino aviparītamanā aviparītasaññino vadanti upavadanti bhagavantañca bhikkhusaṅghañca abhūtenāti – athopi ve saccamanā vadanti .

Vādañca jātaṃ muni no upetīti .

So vādo jāto hoti sañjāto nibbatto abhinibbatto pātubhūto paratoghoso akkoso upavādo bhagavato ca bhikkhusaṅghassa ca abhūtenāti – vādañca jātaṃ .

Muni no upetīti .

Munīti .

Monaṃ vuccati ñāṇaṃ .

Yā paññā pajānanā amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi , tenaT0.73 ñāṇenaP1.63 samannāgato muni monappatto … pe … saṅgajālamaticca so muni .

Yo vādaṃ upeti so dvīhi kāraṇehi vādaṃ upeti – kārako kārakatāya vādaṃ upeti , atha vā vuccamāno upavadiyamāno kuppati byāpajjati patiṭṭhiyati kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti .

Akārakomhīti yo vādaṃ upeti so imehi dvīhi kāraṇehi vādaṃ upeti .

Muni dvīhi kāraṇehi vādaṃ na upeti – akārako muni akārakatāya vādaṃ na upeti , atha vā vuccamāno upavadiyamāno na kuppati na byāpajjati na patiṭṭhiyati na kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti .

AkārakomhītiV0.45 muni imehi dvīhi kāraṇehi vādaṃ na upeti na upagacchatiM0.48 na gaṇhāti na parāmasati na abhinivisatīti – vādañca jātaṃ muni no upeti .

Tasmā munī natthi khilo kuhiñcīti .

Tasmāti tasmā taṃkāraṇā taṃhetu tappaccayā taṃnidānaṃ munino āhatacittatā khilajātatāpi natthi .

Pañcapi cetokhilā natthi , tayopi khilā natthi .

Rāgakhilo dosakhilo mohakhilo natthi na santi na saṃvijjati nupalabbhati , pahīno samucchinno vūpasanto paṭipassaddho abhabbuppattiko ñāṇagginā daḍḍho .

Kuhiñcīti kuhiñci kimhici katthaci ajjhattaṃ vā bahiddhā vā ajjhattabahiddhā vāti – tasmā munī natthi khilo kuhiñcīti .

Tenāha bhagavā –

‘‘ VadantiT0.74 ve duṭṭhamanāpi eke , athopi ve saccamanā vadanti ;

Vādañca jātaṃ muni no upeti , tasmā munī natthi khilo kuhiñcī ’’ ti .

16.

Sakañhi diṭṭhiṃ kathamaccayeyya , chandānunīto ruciyā niviṭṭho ;

Sayaṃ samattāni pakubbamāno , yathā hi jāneyya tathā vadeyya .

SakañhiP1.64 diṭṭhiṃ kathamaccayeyyāti .

Yaṃ te titthiyā sundariparibbājikaṃ hantvā samaṇānaṃ sakyaputtiyānaṃ avaṇṇaṃ pakāsayitvā ‘‘ evaṃ etaṃ lābhaṃ yasasakkāraṃ sammānaṃ paccāharissāmā ’’ ti te evaṃdiṭṭhikā evaṃkhantikā evaṃrucikā evaṃladdhikā evaṃajjhāsayā evaṃadhippāyā , te nāsakkhiṃsu sakaṃ diṭṭhiṃ sakaṃ khantiṃ sakaṃ ruciṃ sakaṃ laddhiṃ sakaṃ ajjhāsayaṃ sakaṃ adhippāyaṃ atikkamituṃ ;

atha kho sveva ayaso te paccāgatoti , evampi – sakañhi diṭṭhiṃ kathamaccayeyya .

Atha vā ‘‘ sassato loko , idameva saccaṃ moghamaññan ’’ ti yo so evaṃvādo , so sakaṃ diṭṭhiṃ sakaṃ khantiṃ sakaṃ ruciṃ sakaṃ laddhiṃ sakaṃ ajjhāsayaṃ sakaṃ adhippāyaṃ kathaṃ accayeyya atikkameyya samatikkameyya vītivatteyya ?

Taṃ kissa hetu ?

Tassa sā diṭṭhi tathā samattā samādinnā gahitā parāmaṭṭhā abhiniviṭṭhā ajjhositā adhimuttāti .

EvampiT0.75 – sakañhi diṭṭhiṃ kathamaccayeyya ?

‘‘ Asassato loko … pe … antavā loko … anantavā loko … taṃ jīvaṃ taṃ sarīraṃ … aññaṃM0.49 jīvaṃ aññaṃ sarīraṃ … hoti tathāgato paraṃ maraṇā … na hoti tathāgato paraṃ maraṇā … hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā … neva hoti na na hoti tathāgato paraṃV0.46 maraṇā , idameva saccaṃ moghamaññan ’’ ti yo so evaṃ vādo , so sakaṃ diṭṭhiṃ sakaṃ khantiṃ sakaṃ ruciṃ sakaṃ laddhiṃ sakaṃ ajjhāsayaṃ sakaṃ adhippāyaṃ kathaṃ accayeyya atikkameyya samatikkameyya vītivatteyya ?

Taṃ kissa hetu ?

Tassa sā diṭṭhi tathā samattā samādinnā gahitā parāmaṭṭhā abhiniviṭṭhā ajjhositā adhimuttāti .

Evampi – sakañhi diṭṭhiṃ kathamaccayeyya .

Chandānunīto ruciyā niviṭṭhoti .

Chandānunītoti sakāya diṭṭhiyā sakāya khantiyā sakāya ruciyā sakāya laddhiyā yāyati niyyati vuyhati saṃharīyati .

Yathā hatthiyānena vā assayānena vāP1.65 rathayānena vā goyānena vā ajayānena vā meṇḍayānena vā oṭṭhayānena vā kharayānena vā yāyati niyyati vuyhati saṃharīyati , evameva sakāya diṭṭhiyā sakāya khantiyā sakāya ruciyā sakāya laddhiyā yāyati niyyati vuyhati saṃharīyatīti – chandānunīto .

Ruciyā niviṭṭhoti sakāya diṭṭhiyā sakāya ruciyā sakāya laddhiyā niviṭṭho patiṭṭhito allīno upagato ajjhosito adhimuttotiT0.76 – chandānunīto ruciyā niviṭṭho .

Sayaṃ samattāni pakubbamānoti .

Sayaṃ samattaṃ karoti paripuṇṇaṃ karoti anomaṃ karoti aggaṃ seṭṭhaṃ visiṭṭhaṃ pāmokkhaṃ uttamaṃ pavaraṃ karoti .

‘‘ Ayaṃ satthā sabbaññū ’’ ti sayaṃ samattaṃ karoti paripuṇṇaṃ karoti anomaṃ karoti aggaṃ seṭṭhaṃ visiṭṭhaṃ pāmokkhaṃ uttamaṃ pavaraṃ karoti .

‘‘ Ayaṃ dhammo svākkhāto … pe … ayaṃ gaṇo suppaṭipanno … ayaṃ diṭṭhi bhaddikā … ayaṃ paṭipadā supaññattā … ayaṃ maggo niyyāniko ’’ ti sayaṃ samattaṃ karoti paripuṇṇaṃ karoti anomaṃ karoti aggaṃ seṭṭhaṃ visiṭṭhaṃ pāmokkhaṃ uttamaṃ pavaraṃ karoti janeti sañjaneti nibbatteti abhinibbattetīti – sayaṃ samattāni pakubbamāno .

Yathā hi jāneyya tathā vadeyyāti yathā jāneyya , tathā vadeyya katheyya bhaṇeyya dīpayeyya vohareyya .

‘‘ Sassato loko , idameva saccaṃ moghamaññan ’’ ti yathā jāneyya , tathā vadeyya katheyya bhaṇeyya dīpayeyya vohareyya .

‘‘ Asassato loko … pe … neva hotiM0.50 na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā , idameva saccaṃ moghamaññan ’’ ti yathā jāneyya , tathā vadeyya katheyya bhaṇeyya dīpayeyya vohareyyāti – yathā hi jāneyya tathā vadeyya .

TenāhaV0.47 bhagavā –

‘‘ SakañhiP1.66 diṭṭhiṃ kathamaccayeyya , chandānunīto ruciyā niviṭṭho ;

SayaṃT0.77 samattāni pakubbamāno , yathā hi jāneyya tathā vadeyyā ’’ ti .

17.

Yo attano sīlavatāni jantu , anānupuṭṭhova [ anānupuṭṭho ca ( syā .)] paresa pāva pāvā ( sī . syā .);

Anariyadhammaṃ kusalā tamāhu , yo ātumānaṃ sayameva pāva [ pāvā ( sī . syā .)].

Yo attano sīlavatāni jantūti .

Yoti yo yādiso yathāyutto yathāvihito yathāpakāro yaṃṭhānappatto yaṃdhammasamannāgato khattiyo vā brāhmaṇo vā vesso vā suddo vā gahaṭṭho vā pabbajito vā devo vā manusso vā .

Sīlavatānīti atthi sīlañceva vatañca [ vattañca ( syā .), evamuparipi ], atthi vataṃ na sīlaṃ .

Katamaṃ sīlañceva vatañca ?

Idha bhikkhu sīlavā hoti , pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati ācāragocarasampanno aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī , samādāya sikkhati sikkhāpadesu .

Yo tattha saṃyamo saṃvaro avītikkamo , idaṃ sīlaṃ .

Yaṃ samādānaṃ taṃ vataṃ .

Saṃvaraṭṭhena sīlaṃ ;

samādānaṭṭhena vataṃ – idaṃ vuccati sīlañceva vatañca .

Katamaṃ vataṃ , na sīlaṃ ?

Aṭṭha dhutaṅgāni – āraññikaṅgaṃ , piṇḍapātikaṅgaṃ , paṃsukūlikaṅgaṃ , tecīvarikaṅgaṃ , sapadānacārikaṅgaṃ , khalupacchābhattikaṅgaṃ , nesajjikaṅgaṃ , yathāsanthatikaṅgaṃ – idaṃ vuccati vataṃ , na sīlaṃT0.78 .

Vīriyasamādānampi vuccati vataṃ , na sīlaṃ .

‘‘ Kāmaṃ taco ca nhāru [ nahāru ( sī . syā .)] ca aṭṭhi ca avasissatu [ avasussatu ( syā .)], sarīre upassussatu maṃsalohitaṃ .

Yaṃ taṃ purisathāmena purisabalena purisavīriyena purisaparakkamena pattabbaṃP1.67 , na taṃ apāpuṇitvā vīriyassa saṇṭhānaṃ bhavissatī ’’ ti – cittaṃ paggaṇhāti padahati .

Evarūpaṃ vīriyasamādānaṃ – idaṃ vuccati vataṃ , na sīlaṃ .

‘‘ NāsissaṃM0.51 na pivissāmi , vihārato na nikkhame ;

Napi passaṃ nipātessaṃ , taṇhāsalle anūhate ’’ ti .

Cittaṃ paggaṇhāti padahati .

Evarūpampi vīriyasamādānaṃ vuccati vataṃ , na sīlaṃ .

‘‘ Na tāvāhaṃ imaṃ pallaṅkaṃ bhindissāmi yāva me na anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccissatī ’’ ti – cittaṃ paggaṇhāti padahati .

Evarūpampi vīriyasamādānaṃ vuccati vataṃ , na sīlaṃ .

‘‘ Na tāvāhaṃ imamhā āsanā vuṭṭhahissāmi , caṅkamā orohissāmi , vihārā nikkhamissāmi , aḍḍhayogā nikkhamissāmi , pāsādā nikkhamissāmi , hammiyā nikkhamissāmi , guhāya nikkhamissāmi , leṇā nikkhamissāmi , kuṭiyā nikkhamissāmi , kūṭāgārāV0.48 nikkhamissāmi , aṭṭā nikkhamissāmi , māḷā nikkhamissāmi , uddaṇḍā [ uṭṭaṇḍā ( ka .)] nikkhamissāmi upaṭṭhānasālāya nikkhamissāmi maṇḍapā nikkhamissāmi , rukkhamūlā nikkhamissāmi yāva me na anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccissatī ’’ ti – cittaṃ paggaṇhāti padahati .

Evarūpampi vīriyasamādānaṃ vuccati vataṃ , na sīlaṃ .

‘‘ Imasmiññeva pubbaṇhasamayaṃ ariyadhammaṃT0.79 āharissāmi samāharissāmi adhigacchissāmi phassayissāmi sacchikarissāmī ’’ ti – cittaṃ paggaṇhāti padahati .

Evarūpampi vīriyasamādānaṃ vuccati vataṃ , na sīlaṃ .

‘‘ Imasmiññeva majjhanhikasamayaṃ , sāyanhasamayaṃ , purebhattaṃ , pacchābhattaṃ , purimaṃ yāmaṃ , majjhimaṃ yāmaṃ , pacchimaṃ yāmaṃ , kāḷe , juṇhe , vasse , hemante , gimhe , purime vayokhandhe , majjhime vayokhandhe , pacchime vayokhandhe ariyadhammaṃ āharissāmiP1.68 samāharissāmi adhigacchissāmi phassayissāmi sacchikarissāmī ’’ ti – cittaṃ paggaṇhāti padahati .

Evarūpampi vīriyasamādānaṃ vuccati vataṃ , na sīlaṃ .

Jantūti satto naro mānavo [ māṇavo ( ka .)] poso puggalo jīvo jāgu jantu indagu manujoti – yo attano sīlavatāni jantu .

Anānupuṭṭhova paresa pāvāti .

Paresan ti paresaṃ khattiyānaṃ brāhmaṇānaṃ vessānaṃ suddānaṃ gahaṭṭhānaṃ pabbajitānaṃ devānaṃ manussānaṃ .

Anānupuṭṭhoti apuṭṭho apucchito ayācito anajjhesito apasādito .

Pāvāti attano sīlaṃ vā vataṃ vā sīlabbataṃ vā pāvadati .

Ahamasmi sīlasampannoti vā , vatasampannoti vā , sīlabbatasampannoti vā jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanenaM0.52 vā vijjāṭṭhānena [ vijjaṭṭhānena ( syā .)] vā sutena vā paṭibhānena [ paṭibhāṇena ( sī . syā . ka .)] vā aññataraññatarena vā vatthunā , uccā kulā pabbajitoti vā , mahākulā pabbajitoti vā , mahābhogakulā pabbajitotiT0.80 vā , uḷārabhogakulā pabbajitoti vā , ñāto yasassī sagahaṭṭhapabbajitānanti vā , lābhimhi cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānan ’’ ti vā , suttantikoti vā , vinayadharoti vā , dhammakathikoti vā , āraññikoti vā , piṇḍapātikoti vā , paṃsukūlikoti vā , tecīvarikoti vā , sapadānacārikoti vā , khalupacchābhattikoti vā , nesajjikoti vā , yathāsanthatikoti vā , paṭhamassa jhānassa lābhīti vā , dutiyassa jhānassa lābhīti vā , tatiyassa jhānassa lābhīti vā , catutthassa jhānassa lābhīti vā , ākāsānañcāyatanasamāpattiyā lābhīti vā , viññāṇañcāyatanasamāpattiyā lābhīti vā , ākiñcaññāyatanasamāpattiyā lābhīti vā , nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā lābhīti vā pāvadati katheti bhaṇati dīpayati voharatīti – anānupuṭṭhova paresaṃ pāva .

AnariyadhammaṃV0.49P1.69 kusalā tamāhūti .

Kusalāti ye te khandhakusalā dhātukusalā āyatanakusalā paṭiccasamuppādakusalā satipaṭṭhānakusalā sammappadhānakusalā iddhipādakusalā indriyakusalā balakusalā bojjhaṅgakusalā maggakusalā phalakusalā nibbānakusalā , te kusalā evamāhaṃsu –

‘‘ anariyānaṃ eso dhammo , neso dhammo ariyānaṃ ;

bālānaṃ eso dhammo , neso dhammo paṇḍitānaṃ ;

asappurisānaṃ eso dhammo , neso dhammo sappurisānan ’’ ti .

Evamāhaṃsu evaṃ kathenti evaṃ bhaṇanti evaṃ dīpayanti evaṃ voharantīti – anariyadhammaṃ kusalā tamāhu .

YoT0.81 ātumānaṃ sayameva pāvāti .

Ātumā vuccati attā .

Sayameva pāvāti sayameva attānaṃ pāvadati –

‘‘ ahamasmi sīlasampannoti vā , vatasampannoti vā , sīlabbatasampannoti vā , jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vā vatthunā , uccā kulā pabbajitotiM0.53 vā , mahākulā pabbajitoti vā , mahābhogakulā pabbajitoti vā , uḷārabhogakulā pabbajitoti vā , ñāto yasassī sagahaṭṭhapabbajitānanti vā , lābhimhi cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti vā , suttantikoti vā , vinayadharoti vā , dhammakathikoti vā , āraññikoti vā , piṇḍapātikoti vā , paṃsukūlikoti vā , tecīvarikoti vā , sapadānacārikoti vā , khalupacchābhattikoti vā , nesajjikoti vā , yathāsanthatikoti vā , paṭhamassa jhānassa lābhīti vā , dutiyassa jhānassa lābhīti vā , tatiyassa jhānassa lābhīti vā , catutthassa jhānassa lābhīti vā , ākāsānañcāyatanasamāpattiyā lābhīti vā , viññāṇañcāyatanasamāpattiyā lābhīti vā ,

Vibhavañca bhavañca vippahāya , vusitavā khīṇapunabbhavo sa bhikkhū ’’ ti .

ĀkiñcaññāyatanasamāpattiyāP1.70 lābhīti vā , nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā lābhīti vā ’’ pāvadati katheti bhaṇati dīpayati voharatīti – yo ātumānaṃ sayameva pāvāti .

Tenāha bhagavā –

‘‘ YoT0.82 attano sīlavatāni jantu , anānupuṭṭhova paresa pāva ;

Anariyadhammaṃ kusalā tamāhu , yo ātumānaṃ sayameva pāvā ’’ ti .

18.

Santo ca bhikkhu abhinibbutatto , itihanti sīlesu akatthamāno ;

Tamariyadhammaṃ kusalā vadanti , yassussadā natthi kuhiñci loke .

SantoV0.50 ca bhikkhu abhinibbutattoti .

Santoti rāgassa samitattā santo , dosassa samitattā santo , mohassa samitattā santo , kodhassa … pe … upanāhassa … makkhassa … paḷāsassa [ palāsassa ( sī . ka .)]… issāya … macchariyassa … māyāya … sāṭheyyassa … thambhassa … sārambhassa … mānassa … atimānassa … madassa … pamādassa … sabbakilesānaṃ … sabbaduccaritānaṃ … sabbadarathānaṃ … sabbapariḷāhānaṃ … sabbasantāpānaṃ … sabbākusalābhisaṅkhārānaṃ santattā samitattā vūpasamitattā vijjhātattā nibbutattā vigatattā paṭipassaddhattā santo upasantoM0.54 vūpasanto nibbuto paṭipassaddhoti – santo .

Bhikkhūti sattannaṃ dhammānaṃ bhinnattā bhikkhu – sakkāyadiṭṭhi bhinnā hoti , vicikicchā bhinnā hoti , sīlabbataparāmāso bhinno hoti , rāgo bhinno hoti , doso bhinno hoti , moho bhinno hoti , māno bhinno hotiT0.83 .

Bhinnāssa honti pāpakā akusalā dhammā saṃkilesikā ponobhavikā [ ponobbhavikā ( syā . ka .)] sadarā dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇiyā .

‘‘ PajjenaP1.71 katena attanā ,[ sabhiyāti bhagavā ]

Parinibbānagato vitiṇṇakaṅkho ;

Vibhavañca [ vibhavaṃ ( sī . ka .) su . ni .519] bhavañca vippahāya ,

Vusitavā khīṇapunabbhavo sa bhikkhū ’’ ti .

Santo ca bhikkhu abhinibbutattoti rāgassa nibbāpitattā abhinibbutatto , dosassa nibbāpitattā abhinibbutatto , mohassa nibbāpitattā abhinibbutatto , kodhassa … pe … upanāhassa … makkhassa … paḷāsassa … issāya … macchariyassa … māyāya … sāṭheyyassa … thambhassa … sārambhassa … mānassa … atimānassa … madassa … pamādassa … sabbakilesānaṃ … sabbaduccaritānaṃ … sabbadarathānaṃ … sabbapariḷāhānaṃ … sabbasantāpānaṃ … sabbākusalābhisaṅkhārānaṃ nibbāpitattā abhinibbutattoti – santo ca bhikkhu abhinibbutatto .

Itihanti sīlesu akatthamānoti .

Itihan ti padasandhi padasaṃsaggo padapāripūrī akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṃ [ padānupubbatā metaṃ ( syā . ka .)]– itihanti .

Sīlesu akatthamānoti .

Idhekacco katthī hoti vikatthī .

So katthati vikatthati .

Ahamasmi sīlasampannoti vā , vatasampannoti vā , sīlabbatasampannoti vā , jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā … pe … nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā lābhīti vā katthati vikatthati .

EvaṃT0.84 na katthati na vikatthati .

Katthanā ārato virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti – itihanti sīlesu akatthamāno .

TamariyadhammaṃV0.51M0.55 kusalā vadantīti .

Kusalāti ye te khandhakusalā dhātukusalā āyatanakusalā paṭiccasamuppādakusalāP1.72 satipaṭṭhānakusalā sammappadhānakusalā iddhipādakusalā indriyakusalā balakusalā bojjhaṅgakusalā maggakusalā phalakusalā nibbānakusalā , te kusalā evaṃ vadanti –

‘‘ ariyānaṃ eso dhammo , neso dhammo anariyānaṃ ;

paṇḍitānaṃ eso dhammo , neso dhammo bālānaṃ ;

sappurisānaṃ eso dhammo , neso dhammo asappurisānan ’’ ti .

Evaṃ vadanti , ariyānaṃ evaṃ kathenti evaṃ bhaṇanti evaṃ dīpayanti evaṃ voharantīti – tamariyadhammaṃ kusalā vadanti .

Yassussadā natthi kuhiñci loketi .

Yassāti arahato khīṇāsavassa .

Ussadāti sattussadā – rāgussado , dosussado , mohussado , mānussado , diṭṭhussado , kilesussado , kammussado .

Yassime [ tassime ( sī . syā .)] ussadā natthi na santi na vijjanti nupalabbhanti , pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā .

Kuhiñcīti kuhiñci kimhici katthaci ajjhattaṃ vā bahiddhā vā ajjhattabahiddhā vā .

Loketi apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloketi – yassussadā natthi kuhiñciT0.85 loke .

Tenāha bhagavā –

‘‘ Santo ca bhikkhu abhinibbutatto , itihanti sīlesu akatthamāno ;

Tamariyadhammaṃ kusalā vadanti , yassussadā natthi kuhiñci loke ’’ ti .

19.

Pakappitā saṅkhatā yassa dhammā , purakkhatā [ purekkhatā ( sī . ka .)] santi avīvadātā ;

Yadattani passati ānisaṃsaṃ , taṃ nissito kuppapaṭiccasantiṃ .

Pakappitā saṅkhatā yassa dhammāti .

Pakappanāti dve pakappanā – taṇhāpakappanā ca diṭṭhipakappanā ca … pe … ayaṃ taṇhāpakappanā … pe … ayaṃ diṭṭhipakappanā .

Saṅkhatāti saṅkhatā abhisaṅkhatāP1.73 saṇṭhapitātipi – saṅkhatā .

Atha vā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammātipi – saṅkhatāM0.56 .

Yassāti diṭṭhigatikassa .

Dhammā vuccanti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatānīti – pakappitā saṅkhatā yassa dhammā .

Purakkhatā santi avīvadātāti .

Purakkhatāti dve purekkhārā – taṇhāpurekkhāro ca diṭṭhipurekkhāro ca … pe … ayaṃ taṇhāpurekkhāro … pe … ayaṃ diṭṭhipurekkhāro .

Tassa taṇhāpurekkhāroV0.52 appahīno , diṭṭhipurekkhāro appaṭinissaṭṭho .

Tassa taṇhāpurekkhārassaT0.86 appahīnattā , diṭṭhipurekkhārassa appaṭinissaṭṭhattā so taṇhaṃ vā diṭṭhiṃ vā purato katvā carati taṇhādhajo taṇhāketu taṇhādhipateyyo , diṭṭhidhajo diṭṭhiketu diṭṭhādhipateyyo , taṇhāya vā diṭṭhiyā vā parivārito caratīti – purakkhatā .

Santīti santi saṃvijjanti atthi upalabbhanti .

Avīvadātāti avevadātā avodātā aparisuddhā saṃkiliṭṭhā saṃkilesikāti – purakkhatā santi avīvadātā .

Yadattani passati ānisaṃsan ti .

Yadattanīti yaṃ attani .

Attā vuccati diṭṭhigataṃ .

Attano diṭṭhiyā dve ānisaṃse passati – diṭṭhadhammikañca ānisaṃsaṃ , samparāyikañca ānisaṃsaṃ .

Katamo diṭṭhiyā diṭṭhadhammiko ānisaṃso ?

Yaṃdiṭṭhiko satthā hoti , taṃdiṭṭhikā sāvakā honti .

Taṃdiṭṭhikaṃ satthāraṃ sāvakā sakkaronti garuṃ karonti [ garukaronti ( sī . syā .)] mānenti pūjenti apacitiṃ karonti .

Labhati ca tatonidānaṃ cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ – ayaṃ diṭṭhiyā diṭṭhadhammiko ānisaṃso .

Katamo diṭṭhiyā samparāyiko ānisaṃso ?

Ayaṃ diṭṭhi alaṃ nāgattāya vā supaṇṇattāya vā yakkhattāya vā asurattāya vā gandhabbattāya vā mahārājattāya vā indattāya vā brahmattāya vā devattāya vā .

Ayaṃ diṭṭhiP1.74 suddhiyā visuddhiyā parisuddhiyā , muttiyā vimuttiyā parimuttiyā .

Imāya diṭṭhiyā sujjhanti visujjhanti parisujjhantiT0.87 muccanti vimuccanti parimuccanti .

Imāya diṭṭhiyā sujjhissāmi visujjhissāmi parisujjhissāmi , muccissāmi vimuccissāmi parimuccissāmīti āyatiṃ phalapāṭikaṅkhī hoti – ayaṃ diṭṭhiyā samparāyiko ānisaṃso .

Attano diṭṭhiyā ime dve ānisaṃse passati dakkhati oloketi nijjhāyati upaparikkhatīti – yadattani passati ānisaṃsaṃ .

TaṃM0.57 nissito kuppapaṭiccasantin ti .

Tisso santiyo – accantasanti , tadaṅgasanti , sammutisanti .

Katamā accantasanti ?

Accantasanti vuccati amataṃ nibbānaṃ .

Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ .

Ayaṃ accantasanti .

Katamā tadaṅgasanti ?

Paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassa nīvaraṇā santā honti ;

dutiyaṃ jhānaṃ samāpannassa vitakkavicārā santā honti ;

tatiyaṃ jhānaṃ samāpannassa pīti santā hoti ;

catutthaṃ jhānaṃ samāpannassa sukhadukkhā santā honti ;

ākāsānañcāyatanaṃ samāpannassa rūpasaññā paṭighasaññā nānattasaññā santā hoti ;

viññāṇañcāyatanaṃ samāpannassa ākāsānañcāyatanasaññā santā hoti ;

ākiñcaññāyatanaṃ samāpannassa viññāṇañcāyatanasaññāV0.53 santā hoti ;

nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpannassa ākiñcaññāyatanasaññā santā hoti .

Ayaṃ tadaṅgasanti .

KatamāT0.88 sammutisanti ?

Sammutisantiyo vuccanti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni diṭṭhisantiyo .

Api ca sammutisanti imasmiṃ atthe adhippetā santīti .

TaṃP1.75 nissito kuppapaṭiccasantin ti .

Kuppasantiṃ pakuppasantiṃ eritasantiṃ sameritasantiṃ calitasantiṃ ghaṭṭitasantiṃ kappitasantiṃ pakappitasantiṃ aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhammaṃ , santiṃ nissito asito allīno upagato ajjhosito adhimuttoti – taṃ nissito kuppapaṭiccasantiṃ .

Tenāha bhagavā –

‘‘ Pakappitā saṅkhatā yassa dhammā , purakkhatā santi avīvadātā ;

Yadattani passati ānisaṃsaṃ , taṃ nissito kuppapaṭiccasantin ’’ ti .

20.

Diṭṭhīnivesā na hi svātivattā , dhammesu niccheyya samuggahītaṃ ;

Tasmā naro tesu nivesanesu , nirassatī ādiyatī ca dhammaṃ .

Diṭṭhīnivesā na hi svātivattāti .

Diṭṭhīnivesāti ‘‘ sassato loko , idameva saccaṃ moghamaññan ’’ ti abhinivesaparāmāso diṭṭhinivesanaṃ .

‘‘ Asassato loko … pe … antavā loko … anantavā lokoM0.58 … taṃ jīvaṃ taṃ sarīraṃ … aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīraṃ … hoti tathāgato paraṃT0.89 maraṇā … na hoti tathāgato paraṃ maraṇā … hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā … neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā , idameva saccaṃ moghamaññan ’’ ti abhinivesaparāmāso diṭṭhinivesananti .

Diṭṭhīnivesā na hi svātivattāti diṭṭhinivesā na hi svātivattāP1.76 durativattā duttarā duppatarā dussamatikkamā dubbinivattāti –[ dubbītivattāti ( sī . syā . ka .)] diṭṭhīnivesā na hi svātivattā .

Dhammesu niccheyya samuggahītan ti .

Dhammesūti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatesu .

Niccheyyāti nicchinitvā vinicchinitvā vicinitvā pavicinitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā .

Samuggahītan ti nivesanesu odhiggāho bilaggāho varaggāho koṭṭhāsaggāho uccayaggāho samuccayaggāho .

Idaṃ saccaṃ tacchaṃ tathaṃ bhūtaṃ yāthāvaṃ aviparītaṃ gahitaṃ parāmaṭṭhaṃ abhiniviṭṭhaṃ ajjhositaṃ adhimuttanti – dhammesu niccheyya samuggahītaṃ .

TasmāV0.54 naro tesu nivesanesūti .

Tasmāti tasmā taṃkāraṇā taṃhetu tappaccayā taṃnidānaṃ .

Naroti satto naro mānavo poso puggalo jīvo jāgu jantu indagu manujo .

Tesu nivesanesūti tesu diṭṭhinivesanesūti – tasmā naro tesu nivesanesu .

Nirassatī ādiyatī ca dhamman ti .

Nirassatīti dvīhi kāraṇehi nirassati – paravicchindanāya vā nirassati , anabhisambhuṇanto vā nirassati .

Kathaṃ paravicchindanāya nirassati ?

Paro vicchindeti – so satthā na sabbaññū , dhammo na svākkhāto , gaṇo na suppaṭipanno , diṭṭhiT0.90 na bhaddikā , paṭipadā na supaññattā , maggo na niyyāniko , natthettha suddhi vā visuddhi vā parisuddhi vā mutti vā vimutti vā parimutti vā , natthettha sujjhanti vā visujjhanti vā parisujjhanti vā muccanti vā vimuccanti vā parimuccanti vā , hīnā nihīnā omakā lāmakā chatukkā [ jatukkā ( sī . syā .)] parittāti – evaṃ paro vicchindeti .

Evaṃ vicchindiyamāno satthāraṃ nirassatiP1.77 , dhammakkhānaṃ nirassati , gaṇaṃ nirassati , diṭṭhiṃ nirassati , paṭipadaṃ nirassati , maggaṃ nirassati .

Evaṃ paravicchindanāya nirassati .

Kathaṃ anabhisambhuṇanto nirassati ?

Sīlaṃ anabhisambhuṇanto sīlaṃ nirassati , vataṃ anabhisambhuṇanto vataṃ nirassati , sīlabbataṃM0.59 anabhisambhuṇanto sīlabbataṃ nirassati .

Evaṃ anabhisambhuṇanto nirassati .

Ādiyatī ca dhamman ti .

Satthāraṃ gaṇhāti , dhammakkhānaṃ gaṇhāti , gaṇaṃ gaṇhāti , diṭṭhiṃ gaṇhāti , paṭipadaṃ gaṇhāti , maggaṃ gaṇhāti parāmasati abhinivisatīti – nirassatī ādiyatī ca dhammaṃ .

Tenāha bhagavā –

‘‘ Diṭṭhīnivesā na hi svātivattā , dhammesu niccheyya samuggahītaṃ ;

Tasmā naro tesu nivesanesu , nirassatī ādiyatī ca dhamman ’’ ti .

21.

Dhonassa hi natthi kuhiñci loke , pakappitā diṭṭhi bhavābhavesu ;

MāyañcaT0.91 mānañca pahāya dhono , sa kena gaccheyya anūpayo so .

Dhonassa hi natthi kuhiñci loke pakappitā diṭṭhi bhavābhavesūti .

Dhonoti .

Dhonā vuccati paññā – yā paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhabyā cintā upaparikkhā bhūri medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādoV0.55 paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi .

Kiṃkāraṇā dhonā vuccati paññā ?

Tāya paññāya kāyaduccaritaṃP1.78 dhutañca dhotañca sandhotañca niddhotañca ;

vacīduccaritaṃ … manoduccaritaṃ dhutañca dhotañca sandhotañca niddhotañca ;

rāgo dhuto ca dhoto ca sandhoto ca niddhoto ca ;

doso … pe … moho … kodho … upanāho … makkho … paḷāso dhuto ca dhoto ca sandhoto ca niddhoto ca ;

issā dhutā ca dhotā ca sandhotā ca niddhotā ca ;

macchariyaṃ dhutañca dhotañca sandhotañca niddhotañca ;

māyā dhutā ca dhotā ca sandhotā ca niddhotā ca ;

sāṭheyyaṃ dhutañca dhotañca sandhotañca niddhotañca ;

thambho dhuto ca dhoto ca sandhoto ca niddhoto ca ;

sārambho … māno … atimāno … mado … pamādo dhuto ca dhoto ca sandhoto ca niddhoto ca ;

sabbe kilesā , sabbe duccaritā , sabbe darathā , sabbe pariḷāhā , sabbe santāpā , sabbākusalābhisaṅkhārāM0.60 dhutā ca dhotā ca sandhotā ca niddhotā ca .

Taṃkāraṇā dhonā vuccati paññā .

Atha vā sammādiṭṭhiyā micchādiṭṭhi dhutā ca dhotāT0.92 ca sandhotā ca niddhotā ca ;

sammāsaṅkappena micchāsaṅkappo dhuto ca dhoto ca sandhoto ca niddhoto ca ;

sammāvācāya micchāvācā dhutā ca dhotā ca … pe … sammākammantena micchākammanto dhuto ca … sammāājīvena micchāājīvo dhuto ca … sammāvāyāmena micchāvāyāmo dhuto ca … sammāsatiyā micchāsati dhutā ca … sammāsamādhinā micchāsamādhi dhuto ca dhoto ca sandhoto ca niddhoto ca ;

sammāñāṇena micchāñāṇaṃ dhutaṃ ca … sammāvimuttiyā micchāvimutti dhutā ca dhotā ca sandhotā ca niddhotā ca .

Atha vā ariyena aṭṭhaṅgikena maggena sabbe kilesā , sabbe duccaritā , sabbe darathā , sabbe pariḷāhā , sabbe santāpā , sabbākusalābhisaṅkhārā dhutā ca dhotā ca sandhotā ca niddhotā ca .

Arahā imehi dhoneyyehi dhammehi upeto samupeto upagato samupagato upapanno samupapanno samannāgato ;

tasmā arahā dhono .

So dhutarāgo dhutapāpo dhutakileso dhutapariḷāhoti – dhono .

Kuhiñcīti kuhiñci kimhici katthaci ajjhattaṃ vā bahiddhā vā ajjhattabahiddhā vā .

Loketi apāyaloke … pe … āyatanaloke .

PakappitātiV0.56 dve pakappanā – taṇhāpakappanāP1.79 ca diṭṭhipakappanā ca … pe … ayaṃ taṇhāpakappanā … pe … ayaṃ diṭṭhipakappanā .

Bhavābhavesūti bhavābhave kammabhave punabbhave kāmabhave , kammabhave kāmabhave punabbhave rūpabhave , kammabhave rūpabhave punabbhave arūpabhave , kammabhave arūpabhave punabbhaveT0.93 punappunabhave punappunagatiyā punappunaupapattiyā punappunapaṭisandhiyā punappunaattabhāvābhinibbattiyā .

Dhonassa hi natthi kuhiñci loke pakappitā diṭṭhi bhavābhavesūti dhonassa kuhiñci loke bhavābhavesu ca kappitā pakappitā abhisaṅkhatā saṇṭhapitā diṭṭhi natthi na santi na saṃvijjati nupalabbhati , pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti – dhonassa hi natthi kuhiñci loke pakappitā diṭṭhi bhavābhavesu .

Māyañca mānañca pahāya dhonoti .

Māyā vuccati vañcanikā cariyā .

Idhekacco kāyena duccaritaṃ caritvā , vācāya duccaritaṃ caritvā , manasā duccaritaṃM0.61 caritvā tassa paṭicchādanahetu pāpikaṃ icchaṃ paṇidahati –

‘‘ mā maṃ jaññā ’’ ti icchati ,‘‘ mā maṃ jaññā ’’ ti saṅkappeti ,‘‘ mā maṃ jaññā ’’ ti vācaṃ bhāsati ,‘‘ mā maṃ jaññā ’’ ti kāyena parakkamati .

Yā evarūpā māyā māyāvitā accasarā vañcanā nikati nikiraṇā pariharaṇā gūhanā parigūhanā chādanā paricchādanā anuttānikammaṃ anāvikammaṃ vocchādanā pāpakiriyā , ayaṃ vuccati māyā .

Mānoti ekavidhena māno – yā cittassa unnati [ uṇṇati ( syā . ka .)].

Duvidhena māno – attukkaṃsanamāno , paravambhanamāno .

Tividhena māno –

‘‘ seyyohamasmī ’’ ti māno ,‘‘ sadisohamasmī ’’ tiP1.80 māno ,‘‘ hīnohamasmī ’’ ti māno .

CatubbidhenaT0.94 māno – lābhena mānaṃ janeti , yasena mānaṃ janeti , pasaṃsāya mānaṃ janeti , sukhena mānaṃ janeti .

Pañcavidhena māno –

‘‘ lābhimhi manāpikānaṃ rūpānan ’’ ti mānaṃ janeti ,‘‘ lābhimhi manāpikānaṃ saddānaṃ … pe … gandhānaṃ … rasānaṃ … phoṭṭhabbānan ’’ ti mānaṃ janeti .

Chabbidhena māno – cakkhusampadāya mānaṃ janeti , sotasampadāya … ghānasampadāya … jivhāsampadāya … kāyasampadāya … manosampadāya mānaṃ janeti .

Sattavidhena māno – māno , atimāno , mānātimāno , omāno , adhimāno , asmimāno , micchāmāno .

Aṭṭhavidhena māno – lābhena mānaṃ janeti , alābhena omānaṃ janeti , yasena mānaṃ janeti , ayasena omānaṃ janeti , pasaṃsāya mānaṃ janeti , nindāya omānaṃ janeti , sukhena mānaṃ janeti , dukkhena omānaṃ janeti .

Navavidhena māno – seyyassa seyyohamasmīti māno , seyyassa sadisohamasmīti māno , seyyassa hīnohamasmīti mānoV0.57 , sadisassa seyyohamasmīti māno , sadisassa sadisohamasmīti māno , sadisassa hīnohamasmīti māno , hīnassa seyyohamasmīti māno , hīnassa sadisohamasmīti māno , hīnassa hīnohamasmīti māno .

Dasavidhena māno – idhekacco mānaṃ janeti jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vā vatthunā .

YoT0.95 evarūpo māno maññanā maññitattaṃ unnati unnāmo [ uṇṇamo ( syā . ka .)] dhajo sampaggāhoM0.62 ketukamyatā cittassa – ayaṃ vuccati māno .

Māyañca mānañca pahāya dhonoti .

Dhono māyañca mānañca pahāya pajahitvā vinodetvā byantiṃ karitvā anabhāvaṃ gametvāti – māyañca mānañca pahāya dhono .

Sa kena gaccheyya anūpayo soti .

Upayāti dve upayā – taṇhūpayo ca diṭṭhūpayo ca … pe … ayaṃ taṇhūpayo … pe … ayaṃ diṭṭhūpayo .

Tassa taṇhūpayo pahīnoP1.81 , diṭṭhūpayo paṭinissaṭṭho .

Taṇhūpayassa pahīnattā , diṭṭhūpayassa paṭinissaṭṭhattā anūpayo puggalo kena rāgena gaccheyya , kena dosena gaccheyya , kena mohena gaccheyya , kena mānena gaccheyya , kāya diṭṭhiyā gaccheyya , kena uddhaccena gaccheyya , kāya vicikicchāya gaccheyya , kehi anusayehi gaccheyya – rattoti vā duṭṭhoti vā mūḷhoti vā vinibaddhoti vā parāmaṭṭhoti vā vikkhepagatoti vā aniṭṭhaṅgatoti vā thāmagatoti vā .

Te abhisaṅkhārā pahīnā .

Abhisaṅkhārānaṃ pahīnattā gatiyo kena gaccheyya – nerayikoti vā tiracchānayonikoti vā pettivisayikoti vā manussoti vā devoti vā rūpīti vā arūpīti vā saññīti vā asaññīti vā nevasaññīnāsaññīti vā .

So hetu natthi paccayo natthi kāraṇaṃ natthi , yena gaccheyyāti – sa kena gaccheyya anūpayo so .

Tenāha bhagavā –

‘‘ DhonassaT0.96 hi natthi kuhiñci loke , pakappitā diṭṭhi bhavābhavesu ;

Māyañca mānañca pahāya dhono , sa kena gaccheyya anūpayo so ’’ ti .

22.

Upayo hi dhammesu upeti vādaṃ , anūpayaṃ kena kathaṃ vadeyya ;

Attā nirattā na hi tassa atthi , adhosi so diṭṭhimidheva sabbaṃ .

UpayoV0.58 hi dhammesu upeti vādan ti .

Upayāti dve upayā – taṇhūpayo ca diṭṭhūpayo ca … pe … ayaṃ taṇhūpayo … pe … ayaṃ diṭṭhūpayo .

Tassa taṇhūpayo appahīno , diṭṭhūpayo appaṭinissaṭṭho .

Taṇhūpayassa appahīnattāM0.63 , diṭṭhūpayassa appaṭinissaṭṭhattā dhammesu vādaṃ upeti – rattoti vā duṭṭhoti vā mūḷhoti vā vinibaddhoti vā parāmaṭṭhoti vā vikkhepagatoti vā aniṭṭhaṅgatotiP1.82 vā thāmagatoti vā .

Te abhisaṅkhārā appahīnā .

Abhisaṅkhārānaṃ appahīnattā gatiyā vādaṃ upeti .

Nerayikoti vā tiracchānayonikoti vā pettivisayikoti vā manussoti vā devoti vā rūpīti vā arūpīti vā saññīti vā asaññīti vā nevasaññīnāsaññīti vā vādaṃ upeti upagacchati gaṇhāti parāmasati abhinivisatīti – upayo hi dhammesu upeti vādaṃ .

AnūpayaṃT0.97 kena kathaṃ vadeyyāti .

Upayāti dve upayā – taṇhūpayo ca diṭṭhūpayo ca … pe … ayaṃ taṇhūpayo … pe … ayaṃ diṭṭhūpayo .

Tassa taṇhūpayo pahīno , diṭṭhūpayo paṭinissaṭṭho .

Taṇhūpayassa pahīnattā , diṭṭhūpayassa paṭinissaṭṭhattā anūpayaṃ puggalaṃ kena rāgena vadeyya , kena dosena vadeyya , kena mohena vadeyya , kena mānena vadeyya , kāya diṭṭhiyā vadeyya , kena uddhaccena vadeyya , kāya vicikicchāya vadeyya , kehi anusayehi vadeyya – rattoti vā duṭṭhoti vā mūḷhoti vā vinibaddhoti vā parāmaṭṭhoti vā vikkhepagatoti vā aniṭṭhaṅgatoti vā thāmagatoti vā .

Te abhisaṅkhārā pahīnā .

Abhisaṅkhārānaṃ pahīnattā gatiyo kena vadeyya – nerayikoti vā … pe … nevasaññīnāsaññīti vā .

So hetu natthi , paccayo natthi , kāraṇaṃ natthi , yena vadeyya katheyya bhaṇeyya dīpayeyya vohareyyāti – anūpayaṃ kena kathaṃ vadeyya .

Attā nirattā na hi tassa atthīti .

Attāti attānudiṭṭhi natthi .

Nirattāti ucchedadiṭṭhi natthi .

Attāti gahitaṃ natthi .

Nirattāti muñcitabbaṃ natthi .

Yassatthi gahitaṃ , tassatthi muñcitabbaṃ ;

yassatthi muñcitabbaṃ , tassatthi gahitaṃ .

Gahaṇaṃ muñcanā samatikkanto arahā buddhiparihānivītivatto .

So vuṭṭhavāso ciṇṇacaraṇo gataddho gatadiso jātimaraṇasaṃsāro , natthi tassa punabbhavoti – attā nirattā na hi tassa atthi .

AdhosiP1.83 so diṭṭhimidheva sabban ti tassa dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāniT0.98 pahīnāni samucchinnāni vūpasantāni paṭipassaddhāni abhabbuppattikāni ñāṇagginā daḍḍhāni .

So sabbadiṭṭhigataṃ idheva adhosiV0.59 dhuni sandhuni niddhuni pajahi vinodesi byantiṃM0.64 akāsi anabhāvaṃ gamesīti – adhosi so diṭṭhimidheva sabbaṃ .

Tenāha bhagavā –

‘‘ Upayo hi dhammesu upeti vādaṃ , anūpayaṃ kena kathaṃ vadeyya ;

Attā nirattā na hi tassa atthi , adhosi so diṭṭhimidheva sabban ’’ ti .

Duṭṭhaṭṭhakasuttaniddeso tatiyo .

4. Suddhaṭṭhakasuttaniddeso

AthaV0.60 suddhaṭṭhakasuttaniddesaṃ vakkhati –

23.

PassāmiT0.99P1.84 suddhaṃ paramaṃ arogaṃ , diṭṭhena saṃsuddhi narassa hoti ;

Evābhijānaṃ paramanti ñatvā , suddhānupassīti pacceti ñāṇaṃ .

Passāmi suddhaṃ paramaṃ arogan ti .

Passāmi suddhan ti passāmi suddhaṃ , dakkhāmi suddhaṃ , olokemi suddhaṃ , nijjhāyāmi suddhaṃ , upaparikkhāmi suddhaṃ .

Paramaṃ arogan ti paramaṃ ārogyappattaṃ tāṇappattaṃ leṇappattaṃ saraṇappattaṃ abhayappattaṃ accutappattaṃ amatappattaṃ nibbānappattanti – passāmi suddhaṃ paramaṃ arogaṃ .

Diṭṭhena saṃsuddhi narassa hotīti .

Cakkhuviññāṇaṃ [ cakkhuviññāṇena ( sī . syā .)] rūpadassanena narassa suddhi visuddhi parisuddhi , mutti vimutti parimutti hoti , naro sujjhati visujjhati parisujjhati , muccati vimuccati parimuccatīti – diṭṭhena saṃsuddhi narassa hoti .

Evābhijānaṃ paramanti ñatvāti .

Evaṃ abhijānanto ājānanto vijānanto paṭivijānanto paṭivijjhanto .

‘‘ Idaṃ paramaṃ aggaṃ seṭṭhaṃ visiṭṭhaṃ pāmokkhaṃ uttamaṃ pavaran ’’ ti ñatvā jānitvā tulayitvāT0.100 tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvāti – evābhijānaṃ paramanti ñatvā .

SuddhānupassītiP1.85M0.65 pacceti ñāṇan ti .

Yo suddhaṃ passati , so suddhānupassī , pacceti ñāṇan ti cakkhuviññāṇaṃ rūpadassanena ñāṇanti pacceti , maggoti pacceti , pathoti pacceti , niyyānanti paccetīti – suddhānupassī pacceti ñāṇaṃ .

TenāhaV0.61 bhagavā –

‘‘ Passāmi suddhaṃ paramaṃ arogaṃ , diṭṭhena saṃsuddhi narassa hoti ;

Evābhijānaṃ paramanti ñatvā , suddhānupassīti pacceti ñāṇan ’’ ti .

24.

Diṭṭhena ce suddhi narassa hoti , ñāṇena vā so pajahāti dukkhaṃ ;

Aññena so sujjhati sopadhīko , diṭṭhī hi naṃ pāva tathā vadānaṃ .

Diṭṭhena ce suddhi narassa hotīti .

Cakkhuviññāṇaṃ rūpadassanena ce narassa suddhi visuddhi parisuddhi , mutti vimutti parimutti hoti , naro sujjhati visujjhati parisujjhati , muccati vimuccati parimuccatīti – diṭṭhena ce suddhi narassa hoti .

Ñāṇena vā so pajahāti dukkhan ti cakkhuviññāṇaṃ rūpadassanena ce naro jātidukkhaṃ pajahati , jarādukkhaṃ pajahati , byādhidukkhaṃT0.101 pajahati , maraṇadukkhaṃ pajahati , sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṃ pajahatīti – ñāṇena vā so pajahāti dukkhaṃ .

Aññena so sujjhati sopadhīkoti .

Aññena asuddhimaggena micchāpaṭipadāya aniyyānikapathena aññatra satipaṭṭhānehi aññatra sammappadhānehi aññatra iddhipādehi aññatra indriyehi aññatra balehi aññatra bojjhaṅgehi aññatra ariyā aṭṭhaṅgikā maggā naro sujjhati visujjhati parisujjhatiP1.86 , muccati vimuccati parimuccati .

Sopadhīkoti sarāgo sadoso samoho samāno sataṇho sadiṭṭhi sakileso saupādānoti – aññena so sujjhati sopadhīko .

Diṭṭhī hi naṃ pāva tathā vadānan ti .

Sāva diṭṭhi taṃ puggalaṃ pāvadati – iti vāyaṃ puggalo micchādiṭṭhiko viparītadassano .

Tathā vadānan ti tathā vadantaṃ kathentaṃ bhaṇantaṃ dīpayantaṃ voharantaṃ .

‘‘ Sassato lokoM0.66 , idameva saccaṃ moghamaññan ’’ ti tathā vadantaṃ kathentaṃ bhaṇantaṃ dīpayantaṃ voharantaṃ .

‘‘ Asassato loko … pe … antavā loko … anantavā loko … taṃ jīvaṃ taṃ sarīraṃ … aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīraṃ … hoti tathāgato paraṃ maraṇā … na hoti tathāgato paraṃ maraṇā … hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā … neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā , idameva saccaṃ moghamaññan ’’ ti tathā vadantaṃ kathentaṃ bhaṇantaṃ dīpayantaṃ voharantanti – diṭṭhī hi naṃ pāva tathā vadānaṃT0.102 .

TenāhaV0.62 bhagavā –

‘‘ Diṭṭhena ce suddhi narassa hoti , ñāṇena vā so pajahāti dukkhaṃ ;

Aññena so sujjhati sopadhīko , diṭṭhī hi naṃ pāva tathā vadānan ’’ ti .

25.

Na brāhmaṇo aññato suddhimāha , diṭṭhe sute sīlavate mute vā ;

Puññe ca pāpe ca anūpalitto , attañjaho nayidha pakubbamāno .

Na brāhmaṇo aññato suddhimāha diṭṭhe sute sīlavate mute vāti .

Nāti paṭikkhepo .

Brāhmaṇoti sattannaṃ dhammānaṃ bāhitattā brāhmaṇo – sakkāyadiṭṭhi bāhitā hoti , vicikicchā bāhitā hoti , sīlabbataparāmāso bāhito hotiP1.87 , rāgo bāhito hoti , doso bāhito hoti , moho bāhito hoti , māno bāhito hoti .

Bāhitāssa honti pāpakā akusalā dhammā saṃkilesikā ponobhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇiyā .

Bāhitvā sabbapāpakāni ,[ sabhiyāti bhagavā ]

Vimalo sādhusamāhito ṭhitatto ;

Saṃsāramaticca kevalī so , asito [ anissito ( syā .)] tādi pavuccate sa brahmā .

NaT0.103M0.67 brāhmaṇo aññato suddhimāhāti .

Brāhmaṇo aññena asuddhimaggena micchāpaṭipadāya aniyyānikapathena aññatra satipaṭṭhānehi aññatra sammappadhānehi aññatra iddhipādehi aññatra indriyehi aññatra balehi aññatra bojjhaṅgehi aññatra ariyena aṭṭhaṅgikena maggena suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ , muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ , nāha na katheti na bhaṇati na dīpayati na voharatīti – na brāhmaṇo aññato suddhimāha .

Diṭṭhe sute sīlavate mute vāti .

Santeke samaṇabrāhmaṇā diṭṭhisuddhikā .

Te ekaccānaṃ rūpānaṃ dassanaṃ maṅgalaṃ paccenti , ekaccānaṃ rūpānaṃ dassanaṃ amaṅgalaṃ paccenti .

Katamesaṃ rūpānaṃ dassanaṃ maṅgalaṃ paccenti ?

Te kālato vuṭṭhahitvā abhimaṅgalagatāni rūpāni passanti – cāṭakasakuṇaṃ [ vātasakuṇaṃ ( syā .), cāpasakuṇaṃ ( ka .)] passanti , phussaveḷuvalaṭṭhiṃ passanti , gabbhinitthiṃ passanti , kumārakaṃ khandhe āropetvā gacchantaṃ passanti , puṇṇaghaṭaṃ passanti , rohitamacchaṃ passanti , ājaññaṃ passanti , ājaññarathaṃ passanti , usabhaṃP1.88 passanti , gokapilaṃ passanti .

Evarūpānaṃ rūpānaṃ dassanaṃ maṅgalaṃ paccenti .

Katamesaṃ rūpānaṃ dassanaṃ amaṅgalaṃ paccenti ?

Palālapuñjaṃ passanti , takkaghaṭaṃV0.63 passanti , rittaghaṭaṃ passanti , naṭaṃ passanti , naggasamaṇakaṃ passanti , kharaṃ passanti , kharayānaṃ passanti , ekayuttayānaṃ passantiT0.104 , kāṇaṃ passanti , kuṇiṃ passanti , khañjaṃ passanti , pakkhahataṃ [ pakkhapādaṃ ( ka .)] passanti , jiṇṇakaṃ passanti , byādhikaṃ [ byādhitaṃ ( sī .)] passanti .

Evarūpānaṃ rūpānaṃ dassanaṃ amaṅgalaṃ paccenti .

Ime te samaṇabrāhmaṇā diṭṭhisuddhikā .

Te diṭṭhena suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ paccenti .

Santeke samaṇabrāhmaṇā sutasuddhikā .

Te ekaccānaṃ saddānaṃ savanaṃ maṅgalaṃ paccenti , ekaccānaṃ saddānaṃ savanaṃ amaṅgalaṃ paccenti .

Katamesaṃ saddānaṃ savanaṃ maṅgalaṃ paccenti ?

Te kālato vuṭṭhahitvā abhimaṅgalagatāni saddāni suṇanti – vaḍḍhāti vā vaḍḍhamānāti vā puṇṇāti vā phussāti vā asokāti vā sumanāti vā sunakkhattāti vā sumaṅgalāti vā sirīti vā sirīvaḍḍhāti vā .

Evarūpānaṃ saddānaṃ savanaṃ maṅgalaṃ paccenti .

Katamesaṃ saddānaṃ savanaṃ amaṅgalaṃ paccenti ?

Kāṇoti vā kuṇīti vā khañjoti vā pakkhahatoti vā jiṇṇakoti vā byādhikoti vā matoti vā chindanti vā bhindanti vā daḍḍhanti vā naṭṭhanti vā natthīti vā .

Evarūpānaṃ saddānaṃ savanaṃM0.68 amaṅgalaṃ paccenti .

Ime te samaṇabrāhmaṇā sutasuddhikā .

Te sutena suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ paccenti .

SantekeT0.105 samaṇabrāhmaṇā sīlasuddhikā .

Te sīlamattena saṃyamamattena saṃvaramattena avītikkamamattena suddhiṃP1.89 visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ paccenti .

Samaṇomuṇḍikāputto [ samaṇo maṇḍikāputto ( sī .), samaṇamuṇḍikāputto ( syā .)] evamāha –

‘‘ catūhi kho ahaṃ , gahapati [ thapati ( sī . syā .) evamuparipi ], dhammehi samannāgataṃ purisapuggalaṃ paññāpemi sampannakusalaṃ paramakusalaṃ uttamapattippattaṃ samaṇaṃ ayojjaṃ .

Katamehi catūhi ?

Idha , gahapati , na kāyena pāpakaṃ kammaṃ karoti , na pāpakaṃ vācaṃ bhāsati , na pāpakaṃ saṅkappaṃ saṅkappati , na pāpakaṃ ājīvaṃ ājīvati .

Imehi kho ahaṃ , gahapati , catūhi dhammehi samannāgataṃ purisapuggalaṃ paññāpemi sampannakusalaṃ paramakusalaṃ uttamapattippattaṃ samaṇaṃ ayojjaṃ ’’.

Evameva santeke samaṇabrāhmaṇā sīlasuddhikā , te sīlamattena saṃyamamattena saṃvaramattena avītikkamamattena suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ paccenti .

Santeke samaṇabrāhmaṇā vatasuddhikā .

Te hatthivatikā vā honti , assavatikā vā honti , govatikā vā honti , kukkuravatikā vā honti , kākavatikā vā honti , vāsudevavatikā vā honti , baladevavatikā vā honti , puṇṇabhaddavatikā vā honti , maṇibhaddavatikā vā honti , aggivatikā vā honti , nāgavatikā vā honti , supaṇṇavatikāV0.64 vā honti , yakkhavatikā vā honti , asuravatikā vā honti , gandhabbavatikā vā honti , mahārājavatikā vā honti , candavatikā vā honti , sūriyavatikā vāT0.106 honti , indavatikā vā honti , brahmavatikā vā honti , devavatikā vā honti , disāvatikā vā honti .

Ime te samaṇabrāhmaṇā vatasuddhikā .

Te vatena suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ paccenti .

Santeke samaṇabrāhmaṇā mutasuddhikā .

Te kālato uṭṭhahitvā pathaviṃ āmasanti , haritaṃ āmasanti , gomayaṃP1.90 āmasanti , kacchapaṃ āmasanti , phālaṃ akkamanti , tilavāhaṃ āmasanti , phussatilaṃ khādanti , phussatelaṃM0.69 makkhenti , phussadantakaṭṭhaṃ khādanti , phussamattikāya nhāyanti , phussasāṭakaṃ nivāsenti , phussaveṭhanaṃ veṭhenti .

Ime te samaṇabrāhmaṇā mutasuddhikā .

Te mutena suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ paccenti .

Na brāhmaṇo aññato suddhimāha .

Diṭṭhe sute sīlavate mute vāti .

Brāhmaṇo diṭṭhasuddhiyāpi suddhiṃ nāha , sutasuddhiyāpi suddhiṃ nāha , sīlasuddhiyāpi suddhiṃ nāha , vatasuddhiyāpi suddhiṃ nāha , mutasuddhiyāpi suddhiṃ nāha na katheti na bhaṇati na dīpayati na voharatīti – na brāhmaṇo aññato suddhimāha diṭṭhe sute sīlavate mute vā .

Puññe ca pāpe ca anūpalittoti .

Puññaṃ vuccati yaṃ kiñci tedhātukaṃ kusalābhisaṅkhāraṃ , apuññaṃ vuccati sabbaṃ akusalaṃ .

Yato puññābhisaṅkhāro ca apuññābhisaṅkhāro ca āneñjābhisaṅkhāroT0.107 ca pahīnā honti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā ;

ettāvatā puññe ca pāpe ca na limpati na palimpati na upalimpati alitto apalitto anūpalitto nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti – puññe ca pāpe ca anūpalitto .

Attañjaho nayidha pakubbamānoti .

Attañjahoti attadiṭṭhijaho .

Attañjahoti gāhaṃ jaho [ gāhajaho ( sī . syā .), attagāhaṃ jaho ( ka .)].

Attañjahoti taṇhāvasena diṭṭhivasena gahitaṃ parāmaṭṭhaṃ abhiniviṭṭhaṃ ajjhositaṃP1.91 adhimuttaṃ , sabbaṃ taṃ cattaṃ hoti vantaṃ muttaṃ pahīnaṃ paṭinissaṭṭhaṃ .

Nayidha pakubbamānoti puññābhisaṅkhāraṃ vā apuññābhisaṅkhāraṃ vā āneñjābhisaṅkhāraṃ vā apakubbamāno ajanayamāno asañjanayamāno anibbattayamāno anabhinibbattayamānoti – attañjaho nayidha pakubbamāno .

TenāhaV0.65 bhagavā –

‘‘ Na brāhmaṇo aññato suddhimāha , diṭṭhe sute sīlavate mute vā ;

Puññe ca pāpe ca anūpalitto , attañjaho nayidha pakubbamāno ’’ ti .

26.

PurimaṃM0.70 pahāya aparaṃ sitāse , ejānugā te na taranti saṅgaṃ ;

TeT0.108 uggahāyanti nirassajanti , kapīva sākhaṃ pamuñcaṃ [ pamukhaṃ ( sī . syā .)] gahāya .

Purimaṃ pahāya aparaṃ sitāseti .

Purimaṃ satthāraṃ pahāya paraṃ satthāraṃ nissitā ;

purimaṃ dhammakkhānaṃ pahāya aparaṃ dhammakkhānaṃ nissitā ;

purimaṃ gaṇaṃ pahāya aparaṃ gaṇaṃ nissitā ;

purimaṃ diṭṭhiṃ pahāya aparaṃ diṭṭhiṃ nissitā ;

purimaṃ paṭipadaṃ pahāya aparaṃ paṭipadaṃ nissitā ;

purimaṃ maggaṃ pahāya aparaṃ maggaṃ nissitā sannissitā allīnā upagatā ajjhositā adhimuttāti – purimaṃ pahāya aparaṃ sitāse .

Ejānugā te na taranti saṅgan ti .

Ejā vuccati taṇhā .

Yo rāgo sārāgo … pe … abhijjhā lobho akusalamūlaṃ .

Ejānugāti ejānugā ejānugatā ejānusaṭā ejāya pannā patitā abhibhūtā pariyādinnacittā .

Te na taranti saṅgan ti rāgasaṅgaṃ dosasaṅgaṃ mohasaṅgaṃ mānasaṅgaṃ diṭṭhisaṅgaṃ kilesasaṅgaṃ duccaritasaṅgaṃ na taranti na uttaranti na pataranti na samatikkamanti na vītivattantīti – ejānugā te na taranti saṅgaṃ .

Te uggahāyanti nirassajantīti satthāraṃ gaṇhanti , taṃ muñcitvā aññaṃ satthāraṃ gaṇhanti ;

dhammakkhānaṃ gaṇhantiP1.92 , taṃ muñcitvā aññaṃ dhammakkhānaṃ gaṇhanti ;

gaṇaṃ gaṇhanti , taṃ muñcitvā aññaṃ gaṇaṃ gaṇhanti ;

diṭṭhiṃ gaṇhanti , taṃ muñcitvā aññaṃT0.109 diṭṭhiṃ gaṇhanti ;

paṭipadaṃ gaṇhanti , taṃ muñcitvā aññaṃ paṭipadaṃ gaṇhanti ;

maggaṃ gaṇhanti , taṃ muñcitvā aññaṃ maggaṃ gaṇhanti ;

gaṇhanti ca muñcanti ca ādiyanti ca nirassajanti cāti – te uggahāyanti nirassajanti .

Kapīva sākhaṃ pamuñcaṃ gahāyāti .

Yathā makkaṭo araññe pavane caramāno sākhaṃ gaṇhāti , taṃ muñcitvā aññaṃ sākhaṃ gaṇhāti .

Evameva puthusamaṇabrāhmaṇā puthudiṭṭhigatāni gaṇhanti ca muñcanti ca ādiyanti ca nirassajanti cāti – kapīva sākhaṃ pamuñcaṃ gahāya .

TenāhaV0.66 bhagavā –

‘‘ Purimaṃ pahāya aparaṃ sitāse , ejānugā te na taranti saṅgaṃ ;

Te uggahāyanti nirassajanti , kapīva sākhaṃ pamuñcaṃ gahāyā ’’ ti .

27.

SayaṃM0.71 samādāya vatāni jantu , uccāvacaṃ gacchati saññasatto ;

Vidvā ca vedehi samecca dhammaṃ , na uccāvacaṃ gacchati bhūripañño .

Sayaṃ samādāya vatāni jantūti .

Sayaṃ samādāyāti sāmaṃ samādāyaT0.110 .

Vatānīti hatthivataṃ vā assavataṃ vā govataṃ vā kukkūravataṃ vā kākavataṃ vā vāsudevavataṃ vā baladevavataṃ vā puṇṇabhaddavataṃ vā maṇibhaddavataṃ vā aggivataṃ vā nāgavataṃ vā supaṇṇavataṃ vā yakkhavataṃ vā asuravataṃ vā … pe … disāvataṃ vā ādāya samādāya ādiyitvā samādiyitvā gaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvā .

Jantūti satto naroP1.93 … pe … manujoti – sayaṃ samādāya vatāni jantu .

Uccāvacaṃ gacchati saññasattoti satthārato satthāraṃ gacchati ;

dhammakkhānato dhammakkhānaṃ gacchati ;

gaṇato gaṇaṃ gacchati ;

diṭṭhiyā diṭṭhiṃ gacchati ;

paṭipadāya paṭipadaṃ gacchati ;

maggato maggaṃ gacchati .

Saññasattoti kāmasaññāya byāpādasaññāya vihiṃsāsaññāya diṭṭhisaññāya satto visatto āsatto laggo laggito palibuddho .

Yathā bhittikhile vā nāgadante vā bhaṇḍaṃ sattaṃ visattaṃ āsattaṃ laggaṃ laggitaṃ palibuddhaṃ , evameva kāmasaññāya byāpādasaññāya vihiṃsāsaññāya diṭṭhisaññāya satto visatto āsatto laggo laggito palibuddhoti – uccāvacaṃ gacchati saññasatto .

Vidvā ca vedehi samecca dhamman ti .

Vidvāti vidvā vijjāgato ñāṇī vibhāvī medhāvī .

Vedehīti vedā vuccanti catūsu maggesu ñāṇaṃ paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ dhammavicayasambojjhaṅgo vīmaṃsā vipassanā sammādiṭṭhi .

Tehi vedehiT0.111 jātijarāmaraṇassa antagato antappatto , koṭigato koṭippatto , pariyantagato pariyantappatto , vosānagato vosānappatto , tāṇagato tāṇappatto , leṇagato leṇappatto , saraṇagato saraṇappatto , abhayagato abhayappatto , accutagato accutappatto , amatagato amatappatto , nibbānagato nibbānappatto .

Vedānaṃ vā antagatoti vedagū , vedehi vā antagatoti vedagū , sattannaṃ vā dhammānaṃ viditattā vedagū .

Sakkāyadiṭṭhi viditā hoti , vicikicchā viditā hoti , sīlabbataparāmāso viditoV0.67M0.72 hoti , rāgo vidito hoti , doso vidito hoti , moho vidito hoti , māno vidito hoti , viditāssa honti pāpakā akusalā dhammā saṃkilesikā ponobhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇiyā .

Vedāni viceyya kevalāni ,[ sabhiyāti bhagavā ]

Samaṇānaṃ yānīdhatthi [ yānipatthi ( sī . syā .) su . ni .534] brāhmaṇānaṃ ;

Sabbavedanāsu vītarāgo , sabbaṃ vedamaticca vedagū soti .

VidvāP1.94 ca vedehi samecca dhamman ti .

Samecca abhisamecca dhammaṃ .

Sabbe saṅkhārā aniccāti samecca abhisamecca dhammaṃ ;

sabbe saṅkhārā dukkhāti samecca abhisamecca dhammaṃ ;

sabbe dhammā anattāti samecca abhisamecca dhammaṃ ;

avijjāpaccayā saṅkhārāti samecca abhisamecca dhammaṃ ;

saṅkhārapaccayā viññāṇanti samecca abhisamecca dhammaṃ ;

viññāṇapaccayāT0.112 nāmarūpanti … pe … nāmarūpapaccayā saḷāyatananti … saḷāyatanapaccayā phassoti … phassapaccayā vedanāti … vedanāpaccayā taṇhāti … taṇhāpaccayā upādānanti … upādānapaccayā bhavoti … bhavapaccayā jātīti … jātipaccayā jarāmaraṇanti samecca abhisamecca dhammaṃ ;

avijjānirodhā saṅkhāranirodhoti samecca abhisamecca dhammaṃ ;

saṅkhāranirodhā viññāṇanirodhoti samecca abhisamecca dhammaṃ ;

viññāṇanirodhā nāmarūpanirodhoti … nāmarūpanirodhā saḷāyatananirodhoti … saḷāyatananirodhā phassanirodhoti … phassanirodhā vedanānirodhoti … vedanānirodhā taṇhānirodhoti … taṇhānirodhā upādānanirodhoti … upādānanirodhā bhavanirodhoti … bhavanirodhā jātinirodhoti … jātinirodhā jarāmaraṇanirodhoti samecca abhisamecca dhammaṃ ;

idaṃ dukkhanti samecca abhisamecca dhammaṃ ;

ayaṃ dukkhasamudayoti … ayaṃ dukkhanirodhoti … ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti samecca abhisamecca dhammaṃ ;

ime āsavāti samecca abhisamecca dhammaṃ ;

ayaṃ āsavasamudayoti … ayaṃ āsavanirodhoti … ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadāti samecca abhisamecca dhammaṃ ;

ime dhammā abhiññeyyāti samecca abhisamecca dhammaṃ ;

ime dhammā pariññeyyāti … ime dhammā pahātabbāti … ime dhammā bhāvetabbātiM0.73 … ime dhammā sacchikātabbāti samecca abhisamecca dhammaṃ .

Channaṃ phassāyatanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca sameccaT0.113 abhisamecca dhammaṃ .

Pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca samecca abhisameccaP1.95 dhammaṃ .

Catunnaṃ mahābhūtānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca samecca abhisamecca dhammaṃ .

Yaṃ kiñci samudayadhammaṃV0.68 sabbaṃ taṃ nirodhadhammanti samecca abhisamecca dhammanti – vidvā ca vedehi samecca dhammaṃ .

Na uccāvacaṃ gacchati bhūripaññoti na satthārato satthāraṃ gacchati , na dhammakkhānato dhammakkhānaṃ gacchati , na gaṇato gaṇaṃ gacchati , na diṭṭhiyā diṭṭhiṃ gacchati , na paṭipadāya paṭipadaṃ gacchati , na maggato maggaṃ gacchati .

Bhūripaññoti bhūripañño mahāpañño puthupañño hāsapañño javanapañño tikkhapañño nibbedhikapañño .

Bhūri vuccati pathavī .

Tāya pathavisamāya paññāya vipulāya vitthatāya samannāgatoti – na uccāvacaṃ gacchati bhūripañño .

Tenāha bhagavā –

‘‘ Sayaṃ samādāya vatāni jantu , uccāvacaṃ gacchati saññasatto ;

Vidvā ca vedehi samecca dhammaṃ , na uccāvacaṃ gacchati bhūripañño ’’ ti .

28.

Sa sabbadhammesu visenibhūto , yaṃ kiñci diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vā ;

TamevaT0.114 dassiṃ vivaṭaṃ carantaṃ , kenīdha lokasmi vikappayeyya .

Sa sabbadhammesu visenibhūto yaṃ kiñci diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vāti .

Senā vuccati mārasenā .

Kāyaduccaritaṃ mārasenā , vacīduccaritaṃ mārasenā , manoduccaritaṃ mārasenā , rāgo mārasenā , doso mārasenā , moho mārasenā , kodho mārasenā , upanāho … pe … sabbākusalābhisaṅkhārā mārasenā .

Vuttañhetaṃ bhagavatā –

‘‘ KāmāP1.96 te paṭhamā senā , dutiyā arati vuccati ;

Tatiyā khuppipāsā te , catutthī taṇhā vuccati .

‘‘ PañcamīM0.74 thinamiddhaṃ te , chaṭṭhā bhīrū pavuccati ;

Sattamī vicikicchā te , makkho thambho te aṭṭhamo .

‘‘ Lābho siloko sakkāro , micchāladdho ca yo yaso ;

Yo cattānaṃ samukkaṃse , pare ca avajānati .

‘‘ EsāV0.69 namuci te senā , kaṇhassābhippahārinī ;

Na naṃ asuro jināti , jetvāva labhate sukhan ’’ ti .

Yato catūhi ariyamaggehi sabbā ca mārasenā sabbe ca paṭisenikarā kilesā jitā ca parājitā ca bhaggā vippaluggā parammukhā , so vuccati visenibhūto .

So diṭṭhe visenibhūto , sute visenibhūto , mute visenibhūto , viññāte visenibhūtoti – sa sabbadhammesu visenibhūto yaṃ kiñci diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vā .

TamevaT0.115 dassiṃ vivaṭaṃ carantan ti .

Tameva suddhadassiṃ visuddhadassiṃ parisuddhadassiṃ vodātadassiṃ pariyodātadassiṃ .

Atha vā , suddhadassanaṃ visuddhadassanaṃ parisuddhadassanaṃ vodātadassanaṃ pariyodātadassanaṃ .

Vivaṭan ti taṇhāchadanaṃ diṭṭhichadanaṃ kilesachadanaṃ duccaritachadanaṃ avijjāchadanaṃ .

Tāni chadanāni vivaṭāni honti viddhaṃsitāni ugghāṭitāni samugghāṭitāni pahīnāni samucchinnāni vūpasantāni paṭipassaddhāni abhabbuppattikāni ñāṇagginā daḍḍhāni .

Carantan ti carantaṃ vicarantaṃ viharantaṃ iriyantaṃ vattentaṃ pālentaṃ yapentaṃ yāpentanti – tameva dassiṃ vivaṭaṃ carantaṃ .

KenīdhaP1.97 lokasmi vikappayeyyāti .

Kappāti dve kappā – taṇhākappo ca diṭṭhikappo ca … pe … ayaṃ taṇhākappo … pe … ayaṃ diṭṭhikappo .

Tassa taṇhākappo pahīno , diṭṭhikappo paṭinissaṭṭho .

Taṇhākappassa pahīnattā diṭṭhikappassa paṭinissaṭṭhattā kena rāgena kappeyya , kena dosena kappeyya , kena mohena kappeyya , kena mānena kappeyya , kāya diṭṭhiyā kappeyya , kena uddhaccena kappeyya , kāya vicikicchāya kappeyya , kehi anusayehi kappeyya – rattoti vā duṭṭhoti vā mūḷhoti vā vinibaddhoti vā parāmaṭṭhoti vā vikkhepagatoti vā aniṭṭhaṅgatoti vā thāmagatoti vā .

Te abhisaṅkhārā pahīnā .

Abhisaṅkhārānaṃ pahīnattāM0.75 gatiyo kena kappeyya – nerayikoti vā tiracchānayonikotiT0.116 vā pettivisayikoti vā manussoti vā devoti vā rūpīti vā arūpīti vā saññīti vā asaññīti vā nevasaññīnāsaññīti vā .

So hetu natthi , paccayo natthi , kāraṇaṃ natthi , yena kappeyya vikappeyya vikappaṃ āpajjeyya .

Lokasmin ti apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloketi – kenīdha lokasmiṃ vikappayeyya .

TenāhaV0.70 bhagavā –

‘‘ Sa sabbadhammesu visenibhūto , yaṃ kiñci diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vā ;

Tameva dassiṃ vivaṭaṃ carantaṃ , kenīdha lokasmi vikappayeyyā ’’ ti .

29.

Na kappayanti na purekkharonti , accantasuddhīti na te vadanti ;

Ādānaganthaṃ gathitaṃ visajja , āsaṃ na kubbanti kuhiñci loke .

Na kappayanti na purekkharontīti .

Kappāti dve kappā – taṇhākappo ca diṭṭhikappo ca … pe … ayaṃ taṇhākappo … pe … ayaṃ diṭṭhikappo .

Tesaṃ taṇhākappo pahīno , diṭṭhikappo paṭinissaṭṭho .

Taṇhākappassa pahīnattā , diṭṭhikappassa paṭinissaṭṭhattā taṇhākappaṃ vā diṭṭhikappaṃP1.98 vā na kappenti na janenti na sañjanenti na nibbattenti nābhinibbattentīti – na kappayantiT0.117 .

Na purekkharontīti .

Purekkhārāti dve purekkhārā – taṇhāpurekkhāro ca diṭṭhipurekkhāro ca … pe … ayaṃ taṇhāpurekkhāro … pe … ayaṃ diṭṭhipurekkhāro .

Tesaṃ taṇhāpurekkhāro pahīno , diṭṭhipurekkhāro paṭinissaṭṭho .

Taṇhāpurekkhārassa pahīnattā , diṭṭhipurekkhārassa paṭinissaṭṭhattā na taṇhaṃ vā na diṭṭhiṃ vā purato katvā caranti , na taṇhādhajā na taṇhāketū na taṇhādhipateyyā , na diṭṭhidhajā na diṭṭhiketū na diṭṭhādhipateyyā , na taṇhāya vā na diṭṭhiyā vā parivāritā carantīti – na kappayanti na purekkharonti .

Accantasuddhīti na te vadantīti accantasuddhiṃ saṃsārasuddhiṃ akiriyadiṭṭhiṃ sassatavādaṃ na vadanti na kathenti na bhaṇanti na dīpayanti na voharantīti – accantasuddhīti na te vadanti .

ĀdānaganthaṃM0.76 gathitaṃ visajjāti .

Ganthāti cattāro ganthā – abhijjhā kāyagantho , byāpādo kāyagantho , sīlabbataparāmāso kāyagantho , idaṃsaccābhiniveso kāyagantho .

Attano diṭṭhiyā rāgo abhijjhā kāyagantho ;

paravādesu āghāto appaccayo byāpādo kāyagantho ;

attano sīlaṃ vā vataṃ vā sīlavataṃ vā parāmasantīti sīlabbataparāmāso kāyagantho , attano diṭṭhi idaṃsaccābhiniveso kāyagantho .

Kiṃkāraṇā vuccati ādānagantho ?

Tehi ganthehi rūpaṃ ādiyanti upādiyanti gaṇhanti parāmasanti abhinivisanti ;

vedanaṃ … pe … saññaṃ … saṅkhāre … viññāṇaṃ … gatiṃT0.118 … upapattiṃ … paṭisandhiṃ … bhavaṃ … saṃsāravaṭṭaṃ ādiyanti upādiyanti gaṇhanti parāmasanti abhinivisanti .

Taṃkāraṇā vuccati ādānagantho .

VisajjātiV0.71 ganthe vosajjitvā vā – visajja .

Atha vā ganthe gadhiteP1.99 ganthite bandhe vibandhe ābandhe lagge laggite palibuddhe bandhane poṭayitvā –[ phoṭayitvā ( syā .)] visajja .

Yathā vayhaṃ vā rathaṃ vā sakaṭaṃ vā sandamānikaṃ vā sajjaṃ visajjaṃ karonti vikopenti ;

evameva ganthe vosajjitvā – visajja .

Atha vā ganthe gadhite ganthite bandhe vibandhe ābandhe lagge laggite palibuddhe bandhane poṭayitvā visajjāti – ādānaganthaṃ gathitaṃ visajja .

Āsaṃ na kubbanti kuhiñci loketi .

Āsā vuccati taṇhā yo rāgo sārāgo … pe … abhijjhā lobho akusalamūlaṃ .

Āsaṃ na kubbantīti āsaṃ na kubbanti na janenti na sañjanenti na nibbattenti na abhinibbattenti .

Kuhiñcīti kuhiñci kimhici katthaci ajjhattaṃ vā bahiddhā vā ajjhattabahiddhā vā .

Loketi apāyaloke … pe … āyatanaloketi – āsaṃ na kubbanti kuhiñci loke .

Tenāha bhagavā –

‘‘ Na kappayanti na purekkharonti , accantasuddhīti na te vadanti ;

Ādānaganthaṃ gathitaṃ visajja , āsaṃ na kubbanti kuhiñci loke ’’ ti .

30.

SīmātigoT0.119 brāhmaṇo tassa natthi , ñatvā ca disvā ca samuggahītaṃ ;

Na rāgarāgī na virāgaratto , tassīdha natthi paramuggahītaṃ .

SīmātigoM0.77 brāhmaṇo tassa natthi , ñatvā ca disvā ca samuggahītan ti .

Sīmāti catasso sīmāyo – sakkāyadiṭṭhi , vicikicchā , sīlabbataparāmāso , diṭṭhānusayo , vicikicchānusayo , tadekaṭṭhā ca kilesā – ayaṃ paṭhamā sīmā .

Oḷārikaṃ kāmarāgasaññojanaṃ , paṭighasaññojanaṃ , oḷāriko kāmarāgānusayo , paṭighānusayo , tadekaṭṭhā ca kilesā – ayaṃ dutiyā sīmā .

Anusahagataṃ kāmarāgasaññojanaṃ , paṭighasaññojanaṃ , anusahagato kāmarāgānusayo , paṭighānusayo , tadekaṭṭhā ca kilesā – ayaṃ tatiyā sīmā .

RūparāgoP1.100 arūparāgo māno uddhaccaṃ avijjā , mānānusayo bhavarāgānusayo avijjānusayo , tadekaṭṭhā ca kilesā – ayaṃ catutthā sīmā .

Yato ca catūhi ariyamaggehi imā catasso sīmāyo atikkanto hoti samatikkanto vītivatto , so vuccati sīmātigo .

Brāhmaṇoti sattannaṃ dhammānaṃ bāhitattā brāhmaṇo – sakkāyadiṭṭhi bāhitā hoti , vicikicchā bāhitā hotiV0.72 , sīlabbataparāmāso bāhito hoti … pe … asito tādi pavuccate sa brahmā .

Tassāti arahato khīṇāsavassa .

Ñatvāti paracittañāṇena vā ñatvā pubbenivāsānussatiñāṇena vā ñatvā .

Disvāti maṃsacakkhunā vā disvā dibbacakkhunā vā disvā .

Sīmātigo brāhmaṇo tassa natthi , ñatvāT0.120 ca disvā ca samuggahītan ti .

Tassa idaṃ paramaṃ aggaṃ seṭṭhaṃ visiṭṭhaṃ [ viseṭṭhaṃ ( sī . syā .)] pāmokkhaṃ uttamaṃ pavaranti gahitaṃ parāmaṭṭhaṃ abhiniviṭṭhaṃ ajjhositaṃ adhimuttaṃ natthi na santi na saṃvijjati nupalabbhati , pahīnaṃ samucchinnaṃ vūpasantaṃ paṭipassaddhaṃ abhabbuppattikaṃ ñāṇagginā daḍḍhanti – sīmātigo brāhmaṇo tassa natthi ñatvā ca disvā ca samuggahītaṃ .

Na rāgarāgī na virāgarattoti .

Rāgarattā vuccanti ye pañcasu kāmaguṇesu rattā giddhā gadhitā mucchitā ajjhosannā laggā laggitā palibuddhā .

Virāgarattā vuccanti ye rūpāvacaraarūpāvacarasamāpattīsu rattā giddhā gadhitā mucchitā ajjhosannā laggā laggitā palibuddhā .

Na rāgarāgī na virāgarattoti yato kāmarāgo ca rūparāgo ca arūparāgo ca pahīnā honti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā [ anabhāvakatā ( sī .), anabhāvaṃgatā ( syā .)] āyatiṃ anuppādadhammā .

Ettāvatā na rāgarāgī na virāgaratto .

TassīdhaM0.78 natthi paramuggahītan ti .

Tassāti arahato khīṇāsavassa .

Tassa idaṃ paramaṃ aggaṃ seṭṭhaṃ visiṭṭhaṃ pāmokkhaṃ uttamaṃ pavaranti gahitaṃ parāmaṭṭhaṃP1.101 abhiniviṭṭhaṃ ajjhositaṃ adhimuttaṃ natthi na santi na saṃvijjati nupalabbhati , pahīnaṃ samucchinnaṃ vūpasantaṃ paṭipassaddhaṃ abhabbuppattikaṃ ñāṇagginā daḍḍhanti – tassīdha natthi paramuggahītaṃ .

Tenāha bhagavā –

‘‘ SīmātigoT0.121 brāhmaṇo tassa natthi , ñatvā ca disvā ca samuggahītaṃ ;

Na rāgarāgī na virāgaratto , tassīdha natthi paramuggahītan ’’ ti .

Suddhaṭṭhakasuttaniddeso catuttho .