11. Kalahavivādasuttaniddeso

AthaV0.186 kalahavivādasuttaniddesaṃ vakkhati –

97.

KutopahūtāT0.305P2.255 kalahā vivādā , paridevasokā sahamaccharā ca ;

Mānātimānā sahapesuṇā ca , kutopahūtā te tadiṅgha brūhi .

Kutopahūtā kalahā vivādāti .

Kalahoti ekena ākārena kalaho ;

vivādotipi taññeva .

Yo kalaho so vivādo , yo vivādo so kalaho .

Atha vā aparena ākārena vivādo vuccati kalahassa pubbabhāgo vivādo .

Rājānopi rājūhi vivadanti , khattiyāpi khattiyehi vivadanti , brāhmaṇāpi brāhmaṇehi vivadanti , gahapatīpi gahapatīhi vivadanti , mātāpi puttena vivadati , puttopi mātarā vivadati , pitāpi puttena vivadati , puttopi pitarā vivadati , bhātāpi bhātarā vivadati , bhātāpi bhaginiyā vivadati , bhaginīpi bhātarā vivadati , sahāyopi sahāyena vivadati – ayaṃ vivādo .

Katamo kalaho ?

Āgārikā daṇḍapasutā kāyena vācāya kalahaṃ karonti , pabbajitā āpattiṃ āpajjantā kāyena vācāya kalahaṃ karonti – ayaṃ kalaho .

KutopahūtāP2.256 kalahā vivādāti .

Kalahā ca vivādā ca kutopahūtā kutojātā kutosañjātā kutonibbattā kutoabhinibbattā kutopātubhūtā , kiṃnidānā kiṃsamudayā kiṃjātikā kiṃpabhavāti kalahassa ca vivādassa ca mūlaṃ pucchati , hetuṃ pucchatiT0.306 , nidānaṃ pucchati , sambhavaṃ pucchati , pabhavaṃ pucchati , samuṭṭhānaṃ pucchati , āhāraṃ pucchati , ārammaṇaṃ pucchati , paccayaṃ pucchati , samudayaṃ pucchati papucchatiM0.197 yācati ajjhesati [ ajjhosati ( sī .)] pasādetīti – kutopahūtā kalahā vivādā .

Paridevasokā sahamaccharā cāti .

Paridevoti ñātibyasanena vā phuṭṭhassa , bhogabyasanena vā phuṭṭhassa , rogabyasanena vā phuṭṭhassa , sīlabyasanena vā phuṭṭhassa , diṭṭhibyasanena vā phuṭṭhassa , aññataraññatarenaV0.187 vā byasanena samannāgatassa , aññataraññatarena vā dukkhadhammena phuṭṭhassa , ādevo paridevo , ādevanā paridevanā , ādevitattaṃ paridevitattaṃ , vācā palāpo vippalāpo lālappo lālappāyanā lālappāyitattaṃ .

Sokoti ñātibyasanena vā phuṭṭhassa , bhogarogasīladiṭṭhibyasanena vā phuṭṭhassa , aññataraññatarena vā byasanena samannāgatassa , aññataraññatarena vā dukkhadhammena phuṭṭhassa , soko socanā socitattaṃ , antosoko antoparisoko , antoḍāho antopariḍāho , cetaso parijjhāyanā domanassaṃ sokasallaṃ .

Maccharan ti pañca macchariyāni – āvāsamacchariyaṃ , kulamacchariyaṃ , lābhamacchariyaṃ , vaṇṇamacchariyaṃ , dhammamacchariyaṃ .

Yaṃ evarūpaṃ macchariyaṃ maccharāyanaṃ maccharāyitattaṃ vevicchaṃ kadariyaṃ kaṭukañcukatā aggahitattaṃ cittassa – idaṃ vuccati macchariyaṃ .

Api ca , khandhamacchariyampi macchariyaṃT0.307 , dhātumacchariyampi macchariyaṃ , āyatanamacchariyampiP2.257 macchariyaṃ gāho .

Idaṃ vuccati macchariyanti – paridevasokā sahamaccharā ca .

Mānātimānā sahapesuṇā cāti .

Mānoti idhekacco mānaṃ janeti jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vā vatthunā .

Atimānoti idhekacco paraṃ atimaññati jātiyā vā gottena vā … pe … aññataraññatarena vā vatthunā .

Pesuññan ti idhekacco pisuṇavāco hoti – ito sutvā amutra akkhātā imesaṃ bhedāya , amutra vā sutvā imesaṃ akkhātā amūsaṃ bhedāya .

Iti samaggānaṃ vā bhettā , bhinnānaṃ vā anuppadātā , vaggārāmo vaggarato vagganandī vaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitā hoti – idaṃ vuccati pesuññaṃ .

Api ca dvīhi kāraṇehi pesuññaṃ upasaṃharati – piyakamyatāya vā bhedādhippāyena vā .

Kathaṃ piyakamyatāya pesuññaṃ upasaṃharati ?

Imassa piyoM0.198 bhavissāmi , manāpo bhavissāmi , vissāsiko bhavissāmi , abbhantariko bhavissāmi , suhadayo bhavissāmīti – evaṃ piyakamyatāya pesuññaṃ upasaṃharati .

Kathaṃ bhedādhippāyena pesuññaṃ upasaṃharati ?

Kathaṃ ime nānā assu , vinā assu , vaggā assu , dvidhā assu , dvejjhā assu , dve pakkhā assu , bhijjeyyuṃ na samāgaccheyyuṃ , dukkhaṃ na phāsuT0.308 vihareyyunti – evaṃ bhedādhippāyena pesuññaṃ upasaṃharatīti – mānātimānā sahapesuṇā ca .

Kutopahūtā te tadiṅgha brūhīti .

Kalaho ca vivādo ca paridevo ca soko ca macchariyañca māno ca atimāno caP2.258 pesuññañcāti – ime aṭṭha kilesā kutopahūtā kutojātā kutosañjātā kutonibbattā kutoabhinibbattā kutopātubhūtā , kiṃnidānā kiṃsamudayāV0.188 kiṃjātikā kiṃpabhavāti .

Imesaṃ aṭṭhannaṃ kilesānaṃ mūlaṃ pucchati , hetuṃ pucchati , nidānaṃ pucchati , sambhavaṃ pucchati , pabhavaṃ pucchati , samuṭṭhānaṃ pucchati , āhāraṃ pucchati , ārammaṇaṃ pucchati , paccayaṃ pucchati , samudayaṃ pucchati papucchati yācati ajjhesati pasādetīti – kutopahūtā te tadiṅghaṃ brūhīti .

Iṅgha brūhi ācikkha desehi paññapehi paṭṭhapehi vivara vibhaja uttānīkarohi pakāsehīti – kutopahūtā te tadiṅgha brūhi .

Tenāha so nimmito –

‘‘ Kutopahūtā kalahā vivādā , paridevasokā sahamaccharā ca ;

Mānātimānā sahapesuṇā ca , kutopahūtā te tadiṅgha brūhī ’’ ti .

98.

Piyappahūtā kalahā vivādā , paridevasokā sahamaccharā ca ;

Mānātimānā sahapesuṇā ca , maccherayuttāT0.309 kalahā vivādā ;

Vivādajātesu ca pesuṇāni .

Piyappahūtā kalahā vivādā , paridevasokā sahamaccharā cāti .

Piyāti dve piyā – sattā vā saṅkhārā vā .

Katame sattā piyā ?

Idha yassaM0.199 te honti atthakāmā hitakāmā phāsukāmā yogakkhemakāmā mātā vā pitā vā bhātā vā bhaginī vā putto vā dhītā vā mittā vā amaccā vā ñātī vā sālohitā vā – ime sattā piyā .

Katame saṅkhārā piyā ?

Manāpikā rūpā manāpikā saddā manāpikā gandhā manāpikā rasā manāpikā phoṭṭhabbā – ime saṅkhārā piyā .

Piyaṃ vatthuṃP2.259 acchedasaṅkinopi kalahaṃ karonti , acchijjantepi kalahaṃ karonti , acchinnepi kalahaṃ karonti .

Piyaṃ vatthuṃ vipariṇāmasaṅkinopi kalahaṃ karonti , vipariṇāmantepi kalahaṃ karonti , vipariṇatepi kalahaṃ karonti .

Piyaṃ vatthuṃ acchedasaṅkinopi vivadanti , acchijjantepi vivadanti , acchinnepi vivadanti .

Piyaṃ vatthuṃ vipariṇāmasaṅkinopi vivadanti , vipariṇāmantepi vivadanti , vipariṇatepi vivadanti .

Piyaṃ vatthuṃ acchedasaṅkinopi paridevanti , acchijjantepi paridevanti , acchinnepi paridevanti .

Piyaṃ vatthuṃ vipariṇāmasaṅkinopi paridevanti , vipariṇāmantepi paridevanti , vipariṇatepi paridevanti .

Piyaṃ vatthuṃ acchedasaṅkinopi socanti , acchijjantepi socanti , acchinnepi socanti .

Piyaṃ vatthuṃ vipariṇāmasaṅkinopiV0.189 socantiT0.310 , vipariṇāmantepi socanti , vipariṇatepi socanti .

Piyaṃ vatthuṃ rakkhanti gopenti pariggaṇhanti mamāyanti maccharāyanti .

Mānātimānā sahapesuṇā cāti .

Piyaṃ vatthuṃ nissāya mānaṃ janenti , piyaṃ vatthuṃ nissāya atimānaṃ janenti .

Kathaṃ piyaṃ vatthuṃ nissāya mānaṃ janenti ?

Mayaṃ lābhino manāpikānaṃ rūpānaṃ saddānaṃ gandhānaṃ rasānaṃ phoṭṭhabbānanti .

Evaṃ piyaṃ vatthuṃ nissāya mānaṃ janenti .

Kathaṃ piyaṃ vatthuṃ nissāya atimānaṃ janenti ?

Mayaṃ lābhino manāpikānaṃ rūpānaṃ saddānaṃ gandhānaṃ rasānaṃ phoṭṭhabbānaṃ , ime panaññe na lābhino manāpikānaṃ rūpānaṃ saddānaṃ gandhānaṃ rasānaṃ phoṭṭhabbānanti .

Evaṃ piyaṃ vatthuṃ nissāya atimānaṃ janenti .

Pesuññan ti idhekacco pisuṇavāco hoti , ito sutvā amutra akkhātā imesaṃ bhedāya … pe … evaṃ bhedādhippāyena pesuññaṃ upasaṃharatīti … pe … mānātimānā sahapesuṇā ca .

MaccherayuttāP2.260 kalahā vivādāti .

Kalaho ca vivādo ca paridevo ca soko ca māno ca atimāno ca pesuññañcāti – ime satta kilesā macchariye yuttā payuttā āyuttā samāyuttāti – maccherayuttā kalahā vivādā .

VivādajātesuM0.200 ca pesuṇānīti .

Vivāde jāte sañjāte nibbatte abhinibbatte pātubhūte pesuññaṃ upasaṃharanti ;

ito sutvāT0.311 amutra akkhāyanti imesaṃ bhedāya , amutra vā sutvā imesaṃ akkhāyanti amūsaṃ bhedāya .

Iti samaggānaṃ vā bhettāro , bhinnānaṃ vā anuppadātāro , vaggārāmā vaggaratā vagganandī vaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitāro honti – idaṃ vuccati pesuññaṃ .

Api ca dvīhi kāraṇehi pesuññaṃ upasaṃharanti – piyakamyatāya vā bhedādhippāyena vā .

Kathaṃ piyakamyatāya pesuññaṃ upasaṃharanti ?

Imassa piyā bhavissāma , manāpā bhavissāma , vissāsikā bhavissāma , abbhantarikā bhavissāma , suhadayā bhavissāmāti .

Evaṃ piyakamyatāya pesuññaṃ upasaṃharanti .

Kathaṃ bhedādhippāyena pesuññaṃ upasaṃharanti ?

‘‘ Kathaṃ ime nānā assu , vinā assu , vaggā assu , dvedhā assu , dvejjhā assu , dve pakkhā assu , bhijjeyyuṃ na samāgaccheyyuṃ , dukkhaṃ na phāsu vihareyyun ’’ ti – evaṃ bhedādhippāyena pesuññaṃ upasaṃharantīti – vivādajātesu ca pesuṇāni .

TenāhaV0.190 bhagavā –

‘‘ Piyappahūtā kalahā vivādā , paridevasokā sahamaccharā ca ;

Mānātimānā sahapesuṇā ca , maccherayuttā kalahā vivādā ;

Vivādajātesu ca pesuṇānī ’’ ti .

99.

PiyāT0.312P2.261 su lokasmiṃ kutonidānā , ye cāpi lobhā vicaranti loke ;

Āsā ca niṭṭhā ca kutonidānā , ye samparāyāya narassa honti .

Piyā su lokasmiṃ kutonidānāti .

Piyā kutonidānā kutojātā kutosañjātā kutonibbattā kutoabhinibbattā kutopātubhūtā , kiṃnidānā kiṃsamudayā kiṃjātikā kiṃpabhavāti piyānaṃ mūlaṃ pucchati … pe … samudayaṃ pucchati papucchati yācati ajjhesati pasādetīti – piyā su lokasmiṃ kutonidānā .

Ye cāpi lobhā vicaranti loketi .

Ye cāpīti khattiyā ca brāhmaṇā ca vessā ca suddā ca gahaṭṭhā ca pabbajitā ca devā ca manussāM0.201 ca .

Lobhāti yo lobho lubbhanā lubbhitattaṃ sārāgo sārajjanā sārajjitattaṃ abhijjhā lobho akusalamūlaṃ .

Vicarantīti vicaranti viharanti iriyanti vattanti pālenti yapenti yāpenti .

Loketi apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloketi – ye cāpi lobhā vicaranti loke .

Āsā ca niṭṭhā ca kutonidānāti .

Āsā ca niṭṭhā ca kutonidānā kutojātā kutosañjātā kutonibbattā kutoabhinibbattā kutopātubhūtā , kiṃnidānā kiṃsamudayā kiṃjātikā kiṃpabhavāti āsāyaT0.313 ca niṭṭhāya ca mūlaṃ pucchati … pe … samudayaṃ pucchati papucchati yācati ajjhesati pasādetīti – āsā ca niṭṭhā ca kutonidānā .

Ye samparāyāya narassa hontīti .

Ye narassa parāyanā honti dīpā honti tāṇā honti leṇā honti saraṇā honti niṭṭhā parāyanā hontīti – ye samparāyāya narassa honti .

Tenāha so nimmito –

‘‘ PiyāP2.262 su lokasmiṃ kutonidānā , ye cāpi lobhā vicaranti loke ;

Āsā ca niṭṭhā ca kutonidānā , ye samparāyāya narassa hontī ’’ ti .

100.

ChandānidānāniV0.191 piyāni loke , ye cāpi [ ye vāpi ( syā .)] lobhā vicaranti loke ;

Āsā ca niṭṭhā ca itonidānā , ye samparāyāya narassa honti .

Chandānidānāni piyāni loketi .

Chandoti yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandī kāmataṇhā kāmasneho kāmapariḷāho kāmamucchā kāmajjhosānaṃ kāmogho kāmayogo kāmupādānaṃ kāmacchandanīvaraṇaṃ .

Api ca pañca chandā – pariyesanacchando , paṭilābhacchando , paribhogacchando , sannidhicchando , visajjanacchando .

KatamoT0.314 pariyesanacchando ?

Idhekacco ajjhositoyeva atthiko chandajāto rūpe pariyesati , sadde … gandhe … rase … phoṭṭhabbe pariyesati – ayaṃM0.202 pariyesanacchando .

Katamo paṭilābhacchando ?

Idhekacco ajjhositoyeva atthiko chandajāto rūpe paṭilabhati , sadde … gandhe … rase … phoṭṭhabbe paṭilabhati – ayaṃ paṭilābhacchando .

Katamo paribhogacchando ?

Idhekacco ajjhositoyeva atthiko chandajāto rūpe paribhuñjati , sadde … gandhe … rase … phoṭṭhabbe paribhuñjati – ayaṃ paribhogacchando .

Katamo sannidhicchando ?

Idhekacco ajjhositoyeva atthiko chandajāto dhanasannicayaṃ karoti ‘‘ āpadāsu bhavissatī ’’ ti – ayaṃ sannidhicchando .

Katamo visajjanacchando ?

Idhekacco ajjhositoyeva atthiko chandajāto dhanaṃ visajjeti hatthārohānaṃ assārohānaṃ rathikānaṃ dhanuggahānaṃ pattikānaṃ ‘‘ ime maṃ rakkhissanti gopissanti samparivārissantī ’’ ti – ayaṃ visajjanacchando .

PiyānītiP2.263 dve piyā – sattā vā saṅkhārā vā … pe … ime sattā piyā … pe … ime saṅkhārā piyā .

Chandānidānāni piyāni loketi .

Piyā chandanidānā chandasamudayā chandajātikā chandapabhavāti – chandānidānāni piyāni loke .

YeT0.315 cāpi lobhā vicaranti loketi .

Ye cāpīti khattiyā ca brāhmaṇā ca vessā ca suddā ca gahaṭṭhā ca pabbajitā ca devā ca manussā ca .

Lobhāti yo lobho lubbhanā lubbhitattaṃ sārāgo sārajjanā sārajjitattaṃ abhijjhā lobho akusalamūlaṃ .

Vicarantīti vicaranti viharanti iriyanti vattanti pālenti yapenti yāpenti .

Loketi apāyaloke … pe … āyatanaloketi – ye cāpi lobhā vicaranti loke .

Āsā ca niṭṭhā ca itonidānāti .

Āsā vuccati taṇhā .

Yo rāgo sārāgo … pe … abhijjhā lobho akusalamūlaṃ .

Niṭṭhāti idhekacco rūpe pariyesanto rūpaṃ paṭilabhati , rūpaniṭṭho hoti , sadde … gandhe … rase … phoṭṭhabbe … kulaṃ … gaṇaṃ … āvāsaṃ … lābhaṃ … yasaṃ … pasaṃsaṃ … sukhaṃ … cīvaraṃ … piṇḍapātaṃ … senāsanaṃ … gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃV0.192 … suttantaṃ … vinayaṃ … abhidhammaṃ … āraññikaṅgaṃ … piṇḍapātikaṅgaṃ … paṃsukūlikaṅgaṃ … tecīvarikaṅgaṃ … sapadānacārikaṅgaṃ … khalupacchābhattikaṅgaṃ … nesajjikaṅgaṃ … yathāsanthatikaṅgaṃ … paṭhamaṃ jhānaṃ … dutiyaṃ jhānaṃ … tatiyaṃ jhānaṃ … catutthaṃ jhānaṃ … ākāsānañcāyatanasamāpattiṃ … viññāṇañcāyatanasamāpattiṃ … ākiñcaññāyatanasamāpattiṃM0.203 … nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ pariyesanto nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ paṭilabhati , nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiniṭṭho hoti .

‘‘ ĀsāyaT0.316 kasate khettaṃ , bījaṃ āsāya vappati ;

Āsāya vāṇijā yanti , samuddaṃ dhanahārakā ;

Yāya āsāya tiṭṭhāmi , sā me āsā samijjhatī ’’ ti .

Āsāya samiddhi vuccate niṭṭhā .

ĀsāP2.264 ca niṭṭhā ca itonidānāti .

Āsā ca niṭṭhā ca ito chandanidānā chandasamudayā chandajātikā chandapabhavāti – āsā ca niṭṭhā ca itonidānā .

Ye samparāyāya narassa hontīti .

Ye narassa parāyanā honti dīpā honti tāṇā honti leṇā honti saraṇā honti niṭṭhā parāyanā hontīti – ye samparāyāya narassa honti .

Tenāha bhagavā –

‘‘ Chandānidānāni piyāni loke , ye cāpi lobhā vicaranti loke ;

Āsā ca niṭṭhā ca itonidānā , ye samparāyāya narassa hontī ’’ ti .

101.

Chando nu lokasmiṃ kutonidāno , vinicchayā cāpi [ vāpi ( sī . syā .)] kutopahūtā ;

Kodho mosavajjañca kathaṃkathā ca , ye cāpi dhammā samaṇena vuttā .

Chando nu lokasmiṃ kutonidānoti .

Chando kutonidāno kutojātoT0.317 kutosañjāto kutonibbatto kutoabhinibbatto kutopātubhūto , kiṃnidāno kiṃsamudayo kiṃjātiko kiṃpabhavoti chandassa mūlaṃ pucchati … pe … samudayaṃ pucchati papucchati yācati ajjhesati pasādetīti – chando nu lokasmiṃ kutonidāno .

VinicchayāV0.193 cāpi kutopahūtāti .

Vinicchayā kutopahūtā kutojātā kutosañjātā kutonibbattā kutoabhinibbattā kutopātubhūtāM0.204 , kiṃnidānā kiṃsamudayā kiṃjātikā kiṃpabhavāti vinicchayānaṃ mūlaṃ pucchati … pe … samudayaṃ pucchati papucchati yācati ajjhesati pasādetīti – vinicchayā cāpi kutopahūtā .

Kodho mosavajjañca kathaṃkathā cāti .

Kodhoti yo evarūpo cittassa āghāto paṭighāto , paṭighaṃ paṭivirodho , kopo pakopo sampakopo , doso padoso sampadoso , cittassa byāpattiP2.265 manopadoso , kodho kujjhanā kujjhitattaṃ , doso dussanā dussitattaṃ , byāpatti byāpajjanā byāpajjitattaṃ , virodho paṭivirodho , caṇḍikkaṃ asuropo anattamanatā cittassa .

Mosavajjaṃ vuccati musāvādo .

Kathaṃkathā vuccati vicikicchāti – kodho mosavajjañca kathaṃkathā ca .

Ye cāpi dhammā samaṇena vuttāti .

Ye cāpīti ye kodhena ca mosavajjena ca kathaṃkathāya ca sahagatā sahajātā saṃsaṭṭhā sampayuttā , ekuppādā ekanirodhā ekavatthukā ekārammaṇā – ime vuccanti ye cāpi dhammā .

Atha vā ye te kilesāT0.318 aññajātikā aññavihitakā – ime vuccanti ye cāpi dhammā .

Samaṇena vuttāti samaṇena samitapāpena brāhmaṇena bāhitapāpadhammena bhikkhunā bhinnakilesamūlena sabbākusalamūlabandhanā pamuttena vuttā pavuttā ācikkhitā desitā paññapitā paṭṭhapitā vivaṭā vibhattā uttānīkatā pakāsitāti – ye cāpi dhammā samaṇena vuttā .

Tenāha so nimmito –

‘‘ Chando nu lokasmiṃ kutonidāno , vinicchatā cāpi kutopahūtā ;

Kodho mosavajjañca kathaṃkathā ca , ye cāpi dhammā samaṇena vuttā ’’ ti .

102.

Sātaṃ asātanti yamāhu loke , tamūpanissāya pahoti chando ;

Rūpesu disvā vibhavaṃ bhavañca , vinicchayaṃ kubbati [ kūrute ( syā .)] jantu loke .

Sātaṃ asātanti yamāhu loketi .

Sātan ti sukhā ca vedanā , iṭṭhañca vatthu [ vatthuṃ ( sī . ka .)].

Asātan ti dukkhā ca vedanā , aniṭṭhañca vatthu .

Yamāhu loketiM0.205 yaṃ āhaṃsu yaṃ kathenti yaṃ bhaṇanti yaṃ dīpenti yaṃ voharantīti – sātaṃ asātanti yamāhu loke .

TamūpanissāyaV0.194P2.266 pahoti chandoti .

Sātāsātaṃ nissāya , sukhadukkhaṃ nissāya , somanassadomanassaṃ nissāya , iṭṭhāniṭṭhaṃ nissāya , anunayapaṭighaṃT0.319 nissāya chando pahoti pabhavati jāyati sañjāyati nibbattati abhinibbattatīti – tamūpanissāya pahoti chando .

Rūpesu disvā vibhavaṃ bhavañcāti .

Rūpesūti cattāro ca mahābhūtā catunnañca mahābhūtānaṃ upādāya rūpaṃ .

Katamo rūpānaṃ bhavo ?

Yo rūpānaṃ bhavo jāti sañjāti nibbatti abhinibbatti pātubhāvo – ayaṃ rūpānaṃ bhavo .

Katamo rūpānaṃ vibhavo ?

Yo rūpānaṃ khayo vayo bhedo paribhedo aniccatā antaradhānaṃ – ayaṃ rūpānaṃ vibhavo .

Rūpesu disvā vibhavaṃ bhavañcāti rūpesu bhavañca vibhavañca disvā passitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvāti – rūpesu disvā vibhavaṃ bhavañca .

Vinicchayaṃ kubbati jantu loketi .

Vinicchayāti dve vinicchayā – taṇhāvinicchayo ca , diṭṭhivinicchayo ca .

Kathaṃ taṇhāvinicchayaṃ karoti ?

Idhekaccassa anuppannā ceva bhogā na uppajjanti , uppannā ca bhogā parikkhayaṃ gacchanti .

Tassa evaṃ hoti –

‘‘ kena nu kho me upāyena anuppannā ceva bhogā na uppajjanti , uppannā ca bhogā parikkhayaṃ gacchantī ’’ ti .

Tassa pana evaṃ hoti ‘‘ surāmerayamajjappamādaṭṭhānānuyogaṃ anuyuttassa me anuppannā ceva bhogā na uppajjanti , uppannā ca bhogā parikkhayaṃ gacchanti ;

vikālavisikhācariyānuyogaṃ anuyuttassa me anuppannāT0.320 ceva bhogā na uppajjanti , uppannā ca bhogā parikkhayaṃ gacchanti ;

samajjābhicaraṇaṃ anuyuttassa me … jutappamādaṭṭhānānuyogaṃ anuyuttassa me … pāpamittānuyogaṃ anuyuttassa me anuppannā ceva bhogā na uppajjanti , uppannā ca bhogā parikkhayaṃ gacchanti ;

ālasyānuyogaṃP2.267 anuyuttassa me anuppannā ceva bhogā na uppajjanti , uppannā ca bhogā parikkhayaṃ gacchantī ’’ ti evaṃ ñāṇaṃ katvā cha bhogānaṃ apāyamukhāni na sevati , cha bhogānaṃ āyamukhāni sevati .

Evampi taṇhāvinicchayaṃ karoti .

AthaM0.206 vā kasiyā vā vaṇijjāya vā gorakkhena vā issatthena [ issattena ( ka . sī . ka .) isu + sattha ] vā rājaporisena vā sippaññatarena vā paṭipajjati .

Evampi taṇhāvinicchayaṃ karoti .

Kathaṃ diṭṭhivinicchayaṃ karoti ?

Cakkhusmiṃ uppanne jānāti –

‘‘ attā me uppanno ’’ ti , cakkhusmiṃ antarahite jānāti –

‘‘ attā me antarahito vigato me attā ’’ ti .

Evampi diṭṭhivinicchayaṃ karoti .

Sotasmiṃ … ghānasmiṃ … jivhāya … kāyasmiṃ … rūpasmiṃ … saddasmiṃ … gandhasmiṃ … rasasmiṃ … phoṭṭhabbasmiṃ uppanne jānāti –

‘‘ attā me uppanno ’’ ti , phoṭṭhabbasmiṃ antarahite jānāti –

‘‘ attāV0.195 me antarahito vigato me attā ’’ ti .

Evampi diṭṭhivinicchayaṃ karoti janeti sañjaneti nibbatteti abhinibbatteti .

Jantūti satto naro mānavo … pe … manujo .

Loketi apāyalokeT0.321 … pe … āyatanaloketi – vinicchayaṃ kubbati jantu loke .

Tenāha bhagavā –

‘‘ Sātaṃ asātanti yamāhu loke , tamūpanissāya pahoti chando ;

Rūpesu disvā vibhavaṃ bhavañca , vinicchayaṃ kubbati jantu loke ’’ ti .

103.

Kodho mosavajjañca kathaṃkathā ca , etepi dhammā dvayameva sante ;

Kathaṃkathī ñāṇapathāya sikkhe , ñatvā pavuttā samaṇena dhammā .

Kodho mosavajjañca kathaṃkathā cāti .

Kodhoti yo evarūpo cittassa āghāto paṭighāto … pe … mosavajjaṃ vuccatiP2.268 musāvādo .

Kathaṃkathā vuccati vicikicchā .

Iṭṭhaṃ vatthuṃ nissāyapi kodho jāyati , aniṭṭhaṃ vatthuṃ nissāyapi kodho jāyati .

Iṭṭhaṃ vatthuṃ nissāyapi musāvādo uppajjati , aniṭṭhaṃ vatthuṃ nissāyapi musāvādo uppajjati .

Iṭṭhaṃ vatthuṃ nissāyapi kathaṃkathā uppajjati , aniṭṭhaṃ vatthuṃ nissāyapi kathaṃkathā uppajjati .

Kathaṃ aniṭṭhaṃ vatthuṃ nissāya kodho jāyati ?

Pakatiyā aniṭṭhaṃ vatthuṃ nissāya kodho jāyati .

Anatthaṃ me acarīti kodho jāyati , anatthaṃ me caratīti kodho jāyati , anatthaṃ me carissatītiM0.207 kodho jāyati ;

piyassa me manāpassa anatthaṃ acariT0.322 … anatthaṃ carati … anatthaṃ carissatīti kodho jāyati ;

appiyassa me amanāpassa atthaṃ acari … atthaṃ carati … atthaṃ carissatīti kodho jāyati .

Evaṃ aniṭṭhaṃ vatthuṃ nissāya kodho jāyati .

Kathaṃ iṭṭhaṃ vatthuṃ nissāya kodho jāyati ?

Iṭṭhaṃ vatthuṃ acchedasaṅkinopi kodho jāyati , acchijjantepi kodho jāyati , acchinnepi kodho jāyati .

Iṭṭhaṃ vatthuṃ vipariṇāmasaṅkinopi kodho jāyati , vipariṇāmantepi kodho jāyati , vipariṇatepi kodho jāyati .

Evaṃ iṭṭhaṃ vatthuṃ nissāya kodho jāyati .

Kathaṃ aniṭṭhaṃ vatthuṃ nissāya musāvādo uppajjati ?

Idhekacco andubandhanena [ addubandhanena ( syā . ka .)] vā baddho [ bandho ( syā . ka .)];

tassa bandhanassa mokkhatthāya sampajānamusā bhāsati … rajjubandhanena vā baddho … saṅkhalikabandhanenaV0.196 vā baddho … vettabandhanena vā baddho … latābandhanena vā baddho … pakkhepabandhanena vā baddho … parikkhepabandhanena vā baddho … gāmanigamanagararaṭṭhabandhanena vā baddho … janapadabandhanena vā baddho ;

tassa bandhanassa mokkhatthāya sampajānamusā bhāsatiP2.269 .

Evaṃ aniṭṭhaṃ vatthuṃ nissāya musāvādo uppajjatīti .

Kathaṃ iṭṭhaṃ vatthuṃ nissāya musāvādo uppajjati ?

Idhekacco manāpikānaṃ [ manāpānaṃ ( sī .)] rūpānaṃ hetu sampajānamusā bhāsati … manāpikānaṃ saddānaṃ … gandhānaṃ … rasānaṃ … phoṭṭhabbānaṃ hetu … cīvarahetu … piṇḍapātahetu … senāsanahetu … gilānapaccayabhesajjaparikkhārahetu sampajānamusā bhāsati .

Evaṃ iṭṭhaṃ vatthuṃ nissāya musāvādo uppajjati .

KathaṃT0.323 aniṭṭhaṃ vatthuṃ nissāya kathaṃkathā uppajjati ?

‘‘ Muccissāmi [ muñcissāmi ( sī .)] nu kho cakkhurogato , na nu kho muccissāmi cakkhurogato .

Muccissāmi nu kho sotarogato … ghānarogato … jivhārogato … kāyarogato … sīsarogato … kaṇṇarogato … mukharogato … muccissāmi nu kho dantarogato , na nu kho muccissāmi dantarogato ’’ ti .

Evaṃ aniṭṭhaṃ vatthuṃ nissāya kathaṃkathā uppajjati .

KathaṃM0.208 iṭṭhaṃ vatthuṃ nissāya kathaṃkathā uppajjati ?

‘‘ Labhissāmi nu kho manāpike [ manāpiye ( sī . ka .)] rūpe , na nu kho labhissāmi manāpike rūpe .

Labhissāmi nu kho manāpike sadde … gandhe … rase … phoṭṭhabbe … kulaṃ … gaṇaṃ … āvāsaṃ … lābhaṃ … yasaṃ … pasaṃsaṃ … sukhaṃ … cīvaraṃ … piṇḍapātaṃ … senāsanaṃ … gilānapaccayabhesajjaparikkhāran ’’ ti .

Evaṃ iṭṭhaṃ vatthuṃ nissāya kathaṃkathā uppajjatīti – kodho mosavajjañca kathaṃkathā ca .

Etepi dhammā dvayameva santeti .

Sātāsāte sante , sukhadukkhe sante , somanassadomanasse sante , iṭṭhāniṭṭhe sante , anunayapaṭighe sante saṃvijjamāne atthi upalabbhamāneti – etepi dhammā dvayameva sante .

Kathaṃkathī ñāṇapathāya sikkheti .

Ñāṇampi ñāṇapatho , ñāṇassa ārammaṇampi ñāṇapatho , ñāṇasahabhunopi dhammā ñāṇapatho .

Yathā ariyamaggo ariyapatho , devamaggo devapatho , brahmamaggo brahmapatho ;

evameva ñāṇampi ñāṇapatho , ñāṇassa ārammaṇampiT0.324 ñāṇapatho , ñāṇasahabhunopi dhammā ñāṇapatho .

SikkhetiV0.197P2.270 tisso sikkhā – adhisīlasikkhā , adhicittasikkhā , adhipaññāsikkhā .

Katamā adhisīlasikkhā ?

Idha bhikkhu sīlavā hoti , pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati ācāragocarasampanno , aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī , samādāya sikkhati sikkhāpadesu , khuddako sīlakkhandho … mahanto sīlakkhandho … sīlaṃ patiṭṭhā ādi caraṇaṃ saṃyamo saṃvaro mukhaṃ pamukhaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā – ayaṃ adhisīlasikkhā .

Katamā adhicittasikkhā ?

Idha bhikkhu vivicceva kāmehi … pe … catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati – ayaṃ adhicittasikkhā .

Katamā adhipaññāsikkhā ?

Idha bhikkhu paññavā hoti , udayatthagāminiyā paññāya samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammādukkhakkhayagāminiyā .

So ‘‘ idaṃ dukkhan ’’ ti yathābhūtaṃ pajānāti … pe …‘‘ ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā ’’ ti yathābhūtaṃ pajānāti ,‘‘ ime āsavā ’’ ti yathābhūtaṃ pajānāti … pe …‘‘ ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadā ’’ ti yathābhūtaṃ pajānāti – ayaṃ adhipaññāsikkhā .

KathaṃkathīM0.209 ñāṇapathāya sikkheti .

Kathaṃkathī puggalo sakaṅkho savilekho sadveḷhako savicikiccho , ñāṇādhigamāya ñāṇaphusanāya ñāṇasacchikiriyāya adhisīlampi sikkheyya , adhicittampi sikkheyya , adhipaññampi sikkheyya ;

imā tisso sikkhāyo āvajjanto sikkheyya , jānanto sikkheyya , passanto sikkheyya , paccavekkhanto sikkheyya , cittaṃ adhiṭṭhahantoT0.325 sikkheyya , saddhāya adhimuccanto sikkheyya , vīriyaṃ paggaṇhanto sikkheyya , satiṃ upaṭṭhahanto sikkheyya , cittaṃ samādahanto sikkheyya , paññāya pajānanto sikkheyya , abhiññeyyaṃ abhijānanto sikkheyya , pariññeyyaṃ parijānanto sikkheyya , pahātabbaṃ pajahanto sikkheyya , bhāvetabbaṃ bhāvento sikkheyya , sacchikātabbaṃ sacchikaronto sikkheyyaP2.271 ācareyya samācareyya samādāya vatteyyāti – kathaṃkathī ñāṇapathāya sikkhe .

Ñatvā pavuttā samaṇena dhammāti .

Ñatvāti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā vuttā pavuttā ācikkhitā desitā paññapitā paṭṭhapitā vivaṭā vibhattā uttānīkatā [ uttāniṃ katā ( ka .)] pakāsitā .

‘‘ Sabbe saṅkhārā aniccā ’’ ti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā vuttā pavuttā ācikkhitā desitā paññapitā paṭṭhapitā vivaṭā vibhattā uttānīkatā pakāsitā ,‘‘ sabbe saṅkhārā dukkhā ’’ ti …‘‘ sabbe dhammā anattā ’’ ti …‘‘ avijjāpaccayā saṅkhārā ’’ ti … pe …‘‘ jātipaccayā jarāmaraṇan ’’ ti …‘‘ avijjānirodhā saṅkhāranirodho ’’ ti … pe …‘‘ jātinirodhā jarāmaraṇanirodho ’’ ti …‘‘ idaṃ dukkhan ’’ ti … pe …‘‘ ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā ’’ ti …‘‘ ime āsavā ’’ ti … pe …‘‘ ayaṃV0.198 āsavanirodhagāminī paṭipadā ’’ ti …‘‘ ime dhammā abhiññeyyā ’’ ti …‘‘ ime dhammā pariññeyyā ’’ ti …‘‘ ime dhammā pahātabbā ’’ ti …‘‘ ime dhammā bhāvetabbā ’’ ti …‘‘ imeT0.326 dhammā sacchikātabbā ’’ ti … channaṃ phassāyatanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca … pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ … catunnaṃ mahābhūtānaṃ …‘‘ yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma ’’ ntntti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā vuttā pavuttā ācikkhitā desitā paññapitā paṭṭhapitā vivaṭā vibhattā uttānīkatā pakāsitā .

VuttañhetaṃM0.210 bhagavatā –

‘‘ abhiññāyāhaṃ , bhikkhave , dhammaṃ desemi , no anabhiññāya .

Sanidānāhaṃ , bhikkhave , dhammaṃ desemi , no anidānaṃ .

Sappāṭihāriyāhaṃ , bhikkhave , dhammaṃ desemi , no appāṭihāriyaṃ .

Tassa mayhaṃ , bhikkhave , abhiññāya dhammaṃ desayato , no anabhiññāya , sanidānaṃ dhammaṃ desayato , no anidānaṃ , sappāṭihāriyaṃ dhammaṃP2.272 desayato , no appāṭihāriyaṃ , karaṇīyo ovādo , karaṇīyā anusāsanī .

Alañca pana , bhikkhave , vo tuṭṭhiyā alaṃ pāmojjāya alaṃ somanassāya sammāsambuddho bhagavā , svākkhāto dhammo , suppaṭipanno saṅghoti .

Imasmiñca pana veyyākaraṇasmiṃ bhaññamāne dasasahassī lokadhātu akampitthā ’’ ti – ñatvā pavuttā samaṇena dhammā .

Tenāha bhagavā –

‘‘ Kodho mosavajjañca kathaṃkathā ca , etepi dhammā dvayameva sante ;

Kathaṃkathī ñāṇapathāya sikkhe , ñatvā pavuttā samaṇena dhammā ’’ ti .

104.

SātaṃT0.327 asātañca kutonidānā , kismiṃ asante na bhavanti hete ;

Vibhavaṃ bhavañcāpi yametamatthaṃ , etaṃ me pabrūhi yatonidānaṃ .

Sātaṃ asātañca kutonidānāti .

Sātā asātā kutonidānā kutojātā kutosañjātā kutonibbattā kutoabhinibbattā kutopātubhūtā , kiṃnidānā kiṃsamudayā kiṃjātikā kiṃpabhavāti sātāsātānaṃ mūlaṃ pucchati … pe … samudayaṃ pucchati papucchati yācati ajjhesati pasādetīti – sātaṃ asātañca kutonidānā .

Kismiṃ asante na bhavanti heteti .

Kismiṃ asante asaṃvijjamāne natthi anupalabbhamāneV0.199 sātāsātā na bhavanti nappabhavanti na jāyanti na sañjāyanti na nibbattanti na abhinibbattantīti – kismiṃ asante na bhavanti hete .

Vibhavaṃ bhavañcāpi yametamatthan ti .

Katamo sātāsātānaṃ bhavo ?

Yo sātāsātānaṃ bhavo pabhavo jāti sañjāti nibbatti abhinibbatti pātubhāvo – ayaṃ sātāsātānaṃ bhavo .

KatamoP2.273 sātāsātānaṃ vibhavo ?

Yo sātāsātānaṃ khayo vayo bhedo paribhedo aniccatāM0.211 antaradhānaṃ – ayaṃ sātāsātānaṃ vibhavo .

Yametamatthan ti yaṃ paramatthanti – vibhavaṃ bhavañcāpi yametamatthaṃ .

Etaṃ me pabrūhi yatonidānan ti .

Etan ti yaṃ pucchāmi yaṃT0.328 yācāmi yaṃ ajjhesāmi yaṃ pasādemi .

Pabrūhīti brūhi vadehi ācikkha desehi paññapehi paṭṭhapehi vivara vibhaja uttānīkarohi pakāsehīti – etaṃ me pabrūhi .

Yatonidānan ti yaṃnidānaṃ yaṃsamudayaṃ yaṃjātikaṃ yaṃpabhavanti – etaṃ me pabrūhi yatonidānaṃ .

Tenāha so nimmito –

‘‘ Sātaṃ asātañca kutonidānā , kismiṃ asante na bhavanti hete ;

Vibhavaṃ bhavañcāpi yametamatthaṃ , etaṃ me pabrūhi yatonidānan ’’ ti .

105.

Phassanidānaṃ sātaṃ asātaṃ , phasse asante na bhavanti hete ;

Vibhavaṃ bhavañcāpi yametamatthaṃ , etaṃ te pabrūmi itonidānaṃ .

Phassanidānaṃ sātaṃ asātan ti .

Sukhavedanīyaṃ phassaṃ paṭicca uppajjati sukhā vedanā .

Yā tasseva sukhavedanīyassa phassassa nirodhā , yaṃ tajjaṃ vedayitaṃ sukhavedanīyaṃ phassaṃ paṭicca uppannā sukhā vedanā sā nirujjhati , sā vūpasammati .

Dukkhavedanīyaṃ phassaṃ paṭicca uppajjati dukkhā vedanā .

Yā tasseva dukkhavedanīyassa phassassa nirodhā , yaṃ tajjaṃ vedayitaṃ dukkhavedanīyaṃP2.274 phassaṃ paṭicca uppannā dukkhā vedanā sā nirujjhati , sā vūpasammati .

Adukkhamasukhavedanīyaṃ phassaṃ paṭicca uppajjati adukkhamasukhā vedanā .

Yā tasseva adukkhamasukhavedanīyassaT0.329 phassassa nirodhā , yaṃ tajjaṃ vedayitaṃ adukkhamasukhavedanīyaṃ phassaṃ paṭicca uppannā adukkhamasukhā vedanā sā nirujjhati , vūpasammati .

Phassanidānaṃ sātaṃ asātan tiV0.200 .

Sātāsātā phassanidānā phassasamudayā phassajātikā phassappabhavāti – phassanidānaṃ sātaṃ asātaṃ .

Phasse asante na bhavanti heteti .

Phasse asante asaṃvijjamāne natthi anupalabbhamāne sātāsātā na bhavanti nappabhavanti na jāyanti na sañjāyanti na nibbattanti nābhinibbattanti na pātubhavantīti – phasse asante na bhavanti hete .

VibhavaṃM0.212 bhavañcāpi yametamatthan ti .

Bhavadiṭṭhipi phassanidānā , vibhavadiṭṭhipi phassanidānā .

Yametamatthan ti yaṃ paramatthanti – vibhavaṃ bhavañcāpi yametamatthaṃ .

Etaṃ te pabrūmi itonidānan ti .

Etan ti yaṃ pucchasi yaṃ yācasi yaṃ ajjhesasi yaṃ pasādesi .

Pabrūmīti brūmi ācikkhāmi desemi paññapemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi pakāsemīti – etaṃ te pabrūmi .

Itonidānan ti ito phassanidānaṃ phassasamudayaṃ phassajātikaṃ phassappabhavanti – etaṃ te pabrūmi itonidānaṃ .

Tenāha bhagavā –

‘‘ Phassanidānaṃ sātaṃ asātaṃ , phasse asante na bhavanti hete ;

VibhavaṃT0.330 bhavañcāpi yametamatthaṃ , etaṃ te pabrūmi itonidānan ’’ ti .

106.

PhassoP2.275 nu lokasmiṃ kutonidāno , pariggahā cāpi [ vāpi ( sī . syā .)] kutopahūtā ;

Kismiṃ asante na mamattamatthi , kismiṃ vibhūte na phusanti phassā .

Phasso nu lokasmiṃ kutonidānoti .

Phasso kutonidāno kutojāto kutosañjāto kutonibbatto kutoabhinibbatto kutopātubhūto , kiṃnidāno kiṃsamudayo kiṃjātiko kiṃpabhavoti phassassa mūlaṃ pucchati hetuṃ pucchati … pe … samudayaṃ pucchati papucchati yācati ajjhesati pasādetīti – phasso nu lokasmiṃ kutonidāno .

Pariggahā cāpi kutopahūtāti pariggahā kutopahūtā kutojātā kutosañjātā kutonibbattā kutoabhinibbattā kutopātubhūtā , kiṃnidānā kiṃsamudayā kiṃjātikā kiṃpabhavātiV0.201 pariggahānaṃ mūlaṃ pucchati hetuṃ pucchati … pe … samudayaṃ pucchati papucchati yācati ajjhesati pasādetīti – pariggahā cāpi kutopahūtā .

KismiṃM0.213 asante na mamattamatthīti .

Kismiṃ asante asaṃvijjamāne natthi anupalabbhamāne mamattā natthi na santi na saṃvijjanti nupalabbhanti , pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti – kismiṃ asante na mamattamatthi .

KismiṃT0.331 vibhūte na phusanti phassāti .

Kismiṃ vibhūte vibhavite atikkante samatikkante vītivatte phassā na phusantīti – kismiṃ vibhūte na phusanti phassā .

Tenāha so nimmito –

‘‘ Phasso nu lokasmiṃ kutonidāno , pariggahā cāpi kutopahūtā ;

Kismiṃ asante na mamattamatthi , kismiṃ vibhūte na phusanti phassā ’’ ti .

107.

Nāmañca rūpañca paṭicca phasso , icchānidānāni pariggahāni ;

Icchāyasantyā na mamattamatthi , rūpe vibhūte na phusanti phassā .

NāmañcaP2.276 rūpañca paṭicca phassoti .

Cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ , tiṇṇaṃ saṅgati phasso .

Cakkhu ca [ cakkhuñca ( bahūsu )] rūpā ca rūpasmiṃ cakkhusamphassaṃ ṭhapetvā sampayuttakā dhammā nāmasmiṃ .

Evampi nāmañca rūpañca paṭicca phasso .

Sotañca paṭicca sadde ca uppajjati sotaviññāṇaṃ , tiṇṇaṃ saṅgati phasso .

Sotañca saddā ca rūpasmiṃ sotasamphassaṃ ṭhapetvā sampayuttakā dhammā nāmasmiṃ .

Evampi nāmañca rūpañca paṭicca phasso .

Ghānañca paṭicca gandhe ca uppajjati ghānaviññāṇaṃ , tiṇṇaṃ saṅgati phasso .

Ghānañca gandhā ca rūpasmiṃ ghānasamphassaṃ ṭhapetvā sampayuttakāT0.332 dhammā nāmasmiṃ .

Evampi nāmañca rūpañca paṭicca phasso .

Jivhañca paṭicca rase ca uppajjati jivhāviññāṇaṃ , tiṇṇaṃ saṅgati phasso .

Jivhā ca rasā ca rūpasmiṃ jivhāsamphassaṃ ṭhapetvā sampayuttakā dhammā nāmasmiṃ .

Evampi nāmañca rūpañca paṭicca phasso .

Kāyañca paṭicca phoṭṭhabbe ca uppajjati kāyaviññāṇaṃ , tiṇṇaṃ saṅgati phasso .

Kāyo ca phoṭṭhabbā ca rūpasmiṃ kāyasamphassaṃ ṭhapetvā sampayuttakā dhammā nāmasmiṃ .

Evampi nāmañca rūpañca paṭicca phasso .

Manañca paṭicca dhamme ca uppajjati manoviññāṇaṃ , tiṇṇaṃ saṅgati phasso .

VatthuM0.214 rūpaṃ rūpasmiṃ , dhammā rūpino rūpasmiṃV0.202 manosamphassaṃ ṭhapetvā sampayuttakā dhammā nāmasmiṃ .

Evampi nāmañca rūpañca paṭicca phasso .

Icchānidānāni pariggahānīti .

Icchā vuccati taṇhā .

Yo rāgo sārāgo … pe … abhijjhā lobho akusalamūlaṃ .

Pariggahāti dve pariggahā – taṇhāpariggaho ca diṭṭhipariggaho ca … pe … ayaṃ taṇhāpariggaho … pe … ayaṃ diṭṭhipariggaho .

Icchānidānāni pariggahānīti .

Pariggahā icchānidānā icchāhetukā icchāpaccayā icchākāraṇā icchāpabhavāti – icchānidānāni pariggahāni .

Icchāyasantyā na mamattamatthīti .

Icchā vuccati taṇhā .

Yo rāgo sārāgo … pe … abhijjhā lobho akusalamūlaṃ .

Mamattāti dve mamattā – taṇhāmamattañca diṭṭhimamattañcaP2.277 … pe … idaṃ taṇhāmamattaṃT0.333 … pe … idaṃ diṭṭhimamattaṃ .

Icchāyasantyā na mamattamatthīti .

Icchāya asantyā asaṃvijjamānāya natthi anupalabbhamānāya mamattā natthi na santi na saṃvijjanti nupalabbhanti , pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti – icchāyasantyā na mamattamatthi .

Rūpe vibhūte na phusanti phassāti .

Rūpeti cattāro ca mahābhūtā catunnañca mahābhūtānaṃ upādāya rūpaṃ .

Rūpe vibhūteti catūhākārehi [ catūhi kāraṇehi ( syā .)] rūpaṃ vibhūtaṃ hoti – ñātavibhūtena [ ñāṇavibhūtena ( sī .), tadaṭṭhakathāyaṃ pana ñātavītivattenāti dissati ], tīraṇavibhūtena , pahānavibhūtena , samatikkamavibhūtena .

Kathaṃ ñātavibhūtena rūpaṃ vibhūtaṃ hoti ?

Rūpaṃ jānāti –

‘‘ yaṃ kiñci rūpaṃ sabbaṃ rūpaṃ cattāri ca mahābhūtāni catunnañca mahābhūtānaṃ upādāya rūpan ’’ ti jānāti passati .

Evaṃ ñātavibhūtena rūpaṃ vibhūtaṃ hoti .

Kathaṃ tīraṇavibhūtena rūpaṃ vibhūtaṃ hoti ?

Evaṃ ñātaṃ katvā rūpaṃ tīreti , aniccato dukkhato rogato gaṇḍato sallato aghato ābādhato parato palokato ītito upaddavato bhayato upasaggato calato pabhaṅguto adhuvato atāṇato aleṇato asaraṇato rittato tucchato suññato anattato ādīnavato vipariṇāmadhammato asārakato aghamūlato vadhakatoM0.215 vibhavato sāsavato saṅkhatato mārāmisato jātidhammato jarādhammato byādhidhammato maraṇadhammato , sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadhammato saṃkilesikadhammato samudayato atthaṅgamato , assādatoT0.334 ādīnavato nissaraṇato tīreti .

Evaṃ tīraṇavibhūtena rūpaṃ vibhūtaṃ hoti .

KathaṃV0.203P2.278 pahānavibhūtena rūpaṃ vibhūtaṃ hoti ?

Evaṃ tīrayitvā rūpe chandarāgaṃ pajahati vinodeti byantiṃ karoti anabhāvaṃ gameti .

Vuttañhetaṃ bhagavatā –

‘‘ yo , bhikkhave , rūpe chandarāgo taṃ pajahatha .

Evaṃ taṃ rūpaṃ pahīnaṃ bhavissati ucchinnamūlaṃ tālāvatthukataṃ anabhāvaṃkataṃ āyatiṃ anuppādadhamman ’’ ti .

Evaṃ pahānavibhūtena rūpaṃ vibhūtaṃ hoti .

Kathaṃ samatikkamavibhūtena rūpaṃ vibhūtaṃ hoti .

Catasso arūpasamāpattiyo paṭiladdhassa rūpā vibhūtā honti vibhāvitā atikkantā samatikkantā vītivattā .

Evaṃ samatikkamavibhūtena rūpaṃ vibhūtaṃ hoti .

Imehi catūhi kāraṇehi rūpaṃ vibhūtaṃ hoti .

Rūpe vibhūte na phusanti phassāti .

Rūpe vibhūte vibhāvite atikkante samatikkante vītivatte pañca phassā na phusanti – cakkhusamphasso , sotasamphasso , ghānasamphasso , jivhāsamphasso , kāyasamphassoti – rūpe vibhūte na phusanti phassā .

Tenāha bhagavā –

‘‘ Nāmañca rūpañca paṭicca phasso , icchānidānāni pariggahāni ;

Icchāyasantyā na mamattamatthi , rūpe vibhūte na phusanti phassā ’’ ti .

108.

KathaṃT0.335 sametassa vibhoti rūpaṃ , sukhaṃ dukhañcāpi [ dukkhaṃ vāpi ( syā .)] kathaṃ vibhoti ;

Etaṃ me pabrūhi yathā vibhoti , taṃ jāniyāmāti [ jānissāmāti ( sī . ka .)] me mano ahu .

Kathaṃ sametassa vibhoti rūpan ti .

Kathaṃ sametassāti kathaṃ sametassa kathaṃ paṭipannassa kathaṃ iriyantassa kathaṃ vattentassa kathaṃ pālentassa kathaṃ yapentassaP2.279 kathaṃ yāpentassa rūpaṃ vibhoti vibhāvīyati atikkamīyatiM0.216 samatikkamīyati [ vibhāviyyati atikkamiyyati samatikkamiyyati ( bahūsu )] vītivattīyatīti – kathaṃ sametassa vibhoti rūpaṃ .

Sukhaṃ dukhañcāpi kathaṃ vibhotīti sukhañca dukkhañca kathaṃ vibhoti vibhāvīyati atikkamīyati samatikkamīyati vītivattīyatīti – sukhaṃ dukhañcāpi kathaṃ vibhoti .

Etaṃ me pabrūhi yathā vibhotīti .

Etan ti yaṃ pucchāmi yaṃ yācāmi yaṃ ajjhesāmi yaṃ pasādemīti – etaṃ .

Me pabrūhīti me pabrūhi ācikkha desehi paññapehi paṭṭhapehi vivara vibhajaV0.204 uttānīkarohi pakāsehīti – etaṃ me pabrūhi .

Yathā vibhotīti yathā vibhoti vibhāvīyati atikkamīyati samatikkamīyati vītivattīyatīti – etaṃ me pabrūhi yathā vibhoti .

Taṃ jāniyāmāti me mano ahūti .

Taṃ jāniyāmāti taṃ jāneyyāma ājāneyyāma vijāneyyāma paṭivijāneyyāma paṭivijjheyyāmāti – taṃ jāniyāma .

Iti me mano ahūti iti me mano ahu , iti me cittaṃ ahuT0.336 , iti me saṅkappo ahu , iti me viññāṇaṃ ahūti – taṃ jāniyāma iti me mano ahu .

Tenāha so nimmito –

‘‘ Kathaṃ sametassa vibhoti rūpaṃ , sukhaṃ dukhañcāpi kathaṃ vibhoti ;

Etaṃ me pabrūhi yathā vibhoti , taṃ jāniyāmāti me mano ahū ’’ ti .

109.

Na saññasaññī na visaññasaññī , nopi asaññī na vibhūtasaññī ;

Evaṃ sametassa vibhoti rūpaṃ , saññānidānā hi papañcasaṅkhā .

Na saññasaññī na visaññasaññīti .

Saññasaññino vuccanti ye pakatisaññāya ṭhitā , napi so pakatisaññāya ṭhito .

Visaññasaññino vuccanti ummattakā ye ca khittacittāP2.280 [ ukkhittacittā ( syā .)], napi so ummattako , nopi khittacittoti – na saññasaññī na visaññasaññī .

NopiM0.217 asaññī na vibhūtasaññīti .

Asaññino vuccanti nirodhasamāpannā ye ca asaññasattā , napi so nirodhasamāpanno , napi asaññasatto .

Vibhūtasaññino vuccanti ye catunnaṃ arūpasamāpattīnaṃ lābhino , napi so catunnaṃ arūpasamāpattīnaṃ lābhīti – nopi asaññī na vibhūtasaññī .

EvaṃT0.337 sametassa vibhoti rūpan ti .

Idha bhikkhu sukhassa ca pahānā … pe … catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati .

So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte ākāsānañcāyatanasamāpattipaṭilābhatthāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti āruppamaggasamaṅgīti .

Evaṃ sametassa evaṃ paṭipannassa evaṃ iriyantassa evaṃ vattentassa evaṃ pālentassa evaṃ yapentassa evaṃ yāpentassa rūpaṃV0.205 vibhoti vibhāvīyati atikkamīyati samatikkamīyati vītivattīyatīti – evaṃ sametassa vibhoti rūpaṃ .

Saññānidānā hi papañcasaṅkhāti .

Papañcāyeva papañcasaṅkhā taṇhāpapañcasaṅkhā , diṭṭhipapañcasaṅkhā , mānapapañcasaṅkhā saññānidānā saññāsamudayā saññājātikā saññāpabhavāti – saññānidānā hi papañcasaṅkhā .

Tenāha bhagavā –

‘‘ Na saññasaññī na visaññasaññī , nopi asaññī na vibhūtasaññī ;

Evaṃ sametassa vibhoti rūpaṃ , saññānidānā hi papañcasaṅkhā ’’ ti .

110.

YaṃP2.281 taṃ apucchimha akittayī no , aññaṃ taṃ pucchāma tadiṅgha brūhi ;

EttāvataggaṃT0.338 nu vadanti heke , yakkhassa suddhiṃ idha paṇḍitāse ;

Udāhu aññampi vadanti etto .

Yaṃ taṃ apucchimha akittayī noti .

Yaṃ taṃ apucchimha ayācimha ajjhesimha pasādayimha .

Akittayī noti kittitaṃ pakittitaṃ ācikkhitaṃ desitaṃ paññapitaṃ paṭṭhapitaṃ vivaṭaṃ vibhattaṃ uttānīkataṃ pakāsitanti – yaṃ taṃ apucchimha akittayī no .

Aññaṃ taṃ pucchāma tadiṅgha brūhīti .

Aññaṃ taṃ pucchāma , aññaṃ taṃ yācāma , aññaṃ taṃ ajjhesāma , aññaṃ taṃ pasādema , uttariṃ taṃ pucchāma .

Tadiṅgha brūhīti iṅghaM0.218 brūhi ācikkha desehi paññapehi paṭṭhapehi vivara vibhaja uttānīkarohi pakāsehīti – aññaṃ taṃ pucchāma tadiṅgha brūhi .

Ettāvataggaṃ nu vadanti heke yakkhassa suddhiṃ idha paṇḍitāseti .

Eke samaṇabrāhmaṇā etā arūpasamāpattiyo aggaṃ seṭṭhaṃ visiṭṭhaṃ pāmokkhaṃ uttamaṃ pavaraṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti .

Yakkhassāti sattassa narassa mānavassa posassa puggalassa jīvassa jāgussa jantussa indagussa manujassa .

Suddhin ti suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ .

Idha paṇḍitāseti idha paṇḍitavādā thiravādā ñāyavādā hetuvādā lakkhaṇavādā kāraṇavādāV0.206 ṭhānavādā sakāya laddhiyāti – ettāvataggaṃ nuT0.339 vadanti heke yakkhassa suddhiṃ idha paṇḍitāse .

Udāhu aññampi vadanti ettoti .

Udāhu eke samaṇabrāhmaṇā etā arūpasamāpattiyo atikkamitvā samatikkamitvāP2.282 vītivattetvā etto arūpasamāpattito aññaṃ uttariṃ yakkhassa suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti – udāhu aññampi vadanti etto .

Tenāha so nimmito –

‘‘ Yaṃ taṃ apucchimha akittayī no , aññaṃ taṃ pucchāma tadiṅgha brūhi ;

Ettāvataggaṃ nu vadanti heke , yakkhassa suddhiṃ idha paṇḍitāse ;

Udāhu aññampi vadanti etto ’’ ti .

111.

Ettāvataggampi vadanti heke , yakkhassa suddhiṃ idha paṇḍitāse ;

Tesaṃ paneke samayaṃ vadanti , anupādisese kusalāvadānā .

Ettāvataggampi vadanti heke , yakkhassa suddhiṃ idha paṇḍitāseti .

Santeke samaṇabrāhmaṇā sassatavādā , etā arūpasamāpattiyo aggaṃ seṭṭhaṃ visiṭṭhaṃ pāmokkhaṃ uttamaṃ pavaraṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti .

Yakkhassāti sattassa narassa mānavassa posassa puggalassa jīvassa jāgussa jantussa indagussaT0.340 manujassa .

Suddhin ti suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ , muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ .

Idha paṇḍitāseti idha paṇḍitavādā thiravādā ñāyavādā hetuvādāM0.219 lakkhaṇavādā kāraṇavādā ṭhānavādā sakāya laddhiyāti – ettāvataggampi vadanti heke yakkhassa suddhiṃ idha paṇḍitāse .

Tesaṃ paneke samayaṃ vadanti , anupādisese kusalāvadānāti tesaṃyeva samaṇabrāhmaṇānaṃ eke samaṇabrāhmaṇā ucchedavādā bhavatajjitā vibhavaṃ abhinandanti , te sattassa samaṃ upasamaṃ vūpasamaṃ nirodhaṃ paṭipassaddhinti vadanti , yato kiṃ , bho , ayaṃ attā kāyassa bhedā ucchijjati vinassati na hoti paraṃ maraṇā , ettāvatā anupādisesoti .

Kusalāvadānāti kusalavādāP2.283 paṇḍitavādā thiravādā ñāyavādā hetuvādā lakkhaṇavādā kāraṇavādā ṭhānavādā sakāya laddhiyāti – tesaṃ paneke samayaṃ vadanti anupādisese kusalāvadānā .

TenāhaV0.207 bhagavā –

‘‘ Ettāvataggampi vadanti heke , yakkhassa suddhiṃ idha paṇḍitāse ;

Tesaṃ paneke samayaṃ vadanti , anupādisese kusalāvadānā ’’ ti .

112.

Ete ca ñatvā upanissitāti , ñatvā munī nissaye so vīmaṃsī ;

ÑatvāT0.341 vimutto na vivādameti , bhavābhavāya na sameti dhīro .

Ete ca ñatvā upanissitāti .

Eteti diṭṭhigatike .

Upanissitāti sassatadiṭṭhinissitāti ñatvā , ucchedadiṭṭhinissitāti ñatvā , sassatucchedadiṭṭhinissitāti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvāti – ete ca ñatvā upanissitāti .

Ñatvā munī nissaye so vīmaṃsīti .

Munīti .

Monaṃ vuccati ñāṇaṃ … pe … saṅgajālamaticca so muni .

Muni sassatadiṭṭhinissitāti ñatvā , ucchedadiṭṭhinissitāti ñatvā , sassatucchedadiṭṭhinissitāti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā .

So vīmaṃsīti paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvīti ñatvā muni nissaye so vīmaṃsī .

Ñatvā vimutto na vivādametīti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvāM0.220 .

Vimuttoti mutto vimutto parimutto suvimutto accantaanupādāvimokkhena .

‘‘ Sabbe saṅkhārā aniccā ’’ ti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā mutto vimutto parimutto suvimutto accantaanupādāvimokkhena .

‘‘ Sabbe saṅkhārā dukkhā ’’ ti …‘‘ sabbe dhammā anattā ’’ ti … pe …‘‘ yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamman ’’ tiP2.284 ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā mutto vimutto parimuttoT0.342 suvimutto accantaanupādāvimokkhenāti – ñatvā vimutto .

Na vivādametīti na kalahaṃ karoti , na bhaṇḍanaṃ karoti , na viggahaṃ karoti , na vivādaṃ karoti , na medhagaṃ karoti .

Vuttañhetaṃ bhagavatā –

‘‘ evaṃ vimuttacitto kho , aggivessana , bhikkhu na kenaci saṃvadati , na kenaci vivadati , yañca loke vuttaṃ tena ca voharati aparāmasan ’’ ti – ñatvā vimutto na vivādameti .

Bhavābhavāya na sameti dhīroti .

Bhavābhavāyāti bhavāya kammabhavāya punabbhavāya kāmabhavāyaV0.208 , kammabhavāya kāmabhavāya punabbhavāya rūpabhavāya , kammabhavāya rūpabhavāya punabbhavāya arūpabhavāya , kammabhavāya arūpabhavāya punabbhavāya punappunabbhavāya punappunagatiyā punappunaupapattiyā punappunapaṭisandhiyā punappunaattabhāvāya punappunābhinibbattiyā na sameti na samāgacchati na gaṇhāti na parāmasati nābhinivisati .

Dhīroti dhīro paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvīti – bhavābhavāya na sameti dhīro .

Tenāha bhagavā –

‘‘ Ete ca ñatvā upanissitāti , ñatvā munī nissaye so vīmaṃsī ;

Ñatvā vimutto na vivādameti , bhavābhavāya na sameti dhīro ’’ ti .

Kalahavivādasuttaniddeso ekādasamo .

12. Cūḷaviyūhasuttaniddeso

AthaV0.209 cūḷaviyūhasuttaniddesaṃ vakkhati –

113.

SakaṃT0.343P2.285 sakaṃ diṭṭhiparibbasānā , viggayha nānā kusalā vadanti ;

Yo evaṃ jānāti [ evaṃ pajānāti ( sī .)] sa vedi dhammaṃ , idaṃ paṭikkosamakevalī so .

SakaṃM0.221 sakaṃ diṭṭhiparibbasānāti .

Santeke samaṇabrāhmaṇā diṭṭhigatikā ;

te dvāsaṭṭhiyā diṭṭhigatānaṃ aññataraññataraṃ diṭṭhigataṃ gahetvā uggahetvā gaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvā sakāya sakāya diṭṭhiyā vasanti saṃvasanti āvasanti parivasanti .

Yathā agārikā gharesu vasanti , sāpattikā vā āpattīsu vasanti , sakilesā vā kilesesu vasanti ;

evameva santeke samaṇabrāhmaṇā diṭṭhigatikā , te dvāsaṭṭhiyā diṭṭhigatānaṃ aññataraññataraṃ diṭṭhigataṃ gahetvā uggahetvā gaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvā sakāya sakāya diṭṭhiyā vasanti saṃvasanti āvasanti parivasantīti – sakaṃ sakaṃ diṭṭhiparibbasānā .

Viggayha nānā kusalā vadantīti .

Viggayhāti gahetvā uggahetvā gaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvā nānā vadanti vividhaṃ vadanti aññoññaṃ vadanti puthu [ puthuṃ ( sī .)] vadanti , na ekaṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti .

Kusalāti kusalavādāT0.344 paṇḍitavādā thiravādā ñāyavādā hetuvādā lakkhaṇavādāP2.286 kāraṇavādā ṭhānavādā sakāya laddhiyāti – viggayha nānā kusalā vadanti .

Yo evaṃ jānāti sa vedi dhamman ti .

Yo imaṃ [ idaṃ ( sī . ka .)] dhammaṃ diṭṭhiṃ paṭipadaṃ maggaṃ jānāti so dhammaṃ vedi aññāsi apassi paṭivijjhīti – yo evaṃ jānāti sa vedi dhammaṃ .

Idaṃ paṭikkosamakevalī soti .

Yo imaṃ dhammaṃ diṭṭhiṃ paṭipadaṃ maggaṃ paṭikkosati , akevalīV0.210 so asamatto so aparipuṇṇo so hīno nihīno omako lāmako chatukko parittoti – idaṃ paṭikkosamakevalī so .

Tenāha so nimmito –

‘‘ Sakaṃ sakaṃ diṭṭhiparibbasānā , viggayha nānā kusalā vadanti ;

Yo evaṃ jānāti sa vedi dhammaṃ , idaṃ paṭikkosamakevalī so ’’ ti .

114.

Evampi viggayha vivādayanti , bālo paro akkusaloti cāhu ;

Sacco nu vādo katamo imesaṃ , sabbeva hīme kusalāvadānā .

EvampiM0.222 viggayha vivādayantīti .

Evaṃ gahetvā uggahetvā gaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvā vivādayanti , kalahaṃ karonti , bhaṇḍanaṃT0.345 karonti , viggahaṃ karonti , vivādaṃ karonti , medhagaṃ karonti –

‘‘ na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsi … pe … nibbeṭhehi vā sace pahosī ’’ ti – evampi viggayha vivādayanti .

Bālo paro akkusaloti cāhūti .

Paro bālo hīno nihīno omako lāmako chatukko paritto akusalo avidvā avijjāgato aññāṇī avibhāvī duppaññoti , evamāhaṃsu evaṃ kathentiP2.287 evaṃ bhaṇanti evaṃ dīpayanti evaṃ voharantīti – bālo paro akkusaloti cāhu .

Sacco nu vādo katamo imesan ti .

Imesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ vādo katamo sacco taccho tatho bhūto yāthāvo aviparītoti – sacco nu vādo katamo imesaṃ .

Sabbeva hīme kusalāvadānāti .

Sabbevime samaṇabrāhmaṇā kusalavādā paṇḍitavādā thiravādā ñāyavādā hetuvādā lakkhaṇavādā kāraṇavādā ṭhānavādā sakāya laddhiyāti – sabbeva hīme kusalāvadānā .

Tenāha so nimmito –

‘‘ Evampi viggayha vivādayanti , bālo paro akkusaloti cāhu ;

Sacco nu vādo katamo imesaṃ , sabbeva hīme kusalāvadānā ’’ ti .

115.

ParassaV0.211 ce dhammamanānujānaṃ , bālomako hoti nihīnapañño ;

SabbevaT0.346 bālā sunihīnapaññā , sabbevime diṭṭhiparibbasānā .

Parassa ce dhammamanānujānan ti .

Parassa dhammaṃ diṭṭhiṃ paṭipadaṃ maggaṃ anānujānanto anānupassanto anānumananto anānumaññanto anānumodantoti – parassa ce dhammamanānujānaṃ .

BālomakoM0.223 hoti nihīnapaññoti .

Paro bālo hoti hīno nihīno omako lāmako chatukko paritto , hīnapañño nihīnapañño omakapañño lāmakapañño chatukkapañño parittapaññoti – bālomako hoti nihīnapañño .

Sabbeva bālā sunihīnapaññāti .

Sabbevime samaṇabrāhmaṇā bālā hīnā nihīnā omakā lāmakā chatukkā parittā , sabbeva hīnapaññā nihīnapaññā omakapaññāP2.288 lāmakapaññā chatukkapaññā parittapaññāti – sabbeva bālā sunihīnapaññā .

Sabbevime diṭṭhiparibbasānāti .

Sabbevime samaṇabrāhmaṇā diṭṭhigatikā ;

te dvāsaṭṭhiyā diṭṭhigatānaṃ aññataraññataraṃ diṭṭhigataṃ gahetvāT0.347 uggahetvā gaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvā sakāya sakāya diṭṭhiyā vasanti saṃvasanti āvasanti parivasanti .

Yathā agārikā vā gharesu vasanti , sāpattikā vā āpattīsu vasanti , sakilesā vā kilesesu vasanti ;

evameva sabbevime samaṇabrāhmaṇā diṭṭhigatikā … pe … parivasantīti – sabbevime diṭṭhiparibbasānā .

Tenāha bhagavā –

‘‘ Parassa ce dhammamanānujānaṃ , bālomako hoti nihīnapañño ;

Sabbeva bālā sunihīnapaññā , sabbevime diṭṭhiparibbasānā ’’ ti .

116.

Sandiṭṭhiyā ceva navīvadātā ,[ cevanavevadātā ( sī .), ce pana vivadātā ( syā .)] saṃsuddhapaññā kusalā mutīmā ;

Na tesaṃ koci parihīnapañño , diṭṭhī hi tesampi tathā samattā .

Sandiṭṭhiyā ceva navīvadātāti .

Sakāya diṭṭhiyā sakāya khantiyā sakāya ruciyā sakāyaV0.212 laddhiyā anavīvadātā avodātā apariyodātā saṃkiliṭṭhā saṃkilesikāti – sandiṭṭhiyā ceva navīvadātā .

SaṃsuddhapaññāP2.289 kusalā mutīmāti .

Suddhapaññā visuddhapaññā parisuddhapaññā vodātapaññā pariyodātapaññā .

Atha vā suddhadassanā visuddhadassanā parisuddhadassanāM0.224 vodātadassanā pariyodātadassanāti – saṃsuddhapaññā .

Kusalāti kusalā paṇḍitā paññavanto iddhimanto ñāṇino vibhāvino medhāvinoti – saṃsuddhapaññā kusalā .

Mutīmāti mutimā paṇḍitā paññavanto iddhimanto ñāṇinoT0.348 vibhāvino medhāvinoti – saṃsuddhapaññā kusalā mutīmā .

Tesaṃ na koci parihīnapaññoti .

Tesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ na koci hīnapañño nihīnapañño omakapañño lāmakapañño chatukkapañño parittapañño atthi .

Sabbeva seṭṭhapaññā visiṭṭhapaññā pāmokkhapaññā uttamapaññā pavarapaññāti – tesaṃ na koci parihīnapañño .

Diṭṭhī hi tesampi tathā samattāti .

Tesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ diṭṭhi tathā samattā samādinnā gahitā parāmaṭṭhā abhiniviṭṭhā ajjhositā adhimuttāti – diṭṭhī hi tesampi tathā samattā .

Tenāha bhagavā –

‘‘ Sandiṭṭhiyā ceva navīvadātā , saṃsuddhapaññā kusalā mutīmā ;

Tesaṃ na koci parihīnapañño , diṭṭhī hi tesampi tathā samattā ’’ ti .

117.

Na vāhametaṃ tathiyanti [ tathivanti ( syā .)] brūmi , yamāhu bālā mithu aññamaññaṃ ;

Sakaṃ sakaṃ diṭṭhimakaṃsu saccaṃ , tasmā hi bāloti paraṃ dahanti .

NaP2.290 vāhametaṃ tathiyanti brūmīti .

Nāti paṭikkhepo .

Etan ti ‘‘ dvāsaṭṭhidiṭṭhigatāni nāhaṃ etaṃ tacchaṃ tathaṃ bhūtaṃ yāthāvaṃ aviparītan ’’ tiT0.349 brūmi ācikkhāmi desemi paññapemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi pakāsemīti – na vāhametaṃ tathiyanti brūmi .

Yamāhu bālā mithu aññamaññan ti .

Mithūti dve janā , dve kalahakārakā , dve bhaṇḍanakārakā , dve bhassakārakā , dve vivādakārakā , dve adhikaraṇakārakā , dve vādino , dve sallapakā ;

te aññamaññaṃ bālo [ bālato ( sī . ka .) evamaññesu chappadesupi topaccayantavasena ] hīno nihīno omako lāmako chatukko parittoti , evamāhaṃsuV0.213M0.225 evaṃ kathenti evaṃ bhaṇanti evaṃ dīpayanti evaṃ voharantīti – yamāhu bālā mithu aññamaññaṃ .

Sakaṃ sakaṃ diṭṭhimakaṃsu saccan ti .

‘‘ Sassato loko , idameva saccaṃ moghamaññan ’’ ti – sakaṃ sakaṃ diṭṭhimakaṃsu saccaṃ .

‘‘ Asassato loko , idameva saccaṃ moghamaññan ’’ ti … pe …‘‘ neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā , idameva saccaṃ moghamaññan ’’ ti – sakaṃ sakaṃ diṭṭhimakaṃsu saccaṃ .

Tasmā hi bāloti paraṃ dahantīti .

Tasmāti tasmā taṃkāraṇā taṃhetu tappaccayā taṃnidānā paraṃ bālo hīno nihīno omako lāmako chatukko parittoti dahanti passanti dakkhanti olokenti nijjhāyanti upaparikkhantīti – tasmā hi bāloti paraṃ dahanti .

Tenāha bhagavā –

‘‘ Na vāhametaṃ tathiyanti brūmi , yamāhu bālā mithu aññamaññaṃ ;

SakaṃT0.350 sakaṃ diṭṭhimakaṃsu saccaṃ , tasmā hi bāloti paraṃ dahantī ’’ ti .

118.

YamāhuP2.291 saccaṃ tathiyanti eke , tamāhu aññepi [ aññe ( sī . ka .)] tucchaṃ musāti ;

Evampi viggayha vivādayanti , kasmā na ekaṃ samaṇā vadanti .

Yamāhu saccaṃ tathiyanti eketi .

Yaṃ dhammaṃ diṭṭhiṃ paṭipadaṃ maggaṃ eke samaṇabrāhmaṇā ‘‘ idaṃ saccaṃ tacchaṃ tathaṃ bhūtaṃ yāthāvaṃ aviparītan ’’ ti , evamāhaṃsu evaṃ kathenti evaṃ bhaṇanti evaṃ dīpayanti evaṃ voharantīti – yamāhu saccaṃ tathiyanti eke .

Tamāhu aññepi tucchaṃ musātīti .

Tameva dhammaṃ diṭṭhiṃ paṭipadaṃ maggaṃ eke samaṇabrāhmaṇā ‘‘ tucchaṃ etaṃ , musā etaṃ , abhūtaṃ etaṃ , alikaṃ etaṃ , ayāthāvaṃ etan ’’ ti , evamāhaṃsu evaṃ kathenti evaṃ bhaṇanti evaṃ dīpayanti evaṃ voharantīti – tamāhu aññepi tucchaṃ musāti .

EvampiM0.226 viggayha vivādayantīti .

Evaṃ gahetvā uggahetvā gaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvā vivādayanti , kalahaṃ karonti , bhaṇḍanaṃ karonti , viggahaṃ karonti , vivādaṃ karontiV0.214 , medhagaṃ karonti –

‘‘ na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsi … pe … nibbeṭhehi vā sace pahosī ’’ ti – evampi viggayha vivādayanti .

KasmāT0.351 na ekaṃ samaṇā vadantīti .

Kasmāti kasmā kiṃkāraṇā kiṃhetu kiṃpaccayā kiṃnidānā kiṃsamudayā kiṃjātikā kiṃpabhavā na ekaṃ vadanti nānā vadanti vividhaṃ vadanti aññoññaṃ [ aññoññe ( ka .)] vadanti puthu vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti – kasmā na ekaṃ samaṇā vadanti .

Tenāha so nimmito –

‘‘ YamāhuP2.292 saccaṃ tathiyanti eke , tamāhu aññepi tucchaṃ musāti ;

Evampi viggayha vivādayanti , kasmā na ekaṃ samaṇā vadantī ’’ ti .

119.

Ekañhi saccaṃ na dutīyamatthi , yasmiṃ pajā no vivade pajānaṃ ;

Nānā te saccāni sayaṃ thunanti , tasmā na ekaṃ samaṇā vadanti .

Ekañhi saccaṃ na dutīyamatthīti .

Ekaṃ saccaṃ vuccati dukkhanirodho nibbānaṃ .

Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ .

Atha vā ekaṃ saccaṃ vuccati – maggasaccaṃ , niyyānasaccaṃ , dukkhanirodhagāminī paṭipadā , ariyo aṭṭhaṅgiko maggo , seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi , sammāsaṅkappo , sammāvācā , sammākammanto , sammāājīvo , sammāvāyāmo , sammāsati , sammāsamādhīti – ekañhi saccaṃ na dutīyamatthi .

YasmiṃT0.352 pajā no vivade pajānan ti .

Yasmin ti yasmiṃ sacce .

Pajāti sattādhivacanaṃ .

Pajānan ti [ pajānaṃ ( sī . ka .), pajā ( syā .)] yaṃ saccaṃ pajānantā ājānantā vijānantā paṭivijānantā paṭivijjhantā na kalahaṃ kareyyuṃ , na bhaṇḍanaṃ kareyyuṃ , na viggahaṃ kareyyuṃ , na vivādaṃ kareyyuṃ , na medhagaṃ kareyyuṃ , kalahaṃ bhaṇḍanaṃ viggahaṃ vivādaṃ medhagaṃ pajaheyyuṃ , vinodeyyuṃ , byantiṃ kareyyuṃ [ byantīkareyyuṃ ( sī . syā .)], anabhāvaṃ gameyyunti – yasmiṃ pajā no vivade pajānaṃ .

NānāM0.227 te saccāni sayaṃ thunantīti .

Nānā te saccāni sayaṃ thunanti vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti .

‘‘ Sassato loko , idameva saccaṃ moghamaññan ’’ tiP2.293 sayaṃ thunanti vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti .

‘‘ Asassato loko … pe … neva hoti na na hotiV0.215 tathāgato paraṃ maraṇā , idameva saccaṃ moghamaññan ’’ ti sayaṃ thunanti vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti – nānā te saccāni sayaṃ thunanti .

Tasmā na ekaṃ samaṇā vadantīti .

Tasmāti tasmā taṃkāraṇā taṃhetu tappaccayā taṃnidānā na ekaṃ vadanti nānā vadanti vividhaṃ vadanti aññoññaṃ vadanti puthu vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti – tasmā na ekaṃ samaṇā vadanti .

Tenāha bhagavā –

‘‘ Ekañhi saccaṃ na dutīyamatthi , yasmiṃ pajā no vivade pajānaṃ ;

NānāT0.353 te saccāni sayaṃ thunanti , tasmā na ekaṃ samaṇā vadantī ’’ ti .

120.

Kasmā nu saccāni vadanti nānā , pavādiyāse kusalāvadānā ;

Saccāni sutāni bahūni nānā , udāhu te takkamanussaranti .

Kasmā nu saccāni vadanti nānāti .

Kasmāti kasmā kiṃkāraṇā kiṃhetu kiṃpaccayā kiṃnidānā saccāni nānā [ nānāni ( ka .)] vadanti , vividhāni vadanti , aññoññāni vadanti , puthūni vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti – kasmā nu saccāni vadanti nānā .

Pavādiyāse kusalāvadānāti .

Pavādiyāseti vippavadantītipi pavādiyāse .

Atha vā sakaṃ sakaṃ diṭṭhigataṃ pavadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti .

‘‘ Sassato loko , idameva saccaṃ moghamaññan ’’ ti pavadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti .

‘‘ Asassato loko … pe … neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā , idameva saccaṃ moghamaññan ’’ ti pavadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti .

KusalāvadānātiP2.294M0.228 kusalavādā paṇḍitavādā thiravādā ñāyavādā hetuvādā lakkhaṇavādā kāraṇavādā ṭhānavādā sakāya laddhiyāti – pavādiyāse kusalāvadānā .

Saccāni sutāni bahūni nānāti saccāni sutāni bahukāni nānāniT0.354 vividhāni aññoññāni puthūnīti – saccāni sutāni bahūni nānā .

Udāhu te takkamanussarantīti udāhu takkena saṅkappena yāyanti nīyanti vuyhanti saṃharīyantītiV0.216 .

Evampi udāhu te takkamanussaranti .

Atha vā takkapariyāhataṃ vīmaṃsānucaritaṃ sayaṃ paṭibhānaṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti .

Evampi udāhu te takkamanussaranti .

Tenāha so nimmito –

‘‘ Kasmā nu saccāni vadanti nānā , pavādiyāse kusalāvadānā ;

Saccāni sutāni bahūni nānā , udāhu te takkamanussarantī ’’ ti .

121.

Na heva saccāni bahūni nānā , aññatra saññāya niccāni loke ;

Takkañca diṭṭhīsu pakappayitvā , saccaṃ musāti dvayadhammamāhu .

Na heva saccāni bahūni nānāti na heva saccāni bahukāni nānāni vividhāni aññoññāni puthūnīti – na heva saccāni bahūni nānā .

Aññatra saññāya niccāni loketi aññatra saññāya niccaggāhā ekaññeva saccaṃ loke kathīyati bhaṇīyati dīpīyati voharīyati – dukkhanirodho nibbānaṃ .

Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggoT0.355 taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ .

Atha vā ekaṃ saccaṃ vuccati maggasaccaṃ , niyyānasaccaṃ , dukkhanirodhagāminī paṭipadā , ariyo aṭṭhaṅgiko maggo , seyyathidaṃ – sammādiṭṭhiP2.295 … pe … sammāsamādhīti – aññatra saññāya niccāni loke .

Takkañca diṭṭhīsu pakappayitvā , saccaṃ musāti dvayadhammamāhūti .

Takkaṃ vitakkaṃ saṅkappaṃ takkayitvā vitakkayitvā saṅkappayitvā diṭṭhigatāni janenti sañjanentiM0.229 nibbattenti abhinibbattenti .

Diṭṭhigatāni janetvā sañjanetvā nibbattetvā abhinibbattetvā ‘‘ mayhaṃ saccaṃ tuyhaṃ musā ’’ ti , evamāhaṃsu evaṃ kathenti evaṃ bhaṇanti evaṃ dīpayanti evaṃ voharantīti – takkañca diṭṭhīsu pakappayitvā saccaṃ musāti dvayadhammamāhu .

Tenāha bhagavā –

‘‘ Na heva saccāni bahūni nānā , aññatra saññāya niccāni loke ;

Takkañca diṭṭhīsu pakappayitvā , saccaṃ musāti dvayadhammamāhū ’’ ti .

122.

DiṭṭheV0.217 sute sīlavate mute vā , ete ca [ etesu ( sī .)] nissāya vimānadassī ;

Vinicchaye ṭhatvā pahassamāno , bālo paro akkusaloti cāha .

DiṭṭheT0.356 sute sīlavate mute vā , ete ca nissāya vimānadassīti .

Diṭṭhaṃ vā diṭṭhasuddhiṃ vā , sutaṃ vā sutasuddhiṃ vā , sīlaṃ vā sīlasuddhiṃ vā , vataṃ vā vatasuddhiṃ vā , mutaṃ vā mutasuddhiṃ vā nissāya upanissāya gaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvāti – diṭṭhe sute sīlavate mute vā .

Ete ca nissāya vimānadassīti .

Na sammānetītipi vimānadassī .

Atha vā domanassaṃ janetītipi vimānadassīti – diṭṭhe sute sīlavate mute vā ete ca nissāya vimānadassī .

Vinicchaye ṭhatvā pahassamānoti .

Vinicchayā vuccantiP2.296 dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni .

Diṭṭhivinicchaye vinicchayadiṭṭhiyā ṭhatvā patiṭṭhahitvā gaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvāti – vinicchaye ṭhatvā .

Pahassamānoti tuṭṭho hoti haṭṭho pahaṭṭho attamano paripuṇṇasaṅkappo .

Atha vā dantavidaṃsakaṃ pahassamānoti – vinicchaye ṭhatvā pahassamāno .

Bālo paro akkusaloti cāhāti .

Paro bālo hīno nihīno omako lāmako chatukko paritto akusalo avidvā avijjāgato aññāṇī avibhāvī amedhāvī duppaññoti , evamāha evaṃ katheti evaṃ bhaṇati evaṃ dīpayati evaṃ voharatīti – bālo paro akkusaloti cāha .

Tenāha bhagavā –

‘‘ DiṭṭheT0.357M0.230 sute sīlavate mute vā , ete ca nissāya vimānadassī ;

Vinicchaye ṭhatvā pahassamāno , bālo paro akkusaloti cāhā ’’ ti .

123.

Yeneva bāloti paraṃ dahāti , tenātumānaṃ kusaloti cāha ;

Sayamattanā so kusalāvadāno , aññaṃ vimāneti tadeva pāva .

Yeneva bāloti paraṃ dahātīti .

Yeneva hetunā yena paccayena yena kāraṇena yena pabhavena paraṃ bālato hīnato nihīnato omakato lāmakato chatukkato parittato dahati passati dakkhati oloketi nijjhāyati upaparikkhatīti – yeneva bāloti paraṃ dahāti .

TenātumānaṃV0.218 kusaloti cāhāti .

Ātumāno vuccati attā .

Sopi teneva hetunā tena paccayena tena kāraṇena tena pabhavena attānaṃ ahamasmi kusalo paṇḍitoP2.297 paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvīti – tenātumānaṃ kusaloti cāha .

Sayamattanā so kusalāvadānoti .

Sayameva attānaṃ kusalavādo paṇḍitavādo thiravādo ñāyavādo hetuvādo lakkhaṇavādo kāraṇavādo ṭhānavādo sakāya laddhiyāti – sayamattanā so kusalāvadāno .

AññaṃT0.358 vimāneti tadeva pāvāti .

Na sammānetītipi aññaṃ vimāneti .

Atha vā domanassaṃ janetītipi aññaṃ vimāneti .

Tadeva pāvāti tadeva taṃ diṭṭhigataṃ pāvadati ‘‘ itipāyaṃ puggalo micchādiṭṭhiko viparītadassano ’’ ti – aññaṃ vimāneti tadeva pāvada .

Tenāha bhagavā –

‘‘ Yeneva bāloti paraṃ dahāti , tenātumānaṃ kusaloti cāha ;

Sayamattanā so kusalāvadāno , aññaṃ vimāneti tadeva pāvā ’’ ti .

124.

AtisāradiṭṭhiyāM0.231 so samatto , mānena matto paripuṇṇamānī ;

Sayameva sāmaṃ manasābhisitto , diṭṭhī hi sā tassa tathā samattā .

Atisāradiṭṭhiyā so samattoti .

Atisāradiṭṭhiyo vuccanti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni .

Kiṃkāraṇā atisāradiṭṭhiyo vuccanti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni ?

Sabbā tā diṭṭhiyo kāraṇātikkantā lakkhaṇātikkantā ṭhānātikkantā , taṃkāraṇā atisāradiṭṭhiyo vuccanti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni .

SabbāpiP2.298 diṭṭhiyo atisāradiṭṭhiyo [ sabbepi titthiyā atisāradiṭṭhiyā ( syā .)].

Kiṃkāraṇā sabbāpi diṭṭhiyo vuccanti atisāradiṭṭhiyo ?

Te [ tā ( ka .)] aññamaññaṃ atikkamitvā samatikkamitvā vītivattitvā diṭṭhigatāni janenti sañjanentiT0.359 nibbattenti abhinibbattenti , taṃkāraṇā sabbāpi diṭṭhiyo vuccanti atisāradiṭṭhiyo .

Atisāradiṭṭhiyā so samattoti .

Atisāradiṭṭhiyā samatto paripuṇṇo anomoti – atisāradiṭṭhiyā so samatto .

Mānena matto paripuṇṇamānīti .

Sakāya diṭṭhiyā diṭṭhimānena matto pamatto ummatto atimattotiV0.219 – mānena matto .

Paripuṇṇamānīti paripuṇṇamānī samattamānī anomamānīti – mānena matto paripuṇṇamānī .

Sayameva sāmaṃ manasābhisittoti .

Sayameva attānaṃ cittena abhisiñcati ‘‘ ahamasmi kusalo paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvī ’’ ti – sayameva sāmaṃ manasābhisitto .

Diṭṭhī hi sā tassa tathā samattāti .

Tassa sā diṭṭhi tathā samattā samādinnā gahitā parāmaṭṭhā abhiniviṭṭhā ajjhositā adhimuttāti – diṭṭhī hi sā tassa tathā samattā .

Tenāha bhagavā –

‘‘ Atisāradiṭṭhiyā so samatto , mānena matto paripuṇṇamānī ;

Sayameva sāmaṃ manasābhisitto , diṭṭhī hi sā tassa tathā samattā ’’ ti .

125.

ParassaM0.232 ce hi vacasā nihīno , tumo sahā hoti nihīnapañño ;

AthaT0.360 ce sayaṃ vedagū hoti dhīro , na koci bālo samaṇesu atthi .

ParassaP2.299 ce hi vacasā nihīnoti parassa ce vācāya vacanena ninditakāraṇā garahitakāraṇā upavaditakāraṇā paro bālo hoti hīno nihīno omako lāmako chatukko parittoti – parassa ce hi vacasā nihīno .

Tumo sahā hoti nihīnapaññoti .

Sopi teneva sahā hoti hīnapañño nihīnapañño omakapañño lāmakapañño chatukkapañño parittapaññoti – tumo sahā hoti nihīnapañño .

Atha ce sayaṃ vedagū hoti dhīroti atha ce sayaṃ vedagū hoti dhīro paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvīti – atha ce sayaṃ vedagū hoti dhīro .

Na koci bālo samaṇesu atthīti .

Samaṇesu na koci bālo hīno nihīno omako lāmako chatukko paritto atthi , sabbeva seṭṭhapaññā [ aggapaññā seṭṭhapaññā ( syā .)] visiṭṭhapaññā pāmokkhapaññā uttamapaññā pavarapaññāti – na koci bālo samaṇesu atthi .

TenāhaV0.220 bhagavā –

‘‘ Parassa ce hi vacasā nihīno , tumo sahā hoti nihīnapañño ;

Atha ce sayaṃ vedagū hoti dhīro , na koci bālo samaṇesu atthī ’’ ti .

126.

AññaṃT0.361 ito yābhivadanti dhammaṃ , aparaddhā suddhimakevalī te ;

Evampi titthyā puthuso vadanti , sandiṭṭhirāgena hi tebhirattā .

Aññaṃ ito yābhivadanti dhammaṃ , aparaddhā suddhimakevalī teti .

Ito aññaṃ dhammaṃ diṭṭhiṃ paṭipadaṃ maggaṃP2.300 ye abhivadanti , te suddhimaggaṃ visuddhimaggaṃ parisuddhimaggaṃ vodātamaggaṃ pariyodātamaggaṃ viraddhā aparaddhā khalitā galitā aññāya aparaddhāM0.233 akevalī te , asamattā te , aparipuṇṇā te , hīnā nihīnā omakā lāmakā chatukkā parittāti – aññaṃ ito yābhivadanti dhammaṃ , aparaddhā suddhimakevalī te .

Evampi titthyā puthuso vadantīti .

Titthaṃ vuccati diṭṭhigataṃ .

Titthiyā vuccanti diṭṭhigatikā .

Puthudiṭṭhiyā puthudiṭṭhigatāni vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti – evampi titthyā puthuso vadanti .

Sandiṭṭhirāgena hi tebhirattāti .

Sakāya diṭṭhiyā diṭṭhirāgena rattā abhirattāti – sandiṭṭhirāgena hi tebhirattā .

Tenāha bhagavā –

‘‘ Aññaṃ ito yābhivadanti dhammaṃ , aparaddhā suddhimakevalī te ;

EvampiT0.362 titthyā puthuso vadanti , sandiṭṭhirāgena hi tebhirattā ’’ ti .

127.

Idheva suddhiṃ iti vādayanti , nāññesu dhammesu visuddhimāhu ;

Evampi titthyā puthuso niviṭṭhā , sakāyane tattha daḷhaṃ vadānā .

Idheva suddhiṃ iti vādayantīti .

Idha suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ , muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti .

‘‘ Sassato loko , idameva saccaṃ moghamaññan ’’ ti idha suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ , muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti kathenti bhaṇantiV0.221 dīpayanti voharanti .

‘‘ Asassato loko … pe … neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā , idameva saccaṃ moghamaññan ’’ ti idha suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti kathenti bhaṇantiP2.301 dīpayanti voharantīti – idheva suddhiṃ iti vādayanti .

Nāññesu dhammesu visuddhimāhūti .

Attano satthāraṃ dhammakkhānaṃ gaṇaṃ diṭṭhiṃ paṭipadaṃ maggaṃ ṭhapetvā sabbe paravāde khipanti ukkhipanti parikkhipanti .

‘‘ So satthā na sabbaññū , dhammo na svākkhāto , gaṇo na suppaṭipanno , diṭṭhi na bhaddikā , paṭipadā na supaññattā , maggo na niyyāniko , natthettha suddhi vā visuddhi vā parisuddhi vā , mutti vā vimutti vā parimutti vā , natthetthaT0.363 sujjhanti vā visujjhanti vā parisujjhanti vā , muccanti vā vimuccanti vā parimuccanti vā hīnāM0.234 nihīnā omakā lāmakā chatukkā parittā ’’ ti , evamāhaṃsu evaṃ kathenti evaṃ bhaṇanti evaṃ dīpayanti evaṃ voharantīti – nāññesu dhammesu visuddhimāhu .

Evampi titthyā puthuso niviṭṭhāti .

Titthaṃ vuccati diṭṭhigataṃ .

Titthiyā vuccanti diṭṭhigatikā .

Puthudiṭṭhiyā [ puthutitthiyā ( sī . ka .) purimagāthāya pāṭhabhedo natthi ] puthudiṭṭhigatesu niviṭṭhā patiṭṭhitā allīnā upagatā ajjhositā adhimuttāti – evampi titthyā puthuso niviṭṭhā .

Sakāyane tattha daḷhaṃ vadānāti .

Dhammo sakāyanaṃ , diṭṭhi sakāyanaṃ , paṭipadā sakāyanaṃ , maggo sakāyanaṃ , sakāyane daḷhavādā thiravādā balikavādā avaṭṭhitavādāti – sakāyane tattha daḷhaṃ vadānā .

Tenāha bhagavā –

‘‘ Idheva suddhiṃ iti vādayanti , nāññesu dhammesu visuddhimāhu ;

Evampi titthyā puthuso niviṭṭhā , sakāyane tattha daḷhaṃ vadānā ’’ ti .

128.

Sakāyane vāpi daḷhaṃ vadāno , kamettha [ kaṃ tattha ( sī . ka .)] bāloti paraṃ daheyya ;

Sayaṃva [ sayameva ( syā .)] so medhagamāvaheyya , paraṃ vadaṃ bālamasuddhidhammaṃ .

SakāyaneT0.364P2.302 vāpi daḷhaṃ vadānoti .

Dhammo sakāyanaṃ , diṭṭhi sakāyanaṃ , paṭipadā sakāyanaṃ , maggo sakāyanaṃ , sakāyane daḷhavādo thiravādo balikavādo avaṭṭhitavādoti – sakāyane vāpi daḷhaṃ vadāno .

KametthaV0.222 bāloti paraṃ daheyyāti .

Etthāti sakāya diṭṭhiyā sakāya khantiyā sakāya ruciyā sakāya laddhiyā paraṃ bālato hīnato nihīnato omakato lāmakato chatukkato parittato kaṃ daheyya kaṃ passeyya kaṃ dakkheyya kaṃ olokeyya kaṃ nijjhāyeyya kaṃ upaparikkheyyāti – kamettha bāloti paraṃ daheyya .

SayaṃvaM0.235 so medhagamāvaheyya , paraṃ vadaṃ bālamasuddhidhamman ti .

Paro bālo hīno nihīno omako lāmako chatukko paritto asuddhidhammo avisuddhidhammo aparisuddhidhammo avodātadhammoti – evaṃ vadanto evaṃ kathento evaṃ bhaṇanto evaṃ dīpayanto evaṃ voharanto sayameva kalahaṃ bhaṇḍanaṃ viggahaṃ vivādaṃ medhagaṃ āvaheyya samāvaheyya āhareyya samāhareyya ākaḍḍheyya samākaḍḍheyya gaṇheyya parāmaseyya abhiniviseyyāti – sayaṃva so medhagamāvaheyya paraṃ vadaṃ bālamasuddhidhammaṃ .

Tenāha bhagavā –

‘‘ Sakāyane vāpi daḷhaṃ vadāno , kamettha bāloti paraṃ daheyya ;

SayaṃvaT0.365 so medhagamāvaheyya , paraṃ vadaṃ bālamasuddhidhamman ’’ ti .

129.

Vinicchaye ṭhatvā sayaṃ pamāya , uddhaṃsa [ uddhaṃ so ( syā .)] lokasmiṃ vivādameti ;

Hitvāna sabbāni vinicchayāni , na medhagaṃ kubbati jantu loke .

VinicchayeP2.303 ṭhatvā sayaṃ pamāyāti .

Vinicchayā vuccanti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni .

Vinicchayadiṭṭhiyā ṭhatvā patiṭṭhahitvā gaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvā vinicchaye ṭhatvā .

Sayaṃ pamāyāti sayaṃ pamāya paminitvā .

‘‘ Ayaṃ satthā sabbaññū ’’ ti sayaṃ pamāya paminitvā ,‘‘ ayaṃ dhammo svākkhāto … ayaṃ gaṇo suppaṭipanno … ayaṃ diṭṭhi bhaddikā … ayaṃ paṭipadā supaññattā … ayaṃ maggo niyyāniko ’’ ti sayaṃ pamāya paminitvāti – vinicchaye ṭhatvā sayaṃ pamāya .

Uddhaṃsa lokasmiṃ vivādametīti .

Uddhaṃso vuccati anāgataṃ .

Attano vādaṃ uddhaṃ ṭhapetvā sayameva kalahaṃ bhaṇḍanaṃ viggahaṃ vivādaṃ medhagaṃ eti upeti upagacchati gaṇhāti parāmasati abhinivisatīti .

Evampi uddhaṃsa lokasmiṃ vivādameti .

Atha vā aññena uddhaṃ vādena saddhiṃ kalahaṃ karoti bhaṇḍanaṃ karoti viggahaṃ karoti vivādaṃ karoti medhagaṃ karoti –

‘‘ na tvaṃV0.223 imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsi … pe … nibbeṭhehi vā sace pahosī ’’ ti .

Evampi uddhaṃsa lokasmiṃ vivādameti .

HitvānaT0.366M0.236 sabbāni vinicchayānīti .

Vinicchayā vuccanti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni .

Diṭṭhivinicchayā sabbe vinicchaye [ sabbā vinicchitadiṭṭhiyo ( syā .), sabbā vinicchayadiṭṭhiyo ( ka .)] hitvā cajitvā pariccajitvā jahitvā pajahitvā vinodetvā byantiṃ karitvā anabhāvaṃ gametvāti – hitvāna sabbāni vinicchayāni .

Na medhagaṃ kubbati jantu loketi .

Na kalahaṃ karoti , na bhaṇḍanaṃ karoti , na viggahaṃ karoti , na vivādaṃ karoti , na medhagaṃ karoti .

Vuttañhetaṃ bhagavatā –

‘‘ evaṃ vimuttacitto kho , aggivessana , bhikkhu na kenaci saṃvadati , na kenaci vivadati , yañca loke vuttaṃ tena ca voharati aparāmasan ’’ ti .

Jantūti satto naro mānavo posoP2.304 puggalo jīvo jāgu jantu indagu manujo .

Loketi apāyaloke … pe … āyatanaloketi – na medhagaṃ kubbati jantu loketi .

Tenāha bhagavā –

‘‘ Vinicchaye ṭhatvā sayaṃ pamāya , uddhaṃsa lokasmiṃ vivādameti ;

Hitvāna sabbāni vinicchayāni , na medhagaṃ kubbati jantu loke ’’ ti .

Cūḷaviyūhasuttaniddeso dvādasamo .