(8)3. Yodhājīvavaggo
1-2.Paṭhamacetovimuttiphalasuttādivaṇṇanā
71-72.
Tatiyassa paṭhame avijjāpalighan ti ettha avijjāti vaṭṭamūlikā avijjā , ayaṃ pacurajanehi ukkhipituṃ asakkuṇeyyabhāvato dukkhipanaṭṭhena nibbānadvārappavesavibandhanena ca ‘‘ paligho viyāti paligho ’’ ti vuccati .
Tenesa tassā ukkhittattā ‘‘ ukkhittapaligho ’’ ti vutto .
Punabbhavassa karaṇasīlo , punabbhavaṃ vā phalaṃ arahatīti ponobhavikā , punabbhavadāyikāti attho .
Jātisaṃsāroti jāyanavasena ceva saṃsaraṇavasena ca evaṃladdhanāmānaṃ punabbhavakkhandhānaṃ paccayo kammābhisaṅkhāro .
Jātisaṃsāroti hi phalūpacārena kāraṇaṃ vuttaṃ .
Tañhi punappunaṃ uppattikāraṇavasena parikkhipitvā ṭhitattā ‘‘ parikhā ’’ ti vuccati santānassa
M3.28 parikkhipanato .Tenesa tassa saṃkiṇṇattā vikiṇṇattā sabbaso khittattā vināsitattā ‘‘ saṃkiṇṇaparikho ’’ ti vutto .
Taṇhāsaṅkhātan ti
V3.27 ettha taṇhāti vaṭṭamūlikā taṇhā .Ayañhi gambhīrānugataṭṭhena ‘‘ esikā ’’ ti vuccati .
Luñcitvā uddharitvā .
Orambhāgiyānīti orambhāgajanakāni kāmabhave upapattipaccayāni kāmarāgasaṃyojanādīni .
Etāni hi kavāṭaṃ viya nagaradvāraṃ cittaṃ pidahitvā ṭhitattā ‘‘ aggaḷā ’’ ti vuccanti .
Tenesa tesaṃ niggatattā bhinnattā ‘‘ niraggaḷo ’’ ti vuttoti .
Aggamaggena panno apacito mānaddhajo etassāti pannaddhajo .
Pannabhāroti khandhabhārakilesabhāraabhisaṅkhārabhārā oropitā assāti pannabhāro .
Visaṃyuttoti catūhi yogehi sabbakilesehi ca visaṃyutto .
Asmimānoti rūpe asmīti māno , vedanāya , saññāya , saṅkhāresu , viññāṇe asmimāno .
Ettha hi pañcapi khandhe avisesato ‘‘ asmī ’’ ti gahetvā pavattamāno asmimānoti adhippeto .
Nagaradvārassa parissayapaṭibāhanatthañceva sodhanatthañca ubhosu passesu esikāthambhe nikhaṇitvā ṭhapetīti āha ‘‘ nagaradvāre ussāpite esikāthambhe ’’ ti .
Pākāraviddhaṃsaneneva parikhābhūmisamakaraṇaṃ hotīti āha ‘‘ pākāraṃ bhinditvā parikhaṃ vikiritvā ’’ ti .
‘‘ Evan ’’ tiādi upamāsaṃsandanaṃ .
Santo saṃvijjamāno kāyo dhammasamūhoti sakkāyo , upādānakkhandhapañcakaṃ .
Dvattiṃsakammakāraṇā dukkhakkhandhe āgatadukkhāni .
Akkhirogasīsarogādayo .
Aṭṭhanavuti rogā , rājabhayādīni pañcavīsatimahābhayāni .
Dutiyaṃ uttānameva .
Paṭhamacetovimuttiphalasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .
3-4.Paṭhamadhammavihārīsuttādivaṇṇanā
73-74.
Tatiye niyakajjhatteti attano santāne .
Mettāya upasaṃharaṇavasena hitaṃ esantena .
Karuṇāya vasena anukampamānena .
Pariggahetvāti parito gahetvā , pharitvāti attho .
Pariccāti parito katvā , samantato pharitvā icceva attho .
‘‘ Paṭiccā ’’ tipi
M3.29 pāṭho .Mā pamajjitthāti ‘‘ jhāyathā ’’ ti vuttasamathavipassanānaṃ ananuyuñjanena aññena vā kenaci pamādakāraṇena mā pamādaṃ āpajjittha .
Niyyānikasāsane akattabbakaraṇaṃ viya kattabbākaraṇampi pamādoti .
Vipattikāleti sattaasappāyādivipattiyutte kāle .
Sabbepi sāsane guṇā idheva saṅgahaṃ gacchantīti āha ‘‘ jhāyatha mā pamādattha … pe … anusāsanī ’’ ti .
Catutthe natthi vattabbaṃ .
Paṭhamadhammavihārīsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .
5. Paṭhamayodhājīvasuttavaṇṇanā
75. Pañcame
V3.28 yujjhanaṃ yodho , so ājīvo etesanti yodhājīvā .Tenāha ‘‘ yuddhūpajīvino ’’ ti .
Santhambhitvā ṭhātuṃ na sakkotīti baddho dhitisampanno ṭhātuṃ na sakkoti .
Samāgateti sampatte .
Byāpajjatīti vikāramāpajjati .
Tenāha ‘‘ pakatibhāvaṃ jahatī ’’ ti .
Rajaggasmin ti paccatte bhummavacananti āha ‘‘ kiṃ tassa puggalassa rajaggaṃ nāmā ’’ ti .
Vinibbeṭhetvāti gahitaggahaṇaṃ vissajjāpetvā .
Mocetvāti sarīrato apanetvā .
Paṭhamayodhājīvasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
6. Dutiyayodhājīvasuttavaṇṇanā
76. Chaṭṭhe camman ti iminā cammamayaṃ cammamiti sibbitaṃ , aññaṃ vā keṭakaphalakādiṃ saṅgaṇhāti .
Dhanukalāpaṃ sannayhitvāti dhanuñceva tūṇirañca sannayhitvā sajjetvā .
Dhanudaṇḍassa jiyāyattabhāvakaraṇādipi hi dhanuno sannayhanaṃ .
Tenevāha ‘‘ dhanuñca sarakalāpañca sannayhitvā ’’ ti .
Yuddhasannivesena ṭhitan ti dvinnaṃ senānaṃ byūhanasaṃvidhānanayena kato yo sanniveso , tassa vasena ṭhitaṃ , senābyūhasaṃvidhānavasena sanniviṭṭhanti vuttaṃ hoti .
Ussāhañca vāyāmañca karotīti yujjhanavasena ussāhaṃ vāyāmañca karoti .
Pariyāpādentīti maraṇapariyantikaṃ aparaṃ pāpenti .
Tenāha ‘‘ pariyāpādayantī ’’ ti , jīvitaṃ pariyāpādayanti maraṇaṃ paṭipajjāpentīti vuttaṃ hoti .
Arakkhiteneva
M3.30 kāyenātiādīsu hatthapāde kīḷāpento gīvaṃ viparivattento kāyaṃ na rakkhati nāma .Nānappakāraṃ duṭṭhullaṃ karonto vācaṃ na rakkhati nāma .
Kāmavitakkādayo vitakkento cittaṃ na rakkhati nāma .
Anupaṭṭhitāya satiyāti kāyagatāya satiyā anupaṭṭhitāya .
Rāgena anugatoti rāgena anupahato .
Rāgaparetoti vā rāgena phuṭṭho phuṭṭhavisena viya sappena .
Anudahanaṭṭhenāti anupāyappaṭipattiyā .
Sampati āyatiñca mahābhitāpaṭṭhena .
Anavatthitasabhāvatāya ittarapaccupaṭṭhānaṭṭhena .
Muhuttaramaṇīyatāya tāvakālikaṭṭhena .
Byattehi abhibhavanīyatāya
V3.29 sabbaṅgapaccaṅgapalibhañjanaṭṭhena .Chedanabhedanādiadhikaraṇabhāvena ugghaṭṭanasadisatāya adhikuṭṭanaṭṭhena .
Avaṇe vaṇaṃ uppādetvā anto anupavisanasabhāvatāya vinivijjhanaṭṭhena .
Diṭṭhadhammikasamparāyika anatthanimittatāya sāsaṅkasappaṭibhayaṭṭhena .
Dutiyayodhājīvasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
7-8.Paṭhamaanāgatabhayasuttādivaṇṇanā
77-78.
Sattame visesassa pattiyā visesassa pāpuṇanatthaṃ .
Vīriyan ti padhānavīriyaṃ .
Taṃ pana caṅkamanavasena karaṇe ‘‘ kāyikan ’’ tipi vattabbataṃ labhatīti āha –
‘‘ duvidhampī ’’ ti .
Satthakavātāti sandhibandhanāni kattariyā chindantā viya pavattavātā .
Tenāha –
‘‘ satthaṃ viyā ’’ tiādi .
Katakammehīti katacorakammehi .
Te kira katakammā yaṃ nesaṃ devataṃ āyācitvā kammaṃ nipphannaṃ , tassa upakāratthāya manusse māretvā galalohitāni gaṇhanti .
Te ‘‘ aññesu manussesu māriyamānesu kolāhalaṃ uppajjissati , pabbajitaṃ pariyesanto nāma natthī ’’ ti maññamānā bhikkhū gahetvā mārenti .
Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ .
Akatakammehīti aṭavito gāmaṃ āgamanakāle kammanipphattatthaṃ puretaraṃ balikammaṃ kātukāmehi .
Tenevāha –
‘‘ corikaṃ katvā nikkhantā katakammā nāmā ’’ tiādi .
Aṭṭhame natthi vattabbaṃ .
Paṭhamaanāgatabhayasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .
9. Tatiyaanāgatabhayasuttavaṇṇanā
79. Navame
M3.31 pāḷigambhīrāti ( saṃ . ni . ṭī .2.2.229) pāḷivasena gambhīrā agādhā dukkhogāhā sallasuttasadisā .Sallasutta ñhi ( su . ni .579)‘‘ animittamanaññātan ’’ tiādinā pāḷivasena gambhīraṃ , na atthagambhīraṃ .
Tathā hi tattha tā tā gāthā duviññeyyarūpā tiṭṭhanti .
Duviññeyyañhi ñāṇena dukkhogāhanti katvā ‘‘ gambhīran ’’ ti vuccati .
Pubbāparaṃpettha kāsañci gāthānaṃ duviññeyyatāya dukkhogāhameva , tasmā pāḷivasena gambhīraṃ .
Atthagambhīrāti atthavasena gambhīrā mahāvedallasuttasadisā , mahāvedallasuttassa ( ma . ni .1.449 ādayo ) atthavasena gambhīratā pākaṭāyeva .
Lokaṃ uttaratīti lokuttaro , so atthabhūto etesaṃ atthīti lokuttarā .
Tenāha –
‘‘ lokuttaradhammadīpakā ’’ ti .
Suññatāpaṭisaṃyuttāti sattasuññadhammappakāsakā
V3.30 .Tenāha ‘‘ khandhadhātuāyatanapaccayākārappaṭisaṃyuttā ’’ ti .
Uggahetabbaṃ pariyāpuṇitabban ti ca liṅgavacanavipallāsena vuttanti āha ‘‘ uggahetabbe ceva vaḷañjetabbe cā ’’ ti .
Kavino kammaṃ kavitā .
Yassa pana yaṃ kammaṃ , taṃ tena katanti vuccatīti āha ‘‘ kavitāti kavīhi katā ’’ ti .
Kāveyyan ti kabyaṃ , kabyan ti ca kavinā vuttanti attho .
Tenāha ‘‘ tasseva vevacanan ’’ ti .
Cittakkharāti citrākāraakkharā .
Itaraṃ tasseva vevacanaṃ .
Sāsanato bahiddhā ṭhitāti na sāsanāvacarā .
Bāhirakasāvakehīti ‘‘ buddhā ’’ ti appaññātānaṃ yesaṃ kesañci sāvakehi .
Sussūsissantīti akkharacittatāya ceva sarasampattiyā ca attamanā hutvā sāmaṇeradaharabhikkhumātugāmamahāgahapatikādayo ‘‘ esa dhammakathiko ’’ ti sannipatitvā sotukāmā bhavissanti .
Tatiyaanāgatabhayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
10. Catutthaanāgatabhayasuttavaṇṇanā
80. Dasame pañcavidhena saṃsaggenāti ‘‘ savanasaṃsaggo , dassanasaṃsaggo , samullāpasaṃsaggo , sambhogasaṃsaggo , kāyasaṃsaggo ’’ ti evaṃ vuttena pañcavidhena saṃsaggena .
Saṃsajjati etenāti saṃsaggo , rāgo .
Savanahetuko , savanavasena vā pavatto saṃsaggo savanasaṃsaggo .
Esa nayo
M3.32 sesesupi .Kāyasaṃsaggo pana kāyaparāmāso .
Tesu parehi vā kathiyamānaṃ rūpādisampattiṃ attanā vā sitalapitagītasaddaṃ suṇantassa sotaviññāṇavīthivasena uppanno rāgo savanasaṃsaggo nāma .
Visabhāgarūpaṃ olokentassa pana cakkhuviññāṇavīthivasena uppanno rāgo dassanasaṃsaggo nāma .
Aññamaññaālāpasallāpavasena uppannarāgo samullāpasaṃsaggo nāma .
Bhikkhuno bhikkhuniyā santakaṃ , bhikkhuniyā bhikkhussa santakaṃ gahetvā paribhogakaraṇavasena uppannarāgo sambhogasaṃsaggo nāma .
Hatthaggāhādivasena uppanno rāgo kāyasaṃsaggo nāma .
Anekavihitan ti annasannidhipānasannidhivatthasannidhiyānasannidhisayanasannidhigandhasannidhi- āmisasannidhivasena anekappakāraṃ .
Sannidhikatassāti etena ‘‘ sannidhikāraparibhogan ’’ ti ( dha . sa . tikamātikā 10) ettha kāra-saddassa kammatthataṃ dasseti .
Yathā vā ‘‘ ācayaṃ gāmino ’’ ti vattabbe anunāsikalopena ‘‘ ācayagāmino ’’ ti niddeso kato , evaṃ ‘‘ sannidhikāraṃ paribhogan ’’ ti vattabbe anunāsikalopena ‘‘ sannidhikāraparibhogan ’’ ti vuttaṃ , sannidhiṃ katvā paribhoganti attho .
‘‘ Sannidhikatassa
V3.31 paribhogan ’’ ti ettha ( dī . ni . aṭṭha .1.12) pana duvidhā kathā vinayavasena sallekhavasena ca .Vinayavasena tāva yaṃ kiñci annaṃ ajja paṭiggahitaṃ aparajju sannidhikāraṃ hoti , tassa paribhoge pācittiyaṃ .
Attanā laddhaṃ pana sāmaṇerānaṃ datvā tehi laddhaṃ vā pāpetvā dutiyadivase bhuñjituṃ vaṭṭati , sallekho pana na hoti .
Pānasannidhimhipi eseva nayo .
Vatthasannidhimhi anadhiṭṭhitāvikappitaṃ sannidhi ca hoti , sallekhañca kopeti .
Ayaṃ nippariyāyakathā .
Pariyāyato pana ticīvarasantuṭṭhena bhavitabbaṃ , catutthaṃ labhitvā aññassa dātabbaṃ .
Sace yassa kassaci dātuṃ na sakkoti , yassa pana dātukāmo hoti , so uddesatthāya vā paripucchatthāya vā gato , āgatamatte dātabbaṃ , adātuṃ na vaṭṭati .
Cīvare pana appahonte , satiyā vā paccāsāya anuññātakālaṃ ṭhapetuṃ vaṭṭati .
Sūcisuttacīvarakārakānaṃ alābhe tatopi vinayakammaṃ katvā ṭhapetuṃ vaṭṭati ‘‘ imasmiṃ jiṇṇe puna īdisaṃ kuto labhissāmī ’’ ti pana ṭhapetuṃ na vaṭṭati , sannidhi ca hoti , sallekhañca kopeti .
Yānasannidhimhi
M3.33 yānaṃ nāma vayhaṃ ratho sakaṭaṃ sandamānikā pāṭaṅkīti .Na panetaṃ pabbajitassa yānaṃ , upāhanaṃ pana yānaṃ .
Ekabhikkhussa hi eko araññavāsatthāya , eko dhotapādakatthāyāti ukkaṃsato dve upāhanasaṅghāṭakā vaṭṭanti , tatiyaṃ labhitvā aññassa dātabbo .
‘‘ Imasmiṃ jiṇṇe aññaṃ kuto labhissāmī ’’ ti ṭhapetuṃ na vaṭṭati , sannidhi ca hoti , sallekhañca kopeti .
Sayanasannidhimhi sayanan ti mañco .
Ekassa bhikkhuno eko sayanagabbhe , eko divāṭṭhāneti ukkaṃsato dve mañcā vaṭṭanti .
Tato uttariṃ labhitvā aññassa bhikkhuno , gaṇassa vā dātabbo , adātuṃ na vaṭṭati , sannidhi ceva hoti , sallekho ca kuppati .
Gandhasannidhimhi bhikkhuno kaṇḍukacchuchavidosādiābādhe sati gandhā vaṭṭanti .
Gandhatthikena gandhañca āharāpetvā tasmiṃ roge vūpasante aññesaṃ vā ābādhikānaṃ dātabbaṃ , dvāre pañcaṅguligharadhūpanādīsu vā upanetabbaṃ .
‘‘ Puna roge sati bhavissatī ’’ ti ṭhapetuṃ na vaṭṭati , gandhasannidhi ca hoti , sallekhañca kopeti .
Āmisan ti vuttāvasesaṃ daṭṭhabbaṃ .
Seyyathidaṃ – idhekacco bhikkhu ‘‘ tathārūpe kāle upakārāya bhavissantī ’’ ti tilataṇḍulamuggamāsanāḷikeraloṇamacchasappitelakulālabhājanādīni āharāpetvā ṭhapeti .
So vassakāle kālasseva sāmaṇerehi yāguṃ pacāpetvā paribhuñjitvā ‘‘ sāmaṇera udakakaddame dukkhaṃ gāmaṃ pavisituṃ , gaccha asukakulaṃ gantvā mayhaṃ vihāre nisinnabhāvaṃ ārocehi , asukakulato dadhiādīni āharā ’’ ti peseti .
Bhikkhūhi ‘‘ kiṃ , bhante
V3.32 , gāmaṃ pavisissāmā ’’ ti vuttepi ‘‘ duppaveso , āvuso , idāni gāmo ’’ ti vadati .Te ‘‘ hotu , bhante , acchatha tumhe , mayaṃ bhikkhaṃ pariyesitvā āharissāmā ’’ ti gacchanti .
Atha sāmaṇero dadhiādīni āharitvā bhattañca byañjanañca sampādetvā upaneti , taṃ bhuñjantasseva upaṭṭhākā bhattaṃ pahiṇanti , tatopi manāpamanāpaṃ bhuñjati .
Atha bhikkhū piṇḍapātaṃ gahetvā āgacchanti , tatopi manāpamanāpaṃ bhuñjatiyeva .
Evaṃ catumāsampi vītināmeti .
Ayaṃ vuccati bhikkhu muṇḍakuṭumbikajīvikaṃ jīvati , na samaṇajīvikanti .
Evarūpo āmisasannidhi nāma hoti .
Bhikkhuno pana vasanaṭṭhāne ekā taṇḍulanāḷi eko guḷapiṇḍo
M3.34 kuḍuvamattaṃ sappīti ettakaṃ nidhetuṃ vaṭṭati akāle sampattacorānaṃ atthāya .Te hi ettakaṃ āmisapaṭisanthāraṃ alabhantā jīvitā voropeyyuṃ , tasmā sace hi ettakaṃ natthi , āharāpetvāpi ṭhapetuṃ vaṭṭati .
Aphāsukakāle ca yadettha kappiyaṃ , taṃ attanāpi paribhuñjituṃ vaṭṭati .
Kappiyakuṭiyaṃ pana bahuṃ ṭhapentassapi sannidhi nāma natthi .
Catutthaanāgatabhayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
Yodhājīvavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .