22. TatiyassaV2.25 paṭhame accayaṃ accayato na passatīti ‘‘ aparajjhitvā aparaddhaṃ mayā ’’ ti attano aparādhaṃ na passati , aparaddhaṃ mayāti vatvā daṇḍakammaṃM2.25 āharitvā na khamāpetīti attho . Accayaṃ desentassāti evaṃ vatvā daṇḍakammaṃ āharitvā khamāpentassa . Yathādhammaṃ nappaṭiggaṇhātīti ‘‘ puna evaṃ na karissāmi , khamatha me ’’ ti vuccamāno accayaṃ imaṃ yathādhammaṃ yathāsabhāvaṃ na paṭiggaṇhāti . ‘‘ Ito paṭṭhāya puna evarūpaṃ mā akāsi , khamāmi tuyhan ’’ ti na vadati .

Sukkapakkho vuttapaṭipakkhanayeneva veditabbo .

23. Dutiye abbhācikkhantīti abhibhavitvā ācikkhanti , abhūtena vadanti .

Dosantaroti antare patitadoso . Evarūpo hi ‘‘ natthi samaṇassa gotamassa uttarimanussadhammo ’’ tiādīni vadanto sunakkhatto viya tathāgataṃ abbhācikkhati . SaddhoP2.118 vā duggahitenāti yo hi ñāṇavirahitāya saddhāya atisaddho hoti muddhappasanno , sopi ‘‘ buddho nāma sabbalokuttaro , sabbe tassa kesādayo bāttiṃsa koṭṭhāsā lokuttarāyevā ’’ tiādinā nayena duggahitaṃ gaṇhitvā tathāgataṃ abbhācikkhati .

Tatiyaṃ uttānatthamevāti .

25. Catutthe neyyatthaṃ suttantan ti yassa attho netabbo , taṃ netabbatthaṃ suttantaṃ . Nītattho suttantoti dīpetīti kathitattho ayaṃ suttantoti vadati . Tattha ‘‘ ekapuggalo , bhikkhave , dveme , bhikkhave , puggalā , tayome , bhikkhave , puggalā , cattārome , bhikkhave , puggalā ’’ ti evarūpo suttanto neyyattho nāma . Ettha hi kiñcāpi sammāsambuddhena ‘‘ ekapuggalo , bhikkhave ’’ tiādi vuttaṃ , paramatthato pana puggalo nāma natthīti evamassa attho netabbova hoti . Ayaṃ pana attano bālatāya nītattho ayaṃ suttantoti dīpeti . Paramatthato hi puggale asati na tathāgato ‘‘ ekapuggalo , bhikkhave ’’ tiādīni vadeyya . Yasmā pana tena vuttaṃ , tasmā paramatthato atthi puggaloti gaṇhanto taṃ neyyatthaṃ suttantaṃ nītattho suttantoti dīpeti .

Nītatthan ti aniccaṃ dukkhaṃ anattāti evaṃ kathitatthaṃ . Ettha hi aniccameva dukkhameva anattāyevāti attho . Ayaṃ pana attano bālatāya ‘‘ neyyattho ayaṃ suttanto , atthamassa āharissāmī ’’ tiV2.26 ‘‘ niccaṃ nāma atthi , sukhaṃ nāma atthi , attā nāma atthī ’’ ti gaṇhanto nītatthaṃ suttantaṃ neyyattho suttantoti dīpeti nāma .

Pañcamaṃ uttānatthamevāti .

27. ChaṭṭheM2.26 paṭicchannakammantassāti pāpakammassa . PāpaṃP2.119 hi paṭicchādetvā karonti . No cepi paṭicchādetvā karonti , pāpakammaṃ paṭicchannamevāti vuccati . Nirayoti sahokāsakā khandhā . Tiracchānayoniyaṃ khandhāva labbhanti .

Sattamaṭṭhamāni uttānatthāneva .

30. Navame paṭiggāhāti paṭiggāhakā , dussīlaṃ puggalaṃ dve ṭhānāni paṭiggaṇhantīti attho .

31. Dasame atthavaseti kāraṇāni . Araññavanapatthānīti araññāni ca vanapatthāni ca . Tattha kiñcāpi abhidhamme nippariyāyena ‘‘ nikkhamitvā bahi indakhīlā , sabbametaṃ araññan ’’ ti ( vibha .529) vuttaṃ , tathāpi yaṃ taṃ ‘‘ pañcadhanusatikaṃ pacchiman ’’ ti ( pārā .654) āraññakaṅganipphādakaṃ senāsanaṃ vuttaṃ , tadeva adhippetanti veditabbaṃ . Vanapatthan ti gāmantaṃ atikkamitvā manussānaṃ anupacāraṭṭhānaṃ , yattha na kasīyati na vapīyati . Pantānīti pariyantāni atidūrāni , diṭṭhadhammasukhavihāran ti lokiyalokuttaraṃ phāsuvihāraṃ .

Pacchimañca janataṃ anukampamānoti pacchime mama sāvake anukampanto .

32. Ekādasame vijjābhāgiyāti vijjākoṭṭhāsikā .

Samathoti cittekaggatā . Vipassanāti saṅkhārapariggāhakañāṇaṃ .

Kamatthamanubhotīti katamaṃ atthaṃ ārādheti sampādeti paripūreti .

Cittaṃ bhāvīyatīti maggacittaṃ bhāvīyati brūhīyati vaḍḍhīyati .

Yo rāgo , so pahīyatīti yo rajjanakavasena rāgo , so pahīyati . Rāgo hi maggacittassa paccanīko , maggacittaṃ rāgassa ca . RāgakkhaṇeP2.120 maggacittaṃ natthi , maggacittakkhaṇe rāgo natthi . Yadā pana rāgo uppajjati , tadā maggacittassa uppattiṃ nivāreti , padaṃ pacchindati . Yadā pana maggacittaṃ uppajjati , tadā rāgaṃ samūlakaṃ ubbaṭṭetvā samugghātentameva uppajjati . Tena vuttaṃ – ‘‘ rāgo pahīyatī ’’ ti .

Vipassanā , bhikkhave , bhāvitāti vipassanāñāṇaṃ brūhitaṃ vaḍḍhitaṃ .

Paññā bhāvīyatīti maggapaññāV2.27 bhāvīyati brūhīyati vaḍḍhīyati .

Yā avijjā , sā pahīyatīti aṭṭhasu ṭhānesu vaṭṭamūlikā mahāavijjā pahīyati . Avijjā hi maggapaññāya paccanīkā , maggapaññā avijjāya . Avijjākkhaṇe maggapaññā natthiM2.27 , maggapaññākkhaṇe avijjā natthi . Yadā pana avijjā uppajjati , tadā maggapaññāya uppattiṃ nivāreti , padaṃ pacchindati . Yadā maggapaññā uppajjati , tadā avijjaṃ samūlikaṃ ubbaṭṭetvā samugghātayamānāva uppajjati . Tena vuttaṃ – ‘‘ avijjā pahīyatī ’’ ti .

Iti maggacittaṃ maggapaññāti dvepi sahajātadhammāva kathitā .

Rāgupakkiliṭṭhaṃ vā , bhikkhave , cittaṃ na vimuccatīti rāgena upakkiliṭṭhattā maggacittaṃ na vimuccatīti dasseti . Avijjupakkiliṭṭhā vā paññā na bhāvīyatīti avijjāya upakkiliṭṭhattā maggapaññā na bhāvīyatīti dasseti .

Iti kho , bhikkhaveti evaṃ kho , bhikkhave . Rāgavirāgā cetovimuttīti rāgassa khayavirāgena cetovimutti nāma hoti . Phalasamādhissetaṃ nāmaṃ . Avijjāvirāgā paññāvimuttīti avijjāya khayavirāgena paññāvimutti nāma hoti . Imasmiṃ sutte nānākkhaṇikā samādhivipassanā kathitāti .

Bālavaggo tatiyo .