Issues
Payogasiddhipāḷi
Payogasiddhipāḷi

3. Kārakakaṇḍa

စာရေးဆရာ: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

3. Kārakakaṇḍa

AthaM0.108 vibhattīna + matthabhedā vuccante .
Tattha ekampi atthaṃ kammādivasena ekattādivasena ca vibhajantīti vibhattiyo , syādayo .
Tā pana paṭhamādibhedena sattavidhā .
Tā yathā ‘‘ paṭhamā + tthamatte ’’ ti paṭhamāvibhatti hoti .
Sissa okāra + lopa + a-mādesesu naro itthī napuṃsakaṃ .
Sakattha + dabba + liṅgāni , saṃkhyā + kammādipañcakaṃ ;
Nāmattho tassa sāmañña-matthamatthaṃ pavuccate .
So nāmattho ca –
Jāti kriyā guṇo dabbaṃ , tathā nāmanti pañcadhā ;
Saddassa + ttho sa saddopi , pañcadhāva + tra bhijjate .
Kathaṃ jātisaddo guṇasaddotyādinā .
Bhinnesva + bhinnadhī + saddā , sabalādīsu yabbalā ;
Vattante jāti esā + ssa , mālā sutta + mivā + nvitā .
Adabbabhūtaṃ kattādi-kārakaggāmasādhiyaṃ ;
Padatthaṃ kattukammaṭṭhaṃ , kriya + micchanti tabbidū .
Dabbassito tato bhinno , nimitto tappatītiyā ;
Vinassanasabhāvo ca , nigguṇova guṇo + ccate .
EtthaM0.109 paṭo sukkoti vinassanasabhāvo ca casaddena vipulo ākāsoti avinassanasabhāvo ca attani visuṃ guṇarahito guṇo + ccate tyattho .
Yaṃ yaṃ visessate kiñci , taṃ taṃ dabba + miho + ccate ;
Jātyādinopya + to tādi , dabbattaṃ parikappate .
Ettha gojāti assajātīti vutte jāti dabbaṃ .
Nīlo guṇoti ca guṇo dabbaṃ .
Pacanakriyāti ca gamanādikriyāto visesiyatīti kriyāva dabbaṃ .
Nāmarūpena sadabbe , kvaci saññī kathīyate ;
Nāmanti taṃ yathā citto , saññā saddo tu taddhanī .
Nāmassa dabbattepi cittotyādi nāmeneva pasijjhati , no ghaṭa + paṭādayova dabbattena , tasmā nāma + miti saññī kathīyate , taṃvācakattā tabbatī cittādi saññāsaddoti nicchiyateyya + dhippāyo .
Ayaṃ pañcavidhopi attho saddattho ceva sāmatthiyā gamyamānattho cāti dubbidho .
Tathā hi ‘‘ pīno divā na bhuñjeyya ’’ miti bhuttinirākati saddattho .
Rattibhutti tu sāmatthiyā + vagamyate .
Tene + taṃ vuccati –
Atthappatītiyaṃ sadda-byāpāro tividho bhave ;
Mukhyo lakkhaṇa + byañjana-sabhāvo cāti ettha tu .
Mukhyo tu nirantaratthe , lakkhaṇo tu tirohite ;
Atthe + taro tu vākyassa , attheyeva pavattati .
‘‘ Mañce ’’ tiM0.110 nirantaratthe vattamāno mukhyo ,‘‘ mañcā ugghosantī ’’ ti tirohitatthe vattamāno lakkhaṇo , gāthādisakalavākyassa + tthe vattamāno byañjanasabhāvo .
Byāpārassa pabhedena , tidhā saddopi vācako ;
Lakkhaṇiko byañjakoti , tadatthopi tidhā mato .
Vacco lakkhaṇiko byaṅgyo , cevaṃ saddo suvācako ;
Vuttakamena jātyādi-bhedena pañcadhā bhaveti .

38. Āmantaṇe –

Ti āmantaṇādhike atthamatte paṭhamāvibhatti hoti .
Bho nara , bho itthi , bho napuṃsaka .
Saddenā + bhimukhīkāro , vijjamānassa vatthuno ;
Āmantaṇaṃ vidhātabbe , natthi ‘‘ rājā bhave ’’ ti + daṃ .
Kriyā nimittaṃ kārakantu kamma , kattu , karaṇa , sampadāna , avadhi , ādhārabhedena chabbidhaṃ , taṃ yathā –

2,2. Kamme dutiyā

Karīyati kattukiriyāya sambandhīyatīti kammaṃ , tasmiṃ kammakārake dutiyāvibhatti hoti .
Taṃ tividhaṃ nibbatti , vikati , patti bhedena , tattha nibbattikamme mātā puttaṃ vijāyati , āhāro sukhaṃ janayati , kaṭaṃ karoti datto .
Vikatiyaṃ kaṭṭha + maṅgāraṃ karoti , suvaṇṇaṃ kaṭakaṃ karoti , vīhayo lunāti .
Pattiyaṃ datto gharaṃ pavisati , ādiccaṃ passati , dhammaṃ suṇāti , paṇḍite payirupāsati .
VuttañcaM0.111 –
Nibbatti + vikati + patti-bhedā kammaṃ tidhā mataṃ ;
Kattukriyābhigammantaṃ , sukha + maṅgāraṃ + gharaṃ yathāti .
Kaṭaṃ karoti vipulaṃ dassanīyanti attheva guṇayuttassa kammatā , vipulaṃ karoti , dassanīyaṃ karotīti kriyāya sambandhiyamānattā .
Odano paccateti odanasaddato kammatā nappatīyate , kiñcarahi ākhyātato .
Icchitakammaṃ yathā-gāvuṃ payo dohati , gomantaṃ gāvaṃ yācati , gāva + mava rundhati vajaṃ , māṇavakaṃ maggaṃ pucchati , gomantaṃ gāvaṃ bhikkhate , rukkha + mavacināti phalāni , rukkhātyattho .
Sissaṃ dhammaṃ brūte .
Ettha payo , gāvaṃ iccādi icchitaṃ , gāvuṃ , gomanta + miccādi anicchitaṃ .
Eva + manicchitepi kaṇṭakaṃ maddati , visaṃ gilati .
Yaṃ nevi + cchitaṃ , nāpi anicchitaṃ , tatrāpi gāmaṃ gacchanto rukkhamūla + mupasappati .
Ādhāre adhisi + ṭhā + sānaṃ payoge ca , pathaviṃ adhisessati , gāma + madhitiṭṭhati , rukkha + majjhāsateti .
Ettha pathavinti pathaviyanti attho .
Eva + mabhi , nipubbavisassāpi , dhamma + mabhinivisate , dhamme vā .
Tathā upa , nva + jjhā + pubbavasatissa , gāma + mupavasati , gāma + manuvasati , vihāra + madhivasati , gāma + māvasati , agāraṃ ajjhavasati , ettha gāmanti gāmetyattho .
Tathā tappānā + cārepi , nadiṃ pibati , gāmaṃ carati , nadiyaṃtyattho .
Sace maṃ nālapissatīti mayā saddhiṃtyattho .
Vihitāva paṭi-yogepi dutiyā , paṭibhantu taṃ cunda bojjhaṅgā , tampaṭi bojjhaṅgā bhāsantūti attho .
Upamā maṃ patibhātiM0.112 , upamā maṃ upaṭṭhātityattho .
Dhātunāyutte ‘‘ tassa nappaṭibhātī ’’ ti chaṭṭhī .

3. Kāladdhāna + maccantasaṃyoge

Kāladdhānaṃ dabba + guṇa + kriyāhi accantasaṃyoge tehi kāladdhānavācīhi dutiyā hoti .
Kāle-sattāhaṃ gavapānaṃ , māsaṃ maṃsodanaṃ , saradaṃ ramaṇīyā nadī , sabbakālaṃ ramaṇīyaṃ nandanaṃ , tayo māse abhidhammaṃ deseti .
Addhani-yojanaṃ vanarāji , yojanaṃ dīgho pabbato , kosaṃ sajjhāyati .
Pubbanhasamayaṃ nivāsetvā , ekaṃ samayaṃ bhagavā , imaṃ rattiṃ cattāro mahārājānoti evamādīsu kālavācīhi accantasaṃyoge dutiyā , bahulaṃvidhānā vibhattivipallāso vā .
Māsenā + nuvāko + dhīto , kosenā + nuvāko + dhītoti karaṇatthe tatiyā .

4. Gatibodhāhārasaddatthākammakabhajjādīnaṃ payojje

Gatyatthānaṃ bodhatthānaṃ āhāratthānaṃ saddatthāna + makammakānaṃ bhajjādīnañca payojje kattari dutiyā hoti .
Datto gamayati māṇavakaṃ gāmaṃ , yāpayati vā .
Guru bodhayati māṇavakaṃ dhammaṃ , vedayati vā .
Mātā bhojayati putta + modanaṃ , āsayati vā .
Guru ajjhāpayati sissaṃ vedaṃ , pāṭhayati vā .
Payojjato + ññatra kamme dutiyā .
Poso āsayati dattaṃ , sāyayati vā .
Poso aññaṃ bhajjāpeti , aññaṃ koṭṭāpeti , aññaṃ santharāpeti .

5. Harādīnaṃ vā

HarādīnaṃM0.113 payojje kattari dutiyā hoti vā .
Poso hāreti bhāraṃ dattaṃ , datteneti vā .
Dassayate janaṃ rājā , janeneti vā .
Abhivādayate guruṃ dattaṃ , datteneti vā .
Ajjhohāreti sattuṃ dattaṃ , datteneti vā .
Kāreti datto dattaṃ , datteneti vā .
Pakkhe sabbatra kattari tatiyā .

6. Na khādādīnaṃ

Khādādīnaṃ payojje kattari dutiyā na hoti .
Gatyatthādīsu kvaci paṭisedhattha + midaṃ .
Khādayati datto dattena , ādayati dattena , avhāpayati datthena , saddāyayati dattena , nāyayati dattena , kandayati dattena .

7. Jhādīhi yuttā

Dhiādīhi yuttato dutiyā hoti .
Dhi + ratthu + maṃ putikāyaṃ , antarā ca rājagahaṃ antarā ca nālandaṃ , rājagahassa ca nālandassa ca vivarabhūte majjheti attho .
Samādhāna + mantarena , mucalinda + mabhito saraṃ .
Chaṭṭhyatthe + yaṃ dutiyā .

8. Lakkhaṇitthambhūtavicchāsva + bhinā

Lakkhaṇādīsva + tthesu abhinā yuttamhā dutiyā hoti .
Rukkha + mabhivijjotate cando , ettha rukkho lakkhaṇaṃ , cando lakkhitabbo , tatra abhinā rukkhassa lakkhaṇavuttitā pakāsīyatīti rukkho abhinā yutto nāma .
Sādhu devadatto mātara + mabhi , mātari sādhuttaṃ pattotyattho .
Rukkhaṃ rukkhaṃabhi vijjotate cando , rukkhe rukkhetyattho .

9. Patiparīhi bhāge ca

PatiparīhiM0.114 yuttato lakkhaṇādīsu bhāge ca + tthe dutiyā hoti .
Rukkhaṃpati vijjotate , sādhu devadatto mātaraṃpati , rukkhaṃ rukkhaṃpati tiṭṭhati , ya + dettha maṃ pati siyā , yo mama bhāgo , so dīyatutyattho .
Evaṃ rukkhaṃparityādipi .

10. Anunāti

Lakkhaṇādīsu dutiyā .
Rukkhamanu vijjotate , saccakiriya + manu vassi , hetu ca lakkhaṇaṃ bhavati , sādhu devadatto mātara + manu , rukkhaṃ rukkha + manu vijjotate , yadettha maṃanu siyā .

11. Sahatthe

Sahatthe anunā yuttamhā dutiyā .
Pabbata + manu tiṭṭhati , pabbatena saha tyattho .

12. Hīne

Hīnatthe anunā yuttamhā dutiyā .
Anusāriputtaṃ paññavanto bhikkhū , sāriputtato paññāya hīnātyattho .

13. Upena

Hīnatthe upena yuttamhā dutiyā .
Upasāriputtaṃ paññavanto .

16. Kattukaraṇesu tatiyā

Kattari karaṇe ca kārake tatiyā hoti .
Jinena desito dhammo , buddhena jito māro , ahinā daṭṭho naro .
YatthaM0.115 kāraṇakāraṇampi kāraṇavasena vuccati , tatthāpi tatiyā , corehi gāmo daḍḍho , tiṇehi bhattaṃ siddhaṃ , saddhehi kāritā vihārā .
Attapadhāno kiriyaṃ , yo nibbatteti kārako ;
Apayutto payutto vā , sa kattāti pavuccati .
Karaṇe-taṃ pana duvidhaṃ ajjhattikabāhiravasena , yathā hatthena kammaṃ karoti , cakkhunā rūpaṃ passati , manasā dhammaṃ viññāyati .
Dattena vihayo lunāti , agginā kuṭiṃ jhāpeti .
Bāhirañca tathā + jjhattaṃ , karaṇaṃ duvidhaṃ yathā ;
Vīhiṃ lunāti dattena , nettena canda + mikkhate .
Pakatiyā abhirūpo , gottena gotamo iccādi bhūdhātussa sambhavā karaṇe tatiyā .
Tathā sāriputtoti nāmena vissuto , jātiyā khattiyo buddho , jātiyā sattavassiko , sippena naḷakāro so , ekūnatiṃso vayasā , evaṃ samena dhāvati , visamena dhāvati , dvidoṇena dhaññaṃ kiṇāti .

17. Sahatthena

Sahatthena yoge tatiyā siyā .
Tatiyāpi chaṭṭhīva appadhāne eva bhavati .
Puttena sahā + gato , puttena saddhiṃ āgato , vitakkena saha vattati , puttena saha thūlo , nisīdi bhagavā saddhiṃ bhikkhusaṅghena , sahassena samaṃ mitā , sabbehi me piyehi manāpehi nānābhāvo .

18. Lakkhaṇe

LakkhaṇeM0.116 vattamānato tatiyā .
Bhinnena sīsena paggharantena lohitena paṭīvissake ujjhāpesi , ūnapañcabandhanena pattena aññaṃ navaṃ pattaṃ cetāpeyya , tidaṇḍakena paribbājaka + maddakkhi , akkhinā kāṇo , hatthena kuṇī , pādena khañjo , piṭṭhiyā khujjo .
Tena hi vikalaṅgena vikalaṅgino vikāro lakkhiyate .

19. Hetumhi

Vāsādilakkhaṇakriyāya hetuto tatiyā .
Annena vasati , vijjāya vasati , na jaccā vasalo hoti , kammunā vasalo hoti , dānena bhogavā , ācārena kulaṃ , tena pāṇi kāmadado .

20. Pañcamī + ṇe vā

Iṇe hetumhi pañcamī vā .
Satasmā baddho , satena vā .

21. Guṇe

Paraṅgabhūte hetumhi pañcamī hoti vā .
Jaḷattā baddho , jaḷattenavā , paññāya mutto , hutvā abhāvato aniccā , saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho .
Bahulaṃvidhānā sattamyatthehipi , tena samayena , kālena dhammasākacchā , puratthimena dhataraṭṭho , dakkhiṇena virūḷhako , uttarena kapilavatthu , yena bhagavā , tenupasaṅkami , so vo mama + ccayena satthāti .
Māsena bhuñjati , ekāheneva bārāṇasiṃ pāvisi , navahi māsehi vihāraṃ kārāpesiM0.117 , kahāpaṇena ūno , dhanena vikalo , asinā kalaho , ācārena nipuṇo , guḷena missakaṃ , vācāya sakhilo , maṇinā attho , dhanena attho , yojanena gacchati iccādi hetumhi karaṇe vā tatiyā .
Attanāva attānaṃ sammannatīti paccatte bahulaṃvidhānā kattari tatiyā .
Evaṃ tilehi khette vapatīti kammatthe , sumuttā mayaṃ tena mahāsamaṇenāti pañcamyatthe ca .

24. Catutthī sampadāne

Acetanaṃ sacetanaṃ vā paṭiggāhakabhāvenā + pekkhitaṃ , taṃ sampadānaṃ , tañca dā-dāneti dhātuto byappena yuttameva , tattha catutthī hoti .
Tañca dīyamānassa vatthuno anivāraṇa + jjhesanā + numatito tividho , yathā buddhassa pupphaṃ deti , bodhirukkhassa jalaṃ deti , yācakassa dhanaṃ deti , bhikkhūnaṃ dānaṃ deti .
Anirākaraṇā + rādha-na + bbhanuññavasena hi ;
Sampadānaṃ tidhā vuttaṃ , rukkha + yācaka + bhikkhavo .
Ādhāravivakkhāyaṃ sattamīpi , saṅghe gotami dehi , saṅghe dinne ahañceva pūjito bhavissāmi , yā palālamayaṃ mālaṃ , nārī datvāna cetiyeti .

25. Tādatthye

Tādatthye catutthī siyā .
Tadatthassa bhāve , tādatthyaṃ , tasmiṃ tadatthabhāve jotanīyeva catutthī siyā .
Tadatthassa bhāvoti nimittanimittīsambandheM0.118 chaṭṭhī , tasmā chaṭṭhāpavādo + yaṃ .
Samepi nimittanimittīnaṃ sambandhe nimittabhūtayūpatova catutthī , no nimittībhūtadāruto .
Yūpāya dāru , pākāya vajati , buddhassatthāya jīvitaṃ pariccajāmi , neva davāya , na madāya , ūnassa pāripūriyā , atthāya hitāya sukhāya saṃvattati , lokānukampāya , phāsu vihārāya .
Iccāyaṃ kaccāyane upari vakkhamānassa catutthīti sādhitattā idha chaṭṭhīti dīpanatthaṃ vuccate –
Kassa sādu naruccati , mā ayasmantānampi saṅghabhedo ruccittha , khamati saṅghassa , bhatta + massa nacchādetīti chaṭṭhī sambandhavacanicchāyaṃ , na ce + vaṃ virodho siyā , sadisarūpattā , evaṃvidhesu ca sambandhassa saddikānumatattā .
Tathā hi bhāgavuttiyā ‘‘ upapadavibhatti chaṭṭhiyā + pavādā ’’ ti vuttaṃ , saddantare vihitā vibhatti upapadavibhatti .
Kassa vā tvaṃ dhammaṃ rocesīti atthamatte paṭhamā , kassa vā tuyhanti avatvā kassa vā tvaṃ dhammaṃ rocesīti atthamatte paṭhamāvasena byabhicāradassanā .
Eva + maññāpi viññeyyā , paratopi yathāgamaṃ .
Rañño sataṃ dhāreti rañño chattaṃ dhāretīti sambandhe chaṭṭhīva .
Silāgha = kathane , evaṃ rañño silāghate iccādi , thutiṃ karotītyattho .
Hanu = apanayane , rañño hanute , vañcetītyattho .
Upatiṭṭheyya sakyaputtānaṃ vaḍḍhakī , upagaccheyyātyattho .
Sapa = akkose , mayhaṃ sapate , saccaṃ kurutetyatthoM0.119 .
Dhara = dhāraṇe , suvaṇṇaṃ te dhārayate , iṇaṃ te dhārayati , assa rañño nāgaṃ dhārayāma .
Piha = icchāyaṃ , devāpi tassa pihayanti tādino , tesaṃ pihayanti sambuddhānaṃ satīmataṃ , pihayanti = patthenti .
Tassa kujjha mahāvīra , yadi + haṃ tassa pakuppeyyaṃ , dubhayati disānaṃ megho , yo mittānaṃ na dūbhati , yo appaduṭṭhassa narassa dussati .
Issa = issāyaṃ , titthiyā issayanti samaṇānaṃ .
Usūya = dosāvikaraṇe , dujjanā guṇavantānaṃ ussūyanti , kā usuyā vijānataṃ .
Idha + sidha + rādha + sādha = saṃsiddhiyaṃ , ārādho me rañño , rañño bhāgya + mārajjhati , kyā + haṃ ayyānaṃ aparajjhāmi , āyasmato upālittherassa upasampadāpekkho upatisso .
Bhikkhū bhagavato paccassosuṃ , āsuṇanti buddhassa bhikkhū , tassa bhikkhuno janoanugiṇāti , patigiṇāti , sādhukāradānādinā taṃ ussahatītyattho .
Ārocayāmi vo bhikkhave , paṭivedayāmi vo , āmantayāmi te mahārāja , dhammaṃ te desissāmi , desetu bhante bhagavā dhammaṃ bhikkhūnaṃ , yathā no bhagavā byākareyya , niruttiṃ te pavakkhāmi , alaṃ me rajjaṃ , alaṃ bhikkhu pattassa , alaṃ mallo mallassa , arahati mallo mallassa , alaṃ te idha vāsena , kiṃ me ekena tiṇṇenāti sabbattha sambandhe chaṭṭhī .
Evaṃ āyu bhoto hotu , ciraṃ jīvitaṃ , bhaddaṃ , kalyāṇaṃ , atthaṃ , payojanaṃ , kusalaṃ , anāmayaṃ , hitaṃ , patthaṃ , sukhaṃ , sātaṃ , bhoto hotu , sādhu sammuti me tassa , puttassā + vikareyya guyha + matthaṃ , tassa me sakko pāturahosi , tassa pahiṇeyya , bhikkhūnaṃ dūtaṃ pāhesi , kappati samaṇānaṃ āyogoM0.120 , ekassa dvinnaṃ tiṇṇaṃ vā pahoti , upamaṃ te karissāmi , añjaliṃte paggaṇhāmi , tassa phāsu , lokassa + ttho , namo te purisājañña , sotthi tassa , samattho mallo mallassa , tassa hitaṃ , tassa sukhaṃ , svāgataṃ te mahārājāti sabbattha sambandhe chaṭṭhī .

26. Pañcamya + vadhismā

Padatthāvadhismā pañcamīvibhatti hoti .
Samepya + pagame dvinnaṃ , pubbarūpā ya + daccutaṃ ;
Vuccate ta + dapādānaṃ , taṃ calācalato dvidhā ;
Yathā + ssā dhāvatā poso , pato , rukkhāphalanti ca .
Tattha calāvadhi dhāvatā assā puriso patati , acalāvadhi pabbatā otaranti vanacārakāti .
Tañca avadhi visayakriyāvisesassa niddiṭṭhattā niddiṭṭhavisayaṃ , yattha apa apagamanakriyaṃ upāttaṃ = ajjhāhaṭaṃ visayaṃ katvā pavattati , taṃ upāttaṃ .
Yaṃ kenaci guṇena ukkaṃsiyati , taṃ anumeyyaṃ .
Yathā gāmā apenti munayo , nagarā niggato rājā , pāpā cittaṃ nivārenti .
Valāhakā vijjotate , kusulato pacatīti .
Ettha ca vaḷāhakā nikkhamma , kusulato apanetvāti ca pubbakriyā ajjhāharīyati .
Mathurā pāṭaliputtakehi abhirūpāti anumīyati .
Vuttañhi –
Niddiṭṭhavisayaṃ kiñci , upāttavisayaṃ tathā ;
Anumeyyavisayañceti , tidhā + hu avadhiṃ budhāti .
Bhayahetumhi-corāM0.121 bhayaṃ jāyati , taṇhāya jāyati bhayaṃ , pāpato uttasati , natthi soko kuto bhayaṃ .
Akkhātari-upajjhāyā sikkhaṃ gaṇhāti , ācariyamhā adhīto suṇāti vā .
Buddhasmā parājenti aññatitthiyā , parājitā bhavantītyattho .
Himavatā pabhavati gaṅgā , aciravatiyā pabhavanti kunnadiyo .
Urasmā jāto putto , kammato jātaṃ indriyaṃ , upajjhāyā antaradhāyati sisso , mātāpitūhi antaradhārayati putto , nilīyatītyattho .
Dūratthayogekīvadūro ito naḷakāragāmo , tato have dūrataraṃ vadanti , gāmato nātidūre , ārakā te moghapurisā imasmā dhammavinayā , ārakā tehi bhagavā dūratova namassanti , addasa dūratova āgacchantaṃ .
Antikatthayoge-antikaṃ gāmā , āsannaṃ gāmā , samīpaṃ gāmā .
Parimāṇe-ito mathurāya catūsu yojanesu saṃkassaṃ , rājagahato pañcacattālīsayojanamatthake sāvatthi .
Kālaparimāṇe-ito ekanavutikappamatthake , ito vassasatasahassassa accayena buddho loke uppajjissati .
Pāsādā saṃkameyya , pāsādaṃ abhiruhitvā saṃkameyyāti attho , tathā hatthikkhandhā saṃkameyya , abhidhammā pucchanti , abhidhammaṃ sutvāti attho , āsanā vuṭṭhaheyya .
Disatthavācīhi yoge-ito sā purimā disā , ito sā dakkhiṇā disā , avīcito yāva bhavaggaṃ , uddhaṃ pādatalā , adho kesamatthakā .
Vibhajane-yato paṇītataro vā visiṭṭhataro vā natthi , attadanto tato varaṃ , kiñcāpi dānato sīlaṃ varaṃ , tato mayā bahutaraṃ sutaṃ , sīlameva sutā seyyo .
Āratippayoge-ārati virati pāpā , pāṇātipātāM0.122 veramaṇi , adinnādānā paṭivirato , appaṭiviratā musāvādā .
Suddhatthayoge-lobhanīyehi dhammehi suddho , mātuto ca pituto ca suddho anupakkuṭṭho .
Pamocanatthayoge-parimutto dukkhasmāti vadāmi , mutto + smi mārabandhanā , na te muccanti maccunā , mutto + haṃ + sabbapāsehi .
Vivecane-vivicceva kāmehi , vivicca akusalehi dhammehi .
Pamāṇatthe-āyāmato ca vitthārato ca yojanaṃ , gambhīrato ca puthulato ca yojanaṃ candabhāgāya parimāṇaṃ , parikkhepato navayojanasataparimāṇo majjhimadeso .
Pubbādiyoge-pubbeva me bhikkhave sambodhā , ito pubbe nāhosi , tato paraṃ paccantimā janapadā , tato aparena samayena .
Pañhe-kuto + si tvaṃ , kuto bhavaṃ , pāṭaliputtato .
Kicchā laddhanti guṇe pañcamī , kicchena me adhigatanti hetumhi karaṇe vā tatiyā , evaṃ thokā mutto , thokena muttoti .
Kathaṃ ‘‘ thokaṃ calatī ’’ ti , kriyāvisesane kammani dutiyā , thokaṃ calanaṃ karotītyattho , thokanti calanakriyāya visesanattā kriyāvisesanaṃ .
Kriyāvisesanaṃ nāma , kammatte + kattasaṇṭhitā ;
Nyāyasiddhaṃ yato tasmā , tadatthaṃ na visuṃ vidhi .
Nyāyasiddhaṃva = calananti yasmā bhāve ano , tasmā bhāvasse + kattā ekavacananti ñāyā ekattañca , bhāve anattā napuṃsakattañca , karotikriyāya sambandhena kammattañca sijjhatīti .
Kara + bhūdhātavo ca –
KāriyarūpābhidhātvatthāM0.123 , sabbe sattāya yujjare ;
Tato kriyā ca bhāvo ca , sāmaññaṃ tesu gamyate –
Ti vuttattā yujjanti .
Thokatthe-thokā muccati .
Sabbattha savisaye pañcamī .
Ettha ‘‘ vivakkhā lokikā sā ca , na sakkā anivattituṃ ’’ ti vuttattā aniṭṭhappasaṅgo na siyā .
Mariyādāyaṃ-āpabbatā khettaṃ .
Abhividhimhi-ābrahmalokā saddo abbhuggacchati , pabbataṃ vajjetvā , brahmalokamhi byāpetvāti ca attho .
Ettha vajjamānasīmā mariyādā , gayhamānasīmā abhividhi .

27. Apaparīhi vajjane

Vajjane vattamānehī apaparīhi yoge pañcamī hoti .
Apasālāya āyanti vāṇijā , parisālāya āyanti vāṇijā , sālaṃ vajjetvāti attho .

28. Paṭinidhipatidānesu patinā

Paṭinidhimhi patidāne ca vattamānena patinā yoge nāmasmā pañcamī hoti .
Buddhasmā pati sāriputto , ghata + massa telasmā pati dadāti .

29. Rite dutiyā ca

Ritesaddayoge nāmasmā dutiyā hoti pañcamī ca .
Rite saddhammā , rite saddhammaṃ .

30. Vinā + ññatra tatiyā ca

Vinā + ññatrayogeM0.124 nāmasmā tatiyā dutiyā pañcamī ca .
Vinā vātena , vinā vātaṃ , vinā vātasmā .
Aññatra ekena piṇḍapātanīhārakena , aññatra dhammaṃ , aññatra dhammā .

31. Puthanānāhi

Etehi yoge tatiyā hoti pañcamī ca .
Bhinnayogakaraṇaṃ dutiyānivattanatthaṃ .
Puthageva janena , puthageva janasmā , janena nānā , janasmā nānā .

39. Chaṭṭhī sambandhe

Sambandhe chaṭṭhī hoti .
Rañño purisoti vutte yasmā rājā dadāti , puriso gaṇhāti , tasmā rājapurisoti viññāyati .
Evameva yo yassa āyatto sevakādibhāvena bhaṇḍabhāvena vā samīpa + samūhā + vayava + vikāra + kāriya + avatthā + jāti + guṇa + kriyādivasena vā , ṭhānīvasena vā , āgamīvasena vā , so tividhopi attho sambandho nāma .
Vuttañhi –
Kriyākārakasañjāto , asse + daṃbhāvahetuko ;
Sambandho nāma so attho , tattha chaṭṭhī vidhīyate .
Pāratantyañhi sambandho , tattha chaṭṭhī bhave tito ;
Upādhi + ṭhānyā + gamito , na visessādito titoti .
Upādhisaṅkhātavisesanato tāva-rañño puriso .
Ettha ca brāhmaṇādisāmito nivattetīti rājā visesanaṃ , puriso tenaM0.125 visesiyatīti visesso .
Bhaṇḍasambandhato-pahutaṃ me dhanaṃ sakka , ekassa paṭivīso , bhikkhussa pattacīvaraṃ .
Samīpato-ambavanassa avidūre , nibbānasseva santike .
Samūhe-suvaṇṇassa rāsi , bhikkhūnaṃ samūho .
Avayave-manussasseva te sīsaṃ , rukkhassa sākhā .
Vikāre-suvaṇṇassa vikati , bhaṭṭhadhaññānaṃ sattu .
Kāriye-yavassa aṅkuro , meghassa saddo , puttāpi tassa bahavo , kammānaṃ phalaṃ vipāko .
Avatthāyaṃ-khandhānaṃ pātubhāvo , jarā , bhedo vā .
Jātiyaṃ-manussassa bhāvo , manussānaṃ jāti .
Guṇe-suvaṇṇassa vaṇṇo , vaṇṇo na khīyetha tathāgatassa buddhassa guṇaghoso , pupphānaṃ gandho , phalānaṃ raso , cittassa phusanā , sippikānaṃ sataṃ natthi , tilānaṃ muṭṭhi , tesaṃ samāyogo , sandhino vimokkho , tathāgatassa paññāpāramiṃ ārabbha , sukhaṃ te , dukkhaṃ te , cetaso parivitakko udapādi , paññāya paṭubhāvo , rūpassa lahutā , mudutā vā , upacayo vā .
Kriyāsambandhe-pādassa ukkhepanaṃ , avakkhepanaṃ vā , hatthassa samiñjanaṃ , dānaṃ , pasāraṇaṃ , dhātūnaṃ gamanaṃ , ṭhānaṃ , nisajjā , sayanaṃ vā , tathāgatassa nāmagottādi , tassa kāraṇaṃ , tassa mātāpitaro , tassa purato pāturahosi , nagarassa dakkhiṇato , vassānaṃ tatiye māse , na tassa upamā , kuverassa bali iccādi .
Api ca –
Gāvassa jāti , dhavalo , gati , siṅgaṃ , nāmanti + dha ;
Dabbassāpi ca jātyādi , visessā honti kāmato .
GottañcaM0.126 sabalodissa , pāka + mannassa sukkatā ;
Paṭassa , siṅgaṃmeṇḍassa , nā + ññesaṃti visessate .
Ṭhānito-yuvaṇṇāna + meo luttā .
Āgamito-suña sassa .
Sāmiyoge-devāna + mindo , migānaṃ rājā .
Rujādiyoge-devadattassa rujati , tassa rogo uppajji , mahāsenāpatīnaṃ ujjhāpetabbaṃ , rajakassa vatthaṃ dadāti , musāvādassa ottappaṃ iccādi .
Yajassa yoge-pupphassa buddhassa yajati , pupphenātyattho .
Evaṃ ghatassa aggiṃ juhati .
Suhitatthe-pattaṃ odanassa pūretvā , pūraṃ nānāpakārassa asucino , pūraṃ hiraññasuvaṇṇassa , pūrati bālo pāpassa .
Kitakappayoge-bahulaṃvidhānā chaṭṭhī , rañño sammato , pūjito , sakkato , apacito , mānito vā , amataṃ tesaṃ bhikkhave aparibhuttaṃ , yesaṃ kāyagatā sati aparibhuttā , sādhusammato bahujanassa , suppaṭividdhā buddhānaṃ dhammadhātu , dhammassa gutto medhāvī .
Kammatthe-tassa bhavanti vattāro , sahasā kammassa kattāro , amatassa dātā , bhinnānaṃ sandhātā , sahitānaṃ anuppadātā , bodhetā pajāya , kammassa kārako natthi , vipākassa ca vedako , avisaṃvādako lokassa , catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo .
Sarati + cchāyoge-mātu sarati , na tesaṃ koci sarati , sattānaṃ kammapaccayā , puttassa icchati .
Karotissa ( yoge )– udakassa patikurute , kaṇḍassa patikurute , abhisaṅkharotītyattho .
Pañcamiyatthe parihānibhayatthayogepi chaṭṭhī , assavanatāya dhammassa pariyāyanti , kinnu kho ahaṃ tassa sukhassa bhāyāmi , sabbe tasanti daṇḍassa , sabbe bhāyantiM0.127 maccuno , bhīto catunnaṃ āsīvisānaṃ ghoravisānaṃ iccādi .

40. Tulyatthena vā tatiyā

Tulyatthena yoge vā chaṭṭhī hoti tatiyā ca .
Pitu tulyo , pitarā vā , mātu tulyo , mātarā vā .

32. Sattamyā + dhāre

Kattukammaṭṭhānaṃ nisajja + pacanādikriyānaṃ yo ādhāro , taṃ ādhārakārakaṃ nāma .
Kathaṃ kaṭe nisīdati devadatto , thāliyaṃ odanaṃ pacati , devadatta + taṇḍulānaṃ kattu + kammānaṃ dhāraṇato tadaṭṭhaāsana + pacanakriyaṃ kaṭa + thāliyo dhārenti nāma , tasmiṃ sattamīvibhatti hoti .
So byāpiko , opasilesiko , vesayiko , sāmīpikoti catubbidho .
Tattha yo ādheyyassa nissesādhārabhūto , so byāpiko , yathā tilesu telaṃ atthi , khīresu jalaṃ , dadhimhi sappi .
Paccekasiddhānaṃ bhāvānaṃ yaṃ ādheyyabhāvena upasilesanaṃ allīyanaṃ atthi , so opasilesiko .
Yathā āsane nisinno saṅgho , thāliyaṃ odanaṃ pacati , ghaṭe udaka + matthi , dūre ṭhito , samīpe ṭhito .
Yattha samīpe samīpīvohāraṃ katvā tadāyattatādīpanatthaṃ ādhārabhāvo upacarīyati , taṃ sāmīpikaṃ , yathā gaṅgāyaṃ ghoso , gaṅgāya samīpe vajotyattho .
Sāvatthiyaṃ viharati jetavane .
Yattha aññathābhāvavasena desantarāvacchedavasena vā ādhāraparikappoM0.128 , so vesayito .
Yathā ākāse sakuṇā caranti , bhūmiyaṃ manussā , jale macchā , pāsādesu patito , pāpasmiṃ ramatī mano , pasanno buddhasāsane , paññāya sādhu , vinaye nipuṇo , mātari sādhu , pitari nipuṇo .
Kiriyā kattu + kammaṭṭhā , ādhārīyati yena so ;
Ādhāro catudhā vutto , byāpakādippabhedato .
Byāpako tilakhīrādi , kaṭo opasilesiko ;
Sāmīpiko tu gaṅgādi , ākāso visayo mato .

33. Nimitte

Nimittatthe sattamī hoti .
Ajinamhi haññate dīpi , kuñjaro dantesu haññate , aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī , sampajānamusāvāde pācittiyaṃ .
Sabbattha nimityattho .

34. Yabbhāvo bhāvalakkhaṇaṃ

Yassa bhāvo bhāvantarassa lakkhaṇaṃ bhavati , tato sattamī .
Kāle gāvīsu duyhamānāsugato , duddhāsu āgato .
Etthagamanakriyāya dohanakriyācihanaṃ , āgamanakriyāya duddhākriyācihanaṃ , eva + muparipi .
Pubbaṇhasamaye gato , sāyanhasamaye āgato , jāyamāne kho sāriputta bodhisatte ayaṃ dasasahassī lokadhātu sampakampi .
Pāsāṇā sakkharā ceva , kaṭhalā khāṇukaṇṭakā ;
Sabbe maggā vivajjanti , gacchante lokanāyake .
ImasmiṃM0.129 sati idaṃ hoti iccādi .
‘‘ Akāle vassatī tassa , kāle tassa na vassatī ’’ ti visayasattamī .

35. Chaṭṭhī cā + nādare

Yassa bhāvo bhāvantarassa lakkhaṇaṃ bhavati , tato chaṭṭhī hoti sattamī cā + nādare gamyamāne .
Akāmakānaṃ mātāpitūnaṃ rudantānaṃ pabbaji , mātāpitūsu rudantesu vā .
‘‘ Ākoṭayanto so neti , sivirājassa pekkhate ’’,‘‘ maccu ādāya gacchati , pekkhamāne mahājane ’’.
Gunnaṃ sāmīti sambandhe chaṭṭhī , gosu sāmīti visayasattamī .
Evaṃ gunnamissaro , gosvi + ssaro , gunnaṃ adhipati , gosu adhipati , gunnaṃ dāyādo , gosu dāyādo , gunnaṃ sakkhī , gosu sakkhī , gunnaṃ patibhū , gosu patibhū , gunnaṃ pasuto , gosu pasuto , kusalā naccagītassa , kusalā naccagīte , āyutto kaṭakaraṇassa , āyutto kaṭakaraṇe .
Tathā ādhāravacanicchāyaṃ sattamī , bhikkhūsu abhivādenti , muddhani cumbitvā , bāhāsu gahetvā , hatthesu piṇḍāya caranti , kadalīsu gaje rakkhanti , ñāṇasmiṃ pasanno , ñāṇasmiṃ ussukkoti visayasattamī .

36. Yato niddhāraṇaṃ

Jātiguṇakriyāhi samudāyate + kadesassa puthakkaraṇaṃ niddhāraṇaṃ , yato taṃ karīyati , tato chaṭṭhīsattamiyo honti .
Sālayo sūkadhaññānaṃ pathyatamā , sūkadhaññesu sālayo pathyatamā .
Kaṇhā gāvīnaṃ sampannakhīratamā , kaṇhā gāvīsuM0.130 sampannakhīratamā .
Gacchataṃ dhāvanto sīghatamā , gacchantesu dhāvanto sīghatamā .

14. Sattamyā + dhikye

Ādhikye atthe upena yuttamhā sattamī hoti .
Upakhāriyaṃ doṇo , khāriyā doṇo adhikotyattho .
Tathā upanikkhe kahāpaṇaṃ .

15. Sāmitthe + dhinā

Sāmibhāvatthe adhinā yuttamhā sattamī hoti .
Adhibrahmadatte pañcālā , adhipañcālesu brahmadatto , brahmadattissarā pañcālāti attho .
Adhidevesu buddho , sammutidevādīhi buddho adhikotyattho .
Ettha ca yathāvuttesu atthesu ayaṃ bhedo –
Kārakaṃ sādhakaṃ nibbattakaṃ kriyānimittanti atthato ekameva , tañca daṇḍo , dhavalo , pacanaṃ , citto , goti dabba + guṇa + kriyā + nāma + jātibhedena pañcavidhampi kamma + kattādivasena chabbidhaṃ , taṃ sattikārakaṃ , tadādhārabhūtadabbādayo tatraṭṭhakārakaṃ , na mukhyato .
Mukhyato ce honti , tesaṃ sattidabbānaṃ aññamaññabyāvaṭarūpattā yo ādhāro , so ādhāroyeva , kismiñcikāle karaṇaṃ vā katturūpabhūto vā na hoti , tasmā thāli pacati , thāliyā pacati , thāliyaṃ pacatītyādinā ekassa vatthuno kattu + karaṇā + dhārabhedo na siyā .
Sattipakkhe pana dabbādīnaṃ anekasattiyā ādhārattā sattiyā dabbādayo vivakkhitā taṃ taṃ kārakaṃ hotīti dabbādīnaṃ abhedepi kārakabhedo yujjate .
Vuttañhi –
VicittakattuādīhiM0.131 , saṃyogā ekavatthuno ;
Nānāttaṃ yujjate nāṭya-bhedena naṭakassi + vāti .
Thāli vatthuto ekā cedapi sattikārakabhūtakattu + karaṇā + dhārādīnaṃ bhedena bheda + mupayāti , kimiva rāma + rāvaṇādivesadhārīnaṭako tesaṃ nāmavasena rāmo , rāvaṇoti bheda + mupayāti , ta + mivāti adhippāyo .
Puna + rapi –
Yathe + kopi paṭo sutta , pītādiguṇasaṃyuto ;
Sukko paṭoti pītoti , bhedaṃ yātye + vameva + yaṃ .
Ettha ca sattibhūtakattādayo mukhyakārakaṃ , taṃyogena dabbabhūtathālī guṇakārakaṃ , te ca kathaṃ kriyāya kārakā honti .
Kattā attanā patiṭṭhitāya hasati + naccaticcādikriyāya nimittaṃ hoti .
Kammañca attanā patiṭṭhitakriyāya tadatthabhūtaindhanādīni pavattentaṃ ‘‘ odanaṃ pacatī ’’ tyādo nimittaṃ .
‘ Kaṭṭhehi paccatī ’ tyādo kaṭṭhāni jalanakriyāya sādhetabbapākassa aṅgabhāvena nimittaṃ .
‘ Pharasunā chindatī ’ tyādo pharasu ca kaṭṭhānaṃ dvidhāpavattiyā nimittaṃ .
Kammañca kriyāya sambandhīyamānabyāpye sati nimittabhāvena kriyāya nimittaṃ .
Tathā sampadānā + vadhi + ādhārānaṃ ‘ gāvo dadāti ’‘ gāmasmā apanayati ’‘ thāliyaṃ pacatī ’ tyādīsu godānā + panayana + pacanakriyānaṃ nimittattā kriyāya nimittāni honti .
Tesaṃ yathāsakaṃ kriyāya pavattako kattā , tasmā sa eva padhāno kattāti vohāraṃM0.132 labhati , aññesaṃ karaṇādīnaṃ kattubhāve satipi appadhānattā taṃ na labhati .
Codakena vuttañhi –
Nanu sāmagyamīnāyaṃ , kriyāsiddhi kathaṃ vada ;
Ekassa kattuno eva , sabbesaṃ kattutaṃ vinā .
Sabbesaṃ karaṇādīnaṃ , kattutāya viyogato ;
Karaṇādīnaṃ abhāvattā , kārakaṃ na hi chabbidhanti .
Vuccate –
Yadyapya + tthi hi kattuttaṃ , sabhāvā karaṇādisu ;
Kriyāsiddhyā tathāpye + ta + mappadhānaṃ paraṅgato .
Etaṃ sabhāvato upalabbhamānaṃ karaṇādīsu kattuttaṃ paresaṃ karaṇādīnaṃ jalana + dhāraṇādikriyāya aṅgaṃ upāyati appadhānanti adhippāyo .
Kārakaṃ chabbidhaṃ saññā-vasā chabbīsatividhaṃ ;
Pabhedā sattadhā kammaṃ , kattā pañcavidho bhave .
Karaṇaṃ duvidhaṃ hoti , sampadānaṃ tidhā mataṃ ;
Apādānaṃ pañcavidhaṃ , ādhāro tu catubbidho .
Vibhattiyo pana –
Paccatta + mupayogañca , karaṇaṃ sampadāniyaṃ ;
Nissakkaṃ sāmivacanaṃ , bhumma + mālapana + ṭṭhamaṃti .
Iti payogasiddhiyaṃ kārakakaṇḍo tatiyo .