1. Saññādikaṇḍa

Tác giả： _System_Pali_VRI_ @ Administrator

1. Saññādikaṇḍa

Siddha-mbatthuṃ sammā vande

Ganthārambhakathā

Siddha + miṭṭhadadaṃM0.1 buddhaṃ , dhammaṃ maṇiṃva svatthadaṃ ;

Saṅghañca sādaraṃ natvā , payogasiddhi vuccate .

Pabhāvo moggallānassa , byākaraṇe ca peṭake ;

Nisseseva kabbātitto , aho acchariyo vata .

Vuttañhi pubbasīhaḷācariya + pācariyehi –

Yā satti pāṇine yā ca , candra + kātyāyanādisu ;

Sā + yaṃ muttimatī maññe , moggallāyanarūpinī-ti .

Suttaṃ vutti ca teneva , katā ekena pañcikā ;

Tasmā + ssa sattha + maññehi , supasaṭṭhaṃ + tisundaraṃ .

Tamhi ca dubbidhaṃ ñeyyaṃ , suttaṃ kammatthabhedato ;

Tesvā + di mītisaddena , dutiyaṃ tippakārato .

Suvisadaṃ pakāsetvā , subodha + mākumārakaṃ ;

Byāpikāvaḷiyā kassaṃ , taṃ suṇātha samāhitāti .

1. Aādayo titālīsa vaṇṇā

AkārādayoM0.2 niggahītantā tecattālīsakkharā vaṇṇā nāma honti .

Taṃ yathā a , ā , i , ī , u , ū , e , ai , o , au , ka kha ga gha ṅa , ca cha ja jha ña , ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa , ta tha da dha na , pa pha ba bha ma , ya ra lava sa ha ḷa aṃ .

Tena kvattho ‘‘ e ona + ma vaṇṇe ’’ ti .

Titālīsāti vacanaṃ katthaci vaṇṇalopaṃ ñāpeti , tena ‘‘ paṭisaṅkhā yoniso ’’ tiādi siddhaṃ .

Akāro ādi mariyādabhūto yesaṃ te aādayo .

Tayo ca cattālīsa ceti titālīsa , iminā nipātanena vā catabhāgalopo .

Vaṇṇīyati attho etehīti vaṇṇā .

Etthā + ha –

‘‘ kasmā ācariyakaccāyanādīhi viya ekacattālīsakkharāna + makkharasañña + makatvā titālīsakkharānaṃ vaṇṇasaññā katā ’’ ti .

Vuccate –

Sā māgadhī mūlabhāsā , narā yāyā + dikappikā ;

Brahmāno cā-sutālāpā , sambuddhā cāpi bhāsareti –

Vacanato māgadhikānaṃ ettha , seyyo , oṭṭho , sotthi-tyādīsupi asesabyāpikānaṃ titālīsakkharānaṃva ujukānvatthappakkharaguṇikā , neva pana ‘ rukkhā vanaṃ ’ tyādo viya avayave samudāyavohāro ,‘ samuddo mayā diṭṭho ’ tyādo viya ca samudāye avayavavohāroti dassetuṃ paccekaṃ vaṇṇasaññā katāti .

‘‘ Sakkaccasavanaṃ buddhasāsanasampattī ’’ ti ‘‘ sithiladhanitādi akkharavipattiyañhi atthassa dunnayatā hotī ’’ ti ca yasmā vuttaṃ .

TasmāM0.3 akkharakosallaṃ , sampādeyya vicakkhaṇo ;

Upaṭṭhahaṃ garuṃ sammā , uṭṭhānādīhi pañcahi .

Tattha akārādīna + manukkamo pane + sa ṭhānādikkamasannissito .

Tathā hi ṭhāna + karaṇa + payatanehi vaṇṇā jāyanti .

Tattha cha ṭhānāni kaṇṭha + tālu + muddha + danta + oṭṭha + nāsikāvasena .

Tattha avaṇṇa + kavagga + hānaṃ kaṇṭho ṭhānaṃ , ivaṇṇa + cavagga + yānaṃ tālu , ṭavagga + ra + ḷānaṃ muddhā , tavagga + la + sānaṃ dantā , uvaṇṇa + pavaggānaṃ oṭṭho , e vaṇṇassa kaṇṭhatālū , o vaṇṇassa kaṇṭho + ṭṭhā , vakārassa danto + ṭṭhā , niggahītassa nāsikā , ṅa , ñña , ṇa , na , mānaṃ sakaṭhānaṃ nāsikā ca .

Ettha ca –

Hakāro pañcameheva , antaṭṭhāhi ca saṃyuto ;

Oraso iti viññeyyo , kaṇṭhajo tadasaṃyuto .

Yathā avaṅhoti ( avaṅa hoti ., tañhi , taṇhā , pubbanho , amhe , guyhaṃ , gārayhā , ārulho , bahvakkharanti .

Karaṇaṃ –

Jivhāmajjhaṃ tālujānaṃ ,

Jivhopaggaṃ muddhajānaṃ ,

Jivhaggaṃ dantajānaṃ se-

Sā sakaṭhānakaraṇā .

Vaṇṇānaṃ uccāraṇussāho payatanaṃ , taṃ kiṃ – saṃvutādikaraṇaviseso , saṃvutatta + makārassa , vivaṭattaṃ sesasarānaṃ sakāra + hakārānañca , phuṭṭhattaṃ vaggānaṃ , īsaṃphuṭṭhattaṃ ya + ra + la + vānaṃ .

Evaṃ ṭhāna + karaṇa + payatana + suti kālabhinnesu akkharesu sarā nissayā , itare nissitā .

Tattha –

Nissayā + doM0.4 sarā vuttā , nissitā byañjanā tato ;

Vagge + kajā bahuttā + do , tato ṭhāna + lahukkamā .

‘‘ Aādayo ’’ ti vattate yāva ‘‘ bindu niggahītan ’’ ti .

Tañca kho ‘‘ atthavasā vibhattivipariṇāmo ’’ ti sattamyanta + mabhisambandhīyate ,‘‘ vaṇṇā ’’ ti vattate –

2. Dasā + do sarā

Aādīsvā + dimhi niddiṭṭhā odantā dasa vaṇṇā sarā nāma honti .

Yathā a ā , i ī , u ū , e ai , o au .

Saranti = sappadhānabhāvena pavattanti , byañjane vā sārentīti sarā .

‘‘ Dasā + do sarā ’’ ti vattate .

3. Dve dve savaṇṇā

Aādīsvā + dimesu dasasu dve dve savaṇṇā nāma honti yathākkamaṃ .

Yathā a āiti , i īiti , u ū iti , e eiti , o , oiti .

Samānā sadisā vaṇṇā savaṇṇā , samānattañca ṭhānato .

‘‘ Dve dve ’’ ti vattate vakkhamānesu dvīsu .

4. Pubbo rasso

Tesveva dasasu ye dve dve savaṇṇā , tesu yo yo pubbo , so so rassasañño hoti .

Yathā a i u e o .

Tesu ‘ saṃyogato pubbāva dissanti dve panantimā ’ ta dassetuṃ tattha sādhuttā tesampi idha saṅgaho , yathā ettha seyyo oṭṭho sotthi .

Rassakālayogā tabbantatāya vāM0.5 rassā .

Rassakālo nāma accharāsaṅghāto akkhinimmilanasaṅkhāto vā kālo , tena ekamatto rasso , dvimatto dīgho , aḍḍhamatto byañjano .

Chandasi diyaḍḍhamattampi rassanti gaṇhanti ācariyā .

5. Paro dīgho

Aādīsvā + dibhūtesu dasasu ye dve dve savaṇṇā , tesu yo yo paro , so so dīghasañño hoti .

Taṃ yathā ā ī ū e o .

Dīghakālayogā tabbantatāya vā dīghā .

6. Kādayo byañjanā

Aādīsu kādayo niggahītapariyantā tettiṃsa byañjanā nāma honti .

Yathā ka kha ga gha ṅa , ca cha ja jha ña , ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa , ta tha da dha na , pa pha ba bha ma , ya ra lava sa ha ḷa aṃ iti .

Byañjīyati attho etehīti byañjanā .

Kakārādīsva + kāro uccāraṇattho .

‘‘ Kādayo ’’ ti vattate .

7. Pañcapañcakā vaggā

Aādīsu kakārādayo makārantā pañcapañcakā vaggā nāma honti .

Yathā ka kha ga gha ṅa , ca cha ja jha ña , ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa , ta tha da dha na , pa pha ba bha ma iti .

Pañca pañca parimāṇa + mesaṃ pañcapañcakā .

Vajjenti yakārādayoti vaggā .

Te pana paṭhamakkharavasenaM0.6 kavagga + cavaggādivohāraṃ gatā kusalattikādayo viya .

8. Bindu niggahītaṃ

Akārādīsva + yaṃ vaṇṇo bindumatto , so niggahītasañño hoti .

Rassasaraṃ nissāya gahita + muccāritaṃ niggahītaṃ , karaṇaṃ niggahetvā vā .

Karaṇaṃ niggahetvāna , mukhenā + vivaṭena yaṃ ;

Vuccate niggahītanti , vuttaṃ bindu sarānugaṃ .

Bahvakkharasaññākaraṇaṃ anvatthasaññatthaṃ , jha + lādayo tu ruḷhīsaññā .

Vaṇṇā sarā savaṇṇā ca , rassā dīghā ca byañjanā ;

Vaggā ca niggahītanti , hoti saññāvidhikkamo .

( Saññāvidhānaṃ .)

Sandhi vuccate –

Loka aggapuggalo , paññā indriyaṃ , tīṇi imāni , no hi etaṃ , bhikkhunī ovādo , mātu upaṭṭhānaṃ , sametu āyasmā , abhibhū āyatanaṃ , dhanaṃ me atthi , sabbe eva , tayo assu dhammā , asanto ettha na dissanti itī + dha sarasaññāyaṃ –

26. Saro lopo sare

Sare saro lopanīyo hoti .

Saroti kāriyīniddeso , lopoti kāriyaniddeso .

Lopo = adassanaṃ anuccāraṇaṃM0.7 , saroti jātyekavacanavasena vuttaṃ , sareti opasilesikādhārasattamī , tato vaṇṇa kāla byavadhāne kāriyaṃ na hoti , tva + masi , katamā cānanda aniccasaññāti .

Evaṃ sabbasandhīsu .

Vidhīti vattate .

14. Sattamiyaṃ pubbassa

Therayaṭṭhinyāyena pavattate paribhāsā dubbalavidhino patiṭṭhābhāvato .

Sattamīniddese pubbasseva vidhīti pubbasaralopo .

Lokaggapuggalo , paññindriyaṃ , tīṇimāni , no hetaṃ , bhikkhunovādo , mātupaṭṭhānaṃ , sametāyasmā , abhibhāyatanaṃ , dhanaṃmatthi , sabbeva , tayassu dhammā , asante + ttha na dissanti .

Pubbassa kāriyavidhānā sattamīniddiṭṭhassa paratā + va gamyateti pareti paravacanampi ghaṭate .

Yassa idāni , saññā iti , chāyā iva , iti api , assamaṇī asi , cakkhu indriyaṃ , akataññū asi , ākāse iva , te api , vande ahaṃ , so ahaṃ , cattāro ime , vasalo iti , moggallāno asi bījako , kathā eva kā , pāto evātī + dha pubbassaralope sampatte ‘‘ saro lopo sare ’’ tveva .

27. Paro kvaci

Saramhā paro saro kvaci lopanīyo hoti .

Yassa dāni , saññāti , chāyāva , itipi , assamaṇīsi , cakkhundriyaṃ , akataññūsi , ākāseva , tepi , vandehaṃ , sohaṃ , cattārome , vasa- lobhiM0.8 , moggallānosi bījako , kathāva kā , pātova .

Kvacīti kiṃ , paññindriyaṃ , pañcindriyāni , sattuttamo , ekūnavīsati , yassete , sugatovādo , diṭṭhāsavo , diṭṭhogho , cakkhāyatanaṃ , taṃ kutettha labbhā .

‘‘ Vivakkhāto sandhayo bhavantī ’’ ti ñāyā vatticchāpi idha sijjhati .

Kvacītya + dhikāro sabbasandhīsu , tena nātippasaṅgo .( Lopasandhi ).

Saro paro veti ca vattate .

Tassa idaṃ , vāta īritaṃ , na upeti , vāma ūru , ati iva aññehi , vi udakaṃ itīdha pubbassaralope –

29. Yuvaṇṇāna + meo luttā

Luttā sarā paresaṃ ivaṇṇuvaṇṇānaṃ e + o honti vā yathākkamaṃ .

Yathāsaṃkhyānuddeso samānānaṃ .

24. Vaṇṇaparena savaṇṇopi

Vaṇṇasaddo paro yasmā , tena savaṇṇopi gayhati sayañca rūpaṃti īūnampi e + o .

Sabbattha rassassa jātiniddese dīghassāpi gahaṇatthaṃ ida + māraddhaṃ .

Tassedaṃ , vāteritaṃ , nopeti , vāmoru , atevaññehi , vodakaṃ .

Idañca pacchimodāharaṇadvayaṃ ‘‘ avaṇṇe lutte eva e + o hontī ’’ ti gāhassa nisedhanatthaṃ .

Vātveva , tassidaṃ .

Kathaṃ ‘‘ paccorasmin ’’ ti , yogavibhāgā .

Pati urasminti vibhajja ‘‘ yavā sare ’’ ti yakāre ‘‘ tavaggavaraṇā ’’ dinā co ,‘‘ vaggalasehi te ’’ ti pubbarūpañca ,‘‘ yuvaṇṇāna + meo ’’ ti ( yogavibhāgā ) ussa o ca .

Luttāti kiṃ , dasa imeM0.9 dhammā , yathā idaṃ , kusalassa upasampadā .

Atippasaṅgabādhakassa kvacisaddassānuvattanato na vikappavidhi niyatā , tena upeto , aveccāti evamādīsu vikappo .

Tārakitā , yassindriyāni , mahiddhiko , sabbītiyo , tenupasaṅkami , lokuttarotiādīsu vidhi ca na hoti .

Paṭisanthāravutti assa , sabbavitti anubhūyate , vi añjanaṃ , vi ākato , dāsī ahaṃ , ahuvā pure , anu addhamāsaṃ , anu eti , su āgataṃ , su ākāro , du ākāro , cakkhu āpāthaṃ , bahu ābādho , pātu akāsi , na tu eva , bhū āpanalānilaṃ itī + dha ‘‘ yuvaṇṇānaṃ ’’‘‘ ve ’’ ti ca vattate ,

30. Yavā sare

Sare pare ivaṇṇuvaṇṇānaṃ yakāra + vakārā honti vā yathākkamaṃ .

Paṭisanthāravutyassa , sabbavityanubhūyate , byañjanaṃ , byākato ‘‘ byañjane dīgharassā ’’ ti dīghe dāsyāhaṃ , ahāpure , anvaddhamāsaṃ , anveti , svāgataṃ , svākāro , dvākāro , cakkhvāpāthaṃ , bahvābādho , pātvākāsi , na tveva , bhvāpanalānilaṃ .

Vātveva , viākato , sāgataṃ .

Adhigato kho me ayaṃ dhammo , putto te ahaṃ , te assa pahīnā pañca , te ahaṃ , ye assa , te ajja , yāvatako assa kāyo , tāvatako assa byāmo , ko attho , atha kho assa , ahaṃ kho ajja , so ahaṃ , so ajja , so eva , yato adhikaraṇaṃ , so ahaṃ itī + dha ‘‘ yavā sare ’’‘‘ ve ’’ ti ca vattate ,

30. Eonaṃ

EonaṃM0.10 yakāra + vakārā honti vā sare pare yathākkamaṃ .

‘‘ Byañjane dīgharassā ’’ ti dīghe adhigato kho myāyaṃ dhammo , putto tyāhaṃ , tyāssa pahīnā pañca , tyāhaṃ , yyassa , tyajja , yāvatakvassa kāyo , tāvatakvassa byāmo , kvattho , atha khvassa , ahaṃ khvajja , svāhaṃ , svajja , sveva , yatvādhikaraṇaṃ , svāhaṃ .

Vātveva , tejja , sohaṃ .

Kvaci tveva , dhanamatthi , puttāmatthi , te nāgatā , asantettha , cattāro ime .

Go eḷakaṃ , go assaṃ , go ajinaṃ itī + dha ‘‘ sare ’’ ti vattate .

32. Gossā + vaṅa

Sare pare gossa avavādeso hoti .

Sa ca ‘‘ ṭānubandhānekavaṇṇā sabbassā ’’ ti sabbassa pasaṅge ‘ antassā ’’ ti vattate .

18. Ṅa + nubandho

Ṅa-kāro anubandho yassa , so anekavaṇṇopi antassa hotīti okārasseva hoti .

‘‘ Saṃketo + navayavo + nubandho ’’ ti vacanā ṅa-kārassā + ppayogo .

Uccāritānantarappadhaṃsino hi anubandhā , payojanaṃ anubandhoti saṃketo .

Gaveḷakaṃ , gavāssaṃ , gavājinaṃ .

Iti evā + tī + dha –

36. Vī + tisse + ve vā

Evasadde pare itissa vo hoti vā .

Sa ca –

17. Chaṭṭhiyantassa

ChaṭṭhīniddiṭṭhassaM0.11 yaṃ kāriyaṃ , ta + dantassa viññeyyanti ikārassā + deso .

Ādesiṭṭhāne ādissatīti ādeso .

Itveva .

Aññatra yādeso ,‘‘ tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā ’’ ti tassa co ,‘‘ vaggalasehi te ’’ ti yassa cakāro , icceva .

Eveti kiṃ , iccāha .( Ādesasandhi ).

Ti aṅgulaṃ , ti aṅgikaṃ , bhū ādayo , migī bhantā udikkhatityādisandhayo vuccante .

‘‘ Mayadā sare ’’ ti vattate .

45. Vanataragā cā + gamā

Ete mayadā ca āgamā honti vā sare kvaci .

Āgamino aniyamepi –

Saroyevā + gami hoti , vanādinantu ñāpakā ;

Aññathā hi padādīnaṃ , yukavidhāna + manatthakaṃ .

Etthā + gamā aniyatāgamīnameva bhavanti ce , yakārāgameneva ‘‘ nipajjan ’’ ti siddhe ‘‘ padādīnaṃ kvacī ’’ ti byañjanassa yukā + gamo niratthakoti adhippāyo .

Tivaṅgulaṃ , tivaṅgikaṃ , bhūvādayo , migī bhantā vudikkhati , pavuccati , pāguññavujutā .

Ito nāyati , cinitvā .

Yasmātiha , tasmātiha , ajjatagge .

Nirantaraṃ , nirālayo , nirindhano , nirīhakaṃ , niruttaro , nirojaṃ , duratikkamo , durāgataṃ , duruttaraṃ , pāturahosi , punarāgaccheyya , punaruttaṃ , punareva , punareti , dhīratthu , pātarāso , caturaṅgikaṃ , caturārakkhaṃ , caturiddhipādapaṭilābho , caturoghanittharaṇatthaṃ , bhatturatthe , vuttiresā , pathavīdhāturevesāM0.12 , nakkhattarājāriva tārakānaṃ , vijjurivabbhakuṭe , āraggeriva sāsapo , usabhoriva , sabbhireva samāsetha .

Puthageva , rasse pageva .

Lahumessati , gurumessati , idhamāhu , kena te idha mijjhati , bhadro kasāmiva , ākāse mabhipūjaye , ekamekassa , yena midhekacce .

Bhātiyeva , hotiyeva , yathāyidaṃ , yathāyeva , māyidaṃ , nayidaṃ , nayidha , chayimāni , navayime dhammā , bodhiyāyeva , pathavīyeva dhātu , tesuyeva , teyeva , soyeva , pāṭiyekkaṃ , viyañjanaṃ , viyākāsi , pariyantaṃ , pariyādānaṃ , pariyuṭṭhānaṃ , pariyesati , pariyosānaṃ , niyāyogo .

Udaggo , udayo , udāhaṭaṃ , udito , udīritaṃ , udeti , sakideva , kiñcideva , kenacideva , kismiñcideva , kocideva , sammadatto , sammadaññā vimuttānaṃ , sammadeva , yāvadatthaṃ , yāvadicchakaṃ , yāvadeva , tāvadeva , punadeva , yadatthaṃ , yadantaraṃ , tadantaraṃ , tadaṅgavimutti , etadatthaṃ , attadatthaṃ , tadatthaṃ , sadatthapasuto siyā , aññadatthu , manasādaññā vimuttānaṃ , bahudeva ratti .

Vātveva , attaatthaṃ , dvādhiṭṭhitaṃ , pātuahosi .

Vavatthitavibhāsattā vādhikārassa byañjanatopi , bhikkhunīnaṃ vuṭṭhāpeyya , ciraṃ nāyati , taṃyeva .

Cha abhiññā , cha aṅgaṃ , cha asīti , cha aṃsā , cha āyatanaṃ itī + dha ‘‘ vā sare ’’‘‘ āgamo ’’ ti ca vattate .

49. Chā ḷo

Chasaddā parassa sarassa ḷakāro āgamo hoti vā .

Chāti anukaraṇattā ekavacanaṃ .

Chaḷabhiññā , chaḷaṅgaṃ , chaḷasīti , chaḷaṃsā , chaḷāyatanaṃ .

Vātveva , chaabhiññā .( Āgamasandhi ).

LopoM0.13 adassanaṃ , ṭhāniṃ , ya + māmaddiya dissati ;

Ādeso nāma so yā tu , asantuppatti āgamo .

Sarasandhi .

Kaññā iva , kaññāva iccādi sarasandhinisedho vuccati , pasaṅgapubbako hi paṭisedho .

Pubbasarānaṃ lope sampatte ‘‘ saro ’’‘‘ ve ’’ ti ca vattate .

28. Na dve vā

Pubbaparassarā dvepi vā kvaci na lupyante .

Kaññā iva , kaññeva , kaññāva .

Sāriputta idhekacco , ehi sivaka uṭṭhehi , āyasmā ānando , gāthā abhāsi , devā ābhassarā yathā , tevijjā iddhipattā ca , bhagavā uṭṭhāyāsanā , bhagavā eta + davoca , abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi , gantvā olokento , bhūtavādī atthavādī , yaṃ itthī arahaṃ assa , sāmāvatī āha , pāpakārī ubhayattha tappati , nadī ottharati , ye te bhikkhū appicchā , bhikkhū āmantesi , bhikkhū ujjhāyiṃsu , bhikkhū eva + māhaṃsu , imasmiṃ gāme ārakkhakā , sabbe ime , katame ekādasa , gambhīre odakantike , appamādo amataṃ padaṃ , saṅgho āgacchatu , ko imaṃ pathaviṃ vicessati , āloko udapādi , eko ekāya , cattāro oghā , are ahampi , sace imassa kāyassa , no atikkamo , aho acchariyo , atho anto ca , atha kho āyasmā , atho oṭṭhava + cittakā , tato ā- mantayiM0.14 satthāti evamādayo idha kālabyavadhāneneva sijjhanti .

Kvacīti kiṃ , āgatā + ttha , āgatā + mhā , katama + ssa vāro , appassutā + yaṃ puriso , camarī + va , sabbe + va , sve + va , ese + va nayo , parisuddhe + tthā + yasmanto , ne + ttha , kute + ttha labbhā , sace + sa brāhmaṇa , tathū + pamaṃ , yathā + ha , jīvhā + yatanaṃ , avijjo + gho , itthindriyaṃ , abhibhā + yatanaṃ , bhayatū + paṭṭhānaṃ , saddhī + dha vittaṃ purisassa seṭṭhaṃ .( Sarasandhinisedho )

Tatra abhirati , tatra ayaṃ , buddha anussati , sa atthikā , saññāvā assa , tadā ahaṃ , yāni idha bhūtāni , gacchāmi iti , ati ito , kikī iva , bahu upakāraṃ , madhu udakaṃ , su upadhāritaṃ , sopi ayaṃ , idāni ahaṃ , sace ayaṃ , appassuto ayaṃ , itara itarena , saddhā idha vittaṃ , kamma upanissayo , tathā upamaṃ , ratti uparato , vi upasamo , lokassa iti , deva iti , vi atipatanti , vi atināmenti , saṅghāṭi api , jīvitahetu api , vijju iva , kiṃsu idha vittaṃ , sādhu iti , te assa pahīnā , so assa , madhuvā maññati bālo , evaṃ gāme muni care , khanti paramaṃ tapo titikkhā , na maṃku bhavissāmi , su akkhāto , yo ahaṃ , so ahaṃ , kāmato jāyati soko , kāmato jāyati bhayaṃ , sakko uju ca suhujuca , anupaghāto , durakkhaṃ , duramaṃ , dubharatā .

Yiṭṭhaṃ vā hutaṃ vā loke , yadi vā sāvake , puggalā dhammadasā te , bhovādī nāma so hoti , yathābhāvī guṇena so , yathā idaṃ , sammā dakkhāto , parā kamo , taṇhā kkhayo , jhānassa lābhī amhi , thullaccayo itī + dha –

33. Byañjane dīgharassā

Rassa + dīghānaṃM0.15 kvaci dīgha + rassā honti byañjane .

Tatrābhirati , tatrāyaṃ , buddhānussati , sātthikā , saññāvā + ssa , tadāhaṃ , yānī + dha bhūtāni , gacchāmīti , atīto , kikīva , bahūpakāraṃ , madhūdakaṃ , sūpadhāritaṃ , sopāyaṃ , idānāhaṃ , sacāyaṃ , appassutāyaṃ , itarītarena , saddhīdha vittaṃ , kammūpanissayo , tathūpamaṃ , rattūparato , vūpasamo , lokassāti , devāti , vītipatanti , vītināmenti , saṅghāṭīpi , jīvitahetūpi , vijjūva , kiṃsūdha vittaṃ , sādhūti , tyāssa pahīnā , svāssa , madhuvā maññatī bālo , evaṃ gāme munī care , khantī paramaṃ tapo titikkhā , na maṃkū bhavissāmi , svākkhāto , yvāhaṃ , svāhaṃ , kāmato jāyatī soko , kāmato jāyatī bhayaṃ , sakko ujū ca suhujū ca , anūpaghāto , dūrakkhaṃ , dūramaṃ , dūbharatā .

Yiṭṭhaṃva hutaṃva loke , yadiva sāvake , puggala dhammadasā te , bhovādi nāma so hoti , yathābhāvi guṇena so , yathayidaṃ , sammadakkhāto , parakkamo , taṇhakkhayo , jhānassa lābhimhi , vasimhi , thullaccayo .

Kvacīti kiṃ , tyajja , svassa , patiliyatīti dīghanisedho , māyidaṃ , manasādaññā vimuttānaṃ , yathākkamaṃ , ārakkhātītaṃ , dīyati , sūyatīti rassakāriyanisedho .

Kathaṃ yāniva antalikkheti ,‘‘ dīgharassā ’’ ti yogavibhāgā .( Dīgha + rassasandhi ).

Byañjaneti vattate .

34. Saramhā dve

Saramhā parassa byañjanassa kvaci dve rūpāni honti .

Ettha ca āvuttidvivacanaṃ ṭhānedvivacananti dvīsu ṭhānedvivacanaṃ veditabbaṃ .

TāniM0.16 ca pa + pati + paṭi + kama + kusa + kudha + kī + gaha + juta + ñā + si + su + sū + sambhū + sara + sasādīnamādibyañjanānañca hoti .

Idha pamādo = idhappamādo , evaṃ appamādo , vippayutto , suppasanno , sammā padhānaṃ = sammappadhānaṃ rassattaṃ .

Appativattiyo , adhippatipaccayo , suppatiṭṭhito ,.

Appaṭipuggalo , vippaṭisāro , suppaṭipatti .

Pakkamo , paṭikkamo , hetukkamo , ākamati = akkamati , evaṃ pakkamati , yathākkamaṃ .

Akkosati , paṭikkosati , anukkosati , ākosati = akkosati .

Akkuddho , abhikkuddho .

Dhanakkīto , vikkayo , anukkayo .

Paggaho , viggaho , anuggaho , candaggāho , diṭṭhiggāho .

Pajjoto , vijjoto , ujjoto .

Kataññū , viññū , paññāṇaṃ , viññāṇaṃ , anaññāṇaṃ .

Avassayo , nissayo , samussayo .

Appassuto , vissuto , bahussuto .

Āsavā = assavā .

Passambhento , vissambhento .

Aṭṭassaro , vissarati , anussarati , anussati .

Passasanto , vissasanto , muhussasanto , āsāso = assāso .

Ādisaddena avissajento , vissajento , abhikkantataro , pariccajento , upaddavo , upakkileso , mittadduno , āyabyayo , abbahi iccādi .

Tika + taya + tiṃsa + vatādīna + mādibyañjanassa ca .

Kusalattikaṃ , pītittikaṃ , hetuttikaṃ .

Lokattayaṃ , bodhittayaṃ , vatthuttayaṃ .

Ekattiṃsa , dvattiṃsa , tettiṃsa , catuttiṃsa .

Sīlabbataṃ , subbato .

Sappītiko , samannāgato , punappunaṃ iccādi .

Vatu + vaṭa + disāna + mante , yathā vattati , vaṭṭati , dassanaṃ , phasso iccādi .

U + du + niupasagga + ta + catu + cha + santasaddādesādīhiM0.17 paresañca .

Ukaṃso = ukkaṃso , evaṃ dukkaraṃ , nikkaṅkho , uggataṃ , duccaritaṃ , nijjaṭaṃ , ujjahaṃ , uccaṅgaṃ , unnamati , dukkaro , niddaro , unnato , duppañño , nimmalo , uyyutto , dullabho , nibbatto , ussāho , nissāro .

Takkaro , tajjo , tanninno , tappabhavo , tammayo , catukkaṃ , catuddisaṃ , catuppado , catubbidhaṃ , catussālaṃ , chakkaṃ , channavuti , chappadiko , chabbassāni .

Sakkāro , sagguṇo , sandiṭṭhi , sappuriso , mahabbalo .

Apadantaākāravajjitadīghato yakārassa ca , niyyāti , suyyati , abhibhuyya , viceyya , vineyya , dheyyaṃ , neyyaṃ , seyyo , jeyyo , veyyākaraṇo .

Ākāravajjitanti kiṃ , mālāya , dolāya , samādāya .

Chandānurakkhaṇe-nappajahe vaṇṇabalaṃ purāṇaṃ , ujjugatesu seyyo , gacchanti suggatiṃ .

Saramhāti kiṃ , ñāyo , taṃkhaṇaṃ .

Kvacitveva , nikāyo , nidānaṃ , nivāso , tato , chasaṭṭhi , upanīyati , sūyati .

35. Catutthadutiyesve + saṃ tatiyapaṭhamā

Catutthadutiyesu paresve + saṃ catutthadutiyānaṃ tabbagge tatiyapaṭhamā honti paccāsatyā .

Vagge gha + jha + ḍha + dha + bhā catutthā , kha + cha + ṭha + tha + phā dutiyā , ga + ja + ḍa + da + bā tatiyā , ka + ca + ṭa + ta + pā paṭhamā .

Pa + u + du-niādīhi paresaṃ ghādīnaṃ dvibhāve tatiyapaṭhamā honti .

Pagarati = paggharati , evaṃ uggharati , nigghoso , ugghāṭeti .

Esova tajjhānaphalo , paṭhamajjhānaṃ , abhijjhā-yatiM0.18 , ujjhāyati .

Daḍḍho , buḍḍho .

Viddhaṃseti , uddhaṃsito , uddhāro , niddhano , niddhuto .

Vibbhanto , ubbhanto , samubbhanto , dubbhikkhaṃ , nibbhayaṃ , tabbhāvo , catubbhi .

Saddhā , saddhammo .

Mahabbhayaṃ .

Rassasarehi paresaṃ vaggadutiyānaṃ dvibhāvo ce , paṭhamā .

Pañcakkhandhā , evaṃ rūpakkhandho , akkhamo , abhikkhaṇaṃ , avikkhepo , jātikkhettaṃ , dhātukkhobho , āyukkhayo .

Setacchattaṃ , evaṃ sabbacchannaṃ , vicchannaṃ , bodhicchāyā , jambucchāyā , samucchedo .

Tatra ṭhito = tatraṭṭhito , evaṃ thalaṭṭhaṃ , jalaṭṭhaṃ , aṭṭhitaṃ , niṭṭhitaṃ , cattāriṭṭhānāni , garuṭṭhāniyo , samuṭṭhito .

Sabbatthāmena , yasatthero , pattharati , vitthāro , abhitthuto , vitthambhito , anutthunaṃ .

Papphoṭeti , mahapphalaṃ , anipphalaṃ , vipphāro , paripphuṭeyya , madhupphāṇitaṃ .

Ākārato , ākhāto = akkhāto , evaṃ taṇhākkhayo , āṇākkhettaṃ , saññākkhandho .

Āchādayi = acchādayi , evaṃ acchindati , nāvaṭṭhaṃ , attharati , apphoṭeti .

Kvaci tveva , puvakhajjakaṃ , tassa chaviādīni chinditvā , yathāṭhitaṃ , kammaphalaṃ , sīlaṃ tassa jhāyino , ye jhānappasutā dhīrā , nidhanaṃ , mahādhanaṃ .( Dvibhāvasandhi ).

Akaramha se te , so kho byanti kāhiti , so gacchaṃ na nivattati , eso attho , eso ābhogo , eso idāni itī + dha ‘‘ ve ’’ ti vattate .

37. Eona + ma vaṇṇe

Eonaṃ vaṇṇe kvaci a hoti vā .

Akaramha sa te , akaramha se te , evaṃ sa kho byanti kāhiti , sa gacchaṃ na nivattati , esa atthoM0.19 , esa ābhogo , esa idāni .

Vaṇṇeti kiṃ , amoghavacano ca so , gandhabbānaṃ adhipati , mahārājā yasassi soti .

‘‘ Na sandhisamāsā vaddhassā ’’ ti vuttattā gāthāmajjhe sandhi na hotīti ‘‘ tividhassā ’’ ti vuttatimhi parepi vaṇṇo paro nāma na iti .( Sarabyañjanasandhi ).

Ata yantaṃ , tatha yaṃ , mada yaṃ , budha yati , dhana yaṃ , seva yo , para yesanā , pokkharaṇa yo itī + dha –

48. Tavaggavaraṇānaṃ ye cavagga bayañā

Tavaggavaraṇānaṃ cavaggabayañā honti yathākkamaṃ yakāre .

‘‘ Vaggalasehi te ’’ ti pubbarūpaṃ .

Accantaṃ , tacchaṃ , majjaṃ , bujjhati , dhaññaṃ , sebbo , payyesanā , pokkharañño .

Apuccaṇḍakāyaṃ , jaccandho , yajjevaṃ , ajjhagamā , ajjhattaṃ , ajjhupagato , ajjhogāhetvā , dibbaṃ .

Kvacitveva , ratyā .

Saka yate , ruca yate , paca yate , aṭa yate , lupa yate , kupa yate , sala yate , phala yate , disa yate , asa yate itī + dha ‘‘ ye ’’ ti vattate vakkhamānesu dvīsu .

49. Vaggalasehite

Vaggalasehi parassa yakārassa kvaci te vaggalasā honti .

Sakkate , ruccate , paccate , aṭṭate , luppate , kuppate , sallate , phallate , dissate , assate .

Kvacitveva , kyāhaṃ .

Muha yati , guha yati itī + dha –

50. Hassa vipallāso

HassaM0.20 vipallāso hoti yakāre .

Muyhati , guyhati .

Bahu ābādho itī + dha ussavakāre ‘‘ hassa vipallāso ’’ ti vattate .

51. Ve vā

Hassa vipallāso hoti vā vakāre .

Bavhābādho .

Vātveva , bahvābādho .

52. Tathanarānaṃ ṭaṭhaṇalā

Tathanarānaṃ ṭaṭhaṇalā honti vā yathākkamaṃ .

Dukkataṃ = dukkaṭaṃ , evaṃ sukaṭaṃ , patthaṭo , pataṭo , uddhaṭo , visaṭo .

Aṭṭhakathā .

Paṇidhānaṃ , paṇipāto , paṇāmo , paṇītaṃ , pariṇato , pariṇāmo , duṇṇayo , niṇṇayo , oṇato .

Paripanno = palipanno , evaṃ palibodho , pallaṅkaṃ , taluno , mahāsālo , māluto , sukhumālo .( Byañjanasandhi ).

Cakkhu udapādi , akkhi rujati , purima jāti , aṇu thūlāni , kattabba kusalaṃ bahuṃ , ta sampayuttā , tata sabhāvato itī + dha ‘‘ ve ’’ ti vattate yāva ‘‘ mayadā sare ’’ ti .

38. Niggahītaṃ

Niggahītāgamo hoti vā kvaci .

Sāmatthiyenā + gamova , sa ca rassasarasseva hoti … tassa rassasarānugatattā .

Ṭhānīna + māliṅghiya gacchati pavattatīti āgamo .

Cakkhuṃ udapādi , akkhiṃM0.21 rujati , purimaṃ jāti , aṇuṃ thūlāni , kattabbaṃ kusalaṃ bahuṃ , taṃsampayuttā , taṃtaṃsabhāvato .

Vāggahaṇena cakkhu udapādi iccādi .

Avaṃsiro , yāvañcidaṃtiādi niccaṃ … vavatthitavibhāsattā vādhikārassa , vavatthitassa lakkhaṇassā + nurodhena lakkhaṇe pavattitā vibhāsā vavatthitavibhāsā .

Vāsaddo hi atthadvaye vattate katthaci vikappe , katthaci yathāvavatthitarūpapariggaheti .

Yadā pacchime , tadā nicca + manicca + masantañca vidhiṃ dīpeti .

Ettha pana kvacisaddassā + nuvattanā tenevā + santavidhi siddhoti vāsaddeni + taradvayaṃ .

Kvaci tveva , na hi etehi , idha ceva .

Saṃ rambho , saṃ ratto , saṃ rāgo , tāsaṃ ahaṃ santike , evaṃ ayaṃ , puṃ liṅgaṃ , kiṃ ahaṃ , tassa adāsiṃ ahaṃ itī + dha ‘‘ niggahītā ’’ dhikāro ā ‘‘ mayadā sare ’’ ti .

39. Lopo

Niggahītassa lopo hoti vā kvaci .

Dīghe sārambho saṃrambho , sāratto saṃratto , sārāgo saṃrāgo , pubbassaralope tāsāhaṃ santike , evāyaṃ , dvitte pulliṅgaṃ puṃliṅgaṃ , kyāhaṃ , tassa adāsahaṃ .

Paṭisallāno , sallekho , pātukāmo , gantumano , ariyasaccāna dassanaṃ , etaṃ buddhāna sāsanaṃ , avisāhāro , cirappavāsintiādīsu niccaṃ .

Kvacīti kiṃ , eva + mayaṃ , ki + mahaṃ , etaṃ maṅgala + muttamaṃ .

Kataṃ iti , abhinanduṃ iti , uttattaṃ iva , cakkaṃ iva , kaliṃiva , halaṃ idāni , kiṃ idāni , tvaṃ asi , idaṃ api , uttariṃ api , dātuṃ api , sadisaṃ eva itī + dha –

40. Parasarassa

NiggahītamhāM0.22 parasarassa lopo hoti vā kvaci .

Katanti , abhinandunti , uttattaṃva , cakkaṃva , kaliṃva , halaṃdāni , kiṃdāni , tvaṃsi , idampi , uttarimpi , dātumpi , sadisaṃva .

Vāti kiṃ , kataṃiti , kimiti , dātumapi , sadisaṃ eva .

Pupphaṃ assā uppajjati , evaṃ assa te āsavā itī + dha parassaralope –

53. Saṃyogādilopo

Abyavahitānaṃ dvinnaṃ byañjanānaṃ ekatra ṭhiti saṃyogo , tasmiṃ saṃyoge yo ādibhūtāvayavo , tassa vā kvaci lopo hotītiādibyañjanassa lopo .

Pupphaṃsā uppajjati , evaṃsa te āsavā .

Tiṇṇaṃ saṃyogānaṃ visaye agyāgāraṃ , vutyassa iti hoti .

Taṃ karoti , taṃ khaṇaṃ , saṃ gato , taṃ ghataṃ , dhammaṃ care , taṃ channaṃ , taṃ jātaṃ , taṃ jhānaṃ , taṃ ñāṇaṃ , taṃ ṭhānaṃ , taṃ ḍahati , taṃ tanoti , taṃ thiraṃ , taṃ dānaṃ , taṃ dhanaṃ , taṃ niccutaṃ , taṃ patto , taṃ phalaṃ , tesaṃ bodho , saṃ bhūto , taṃ mittaṃ , kiṃ kato , dātuṃ gato itī + dha –

41. Vagge vagganto

Niggahītassa kho vagge vagganto vā hotīti nimittānussarānaṃ paccāsatyā tabbaggapañcamo hoti .

Paccāsatti nāma ṭhānato āsannatā guṇato vā , guṇatoti vaṇṇasaññādiguṇato .

NiggahītassaM0.23 anusarīyatīti pacchā katvā sarīyatīti anussarotipi vuccati .

Taṅkaroti = taṃ karoti , evaṃ taṅkhaṇaṃ , saṅgato , taṅghataṃ .

Dhammañcare , tañchannaṃ , tañjātaṃ , tañjhānaṃ , taññāṇaṃ .

Taṇṭhānaṃ , taṇḍahati .

Tantanoti , tanthiraṃ , tandānaṃ , tandhanaṃ , tanniccutaṃ , tampatto , tamphalaṃ , tesammodho , sambhūto , tammittaṃ .

Kiṅkato , dātuṅgato , taṇhaṅkaro , raṇañjaho , saṇṭhito , jutindharo , sammatotiādīsu niccaṃ .

Ānantarikaṃ ya + māhu , yaṃ yadeva , paccattaṃ eva , taṃ hiitī + dha –

42. Yevahisu ño

Ya + eva + hisaddesu niggahītassa vā ño hoti .

‘‘ Vaggalasehi te ’’ ti yassa ñakāro .

Ānantarikañña + māhu = ānantarikaṃ ya + māhu , yaññadeva = yaṃyadeva , ñassa dvitte paccattaññeva , paccattaṃ eva , tañhi , tañhi .

‘‘ Abyabhicārinā byabhicārī niyamyate ’’ ti ñāyā evasaddasahacariyā ‘‘ ya ’’ iti sabbādiyasaddasseva gahaṇaṃ .

Saṃyogo , saṃyojanaṃ , saṃyato , saṃyācikāya itī + dha –

43. Ye saṃssa

Saṃsaddassa yaṃ niggahītaṃ , tassa vā ño hoti yakāre .

Saññogo = saṃyogo , evaṃ saṃyojanaṃ , saññato , saññācikāya .

Idha yakāramattova gayhate .

Saṃssāti kiṃ , etaṃ yojanaṃ , taṃ yānaṃ , taṃ saraṇaṃ yanti .

TaṃM0.24 eva , taṃ ahaṃ brūmi , yaṃ āhu , dhanaṃ eva , kiṃ etaṃ , nindituṃ arahati , taṃ idaṃ , yaṃ aniccaṃ , taṃ anattā , etaṃ avoca , etaṃ eva itī + dha –

44. Mayadā sare

Niggahītassa ma ya dā honti vā sare kvaci .

Tameva taṃ eva , tamahaṃ brūmi = taṃ ahaṃ brūmi , yamāhu , dhanameva , kimetaṃ , ninditumarahati .

Tayidaṃ .

Yadaniccaṃ , tadanattā , etadavoca , etadeva .

‘‘ Mayadā ’’ ti yogavibhāgā buddhama saraṇama iccādi bhavati .

47. Tadaminādīni

Tadaminādīni nippajjanti .

‘‘ Ya + dalakkhaṇikaṃ , taṃ nipātanā ’’ ti ñāyā lakkhaṇantarena avihitā desa + lopā + gama + vipallāsā , sabbattha imināva daṭṭhabbā .

Idañca paresaṃ pisodarādimiva daṭṭhabbaṃ .

Phusitaṃ = jalabindu , phusita + mudara + massa pisodaraṃ .

Issa akāre taṃ iminā = tadaminā , sakiṃ āgāmī = sakadāgāmī , dhassa dakāre ekaṃ idha ahaṃ = eka + midā + haṃ , vidhassa vidādeso saṃvidhāya avahāro = saṃvidāvahāro , vārisaddassa vakāre , hassa lakāre ca kate vārivāhako = valāhako , jīvanassa jīādeso , jīvanassa muto = jīmūto .

Chavassa suādese , sayanassa sānādese ca kate chavassa sayanaṃ = susānaṃ .

Uddhassa uduādese , khassa khalaādese ca ‘‘ saramhā dve ’’ ti dvittādimhi ca kate uddhaṃ khaṃ assa udukkhalaṃ .

Pisitassa piādese , asassa sācādese ca kate pisitāso = pisāco .

MahīsaddassaM0.25 mayūādese , ravatissa rādese ca kate mahiyaṃ ravatīti mayūro .

Eva + maññepi payogato + nugantabbā .

Ettha ca –

Vaṇṇāgamo vaṇṇavipariyāyo ,

Dve cā + pare vaṇṇavikāra + nāsā ;

Dhātussa atthātisayena yogo ,

Ta + duccate pañcavidhaṃ niruttaṃti .

Yathā dvāre niyutto = dovārikoti okaāgamo .

Hiṃsasaddassa sīhoti vipallāso .

Nijako = niyakoti vikāro .

Mehanassa khassa mālā mekhalāti vaṇṇalopo , ha + na + makārānaṃ lopo .

Mayūroti atthe ravatissa atissayayogoti .

Yathariva tathariveti nipātāva .

‘‘ Jaraggavā vicintesuṃ , vara + mhākaṃ bhusāmive ’’ ti ettha ivasaddo evakārattho .

Niggahītasandhi .

Sandhissarānaṃ paṭisedhasandhi ,

Atho byañjana + sarabyañjanānaṃ ;

Sandhi ca + tho niggahītassa sandhi ,

Bhavanti sandhi pana pañcadhā ve .

Iti payogasiddhiyaṃ sandhikaṇḍo paṭhamo .

Issues

Payogasiddhipāḷi

Payogasiddhipāḷi