18. Paṇṇāsanipāto

[526]1. Niḷinikājātakavaṇṇanā

UddayhateV5.184P5.193M5.203 janapadoti idaṃ satthā jetavane viharanto purāṇadutiyikāpalobhanaṃ ārabba kathesi .

Kathento ca taṃ bhikkhuṃ ‘‘ kena ukkaṇṭhāpitosī ’’ ti pucchitvā ‘‘ purāṇadutiyikāyā ’’ ti vutte ‘‘ na esā kho , bhikkhu , idāneva tava anatthakārikā , pubbepi tvaṃ etaṃ nissāya jhānā parihāyitvā mahāvināsaṃ patto ’’ ti vatvā atītaṃ āhari .

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto udiccabrāhmaṇamahāsālakule nibbattitvā vayappatto uggahitasippo isipabbajjaṃ pabbijitvā jhānābhiññā nibbattetvā himavantapadese vāsaṃ kappesi .

Alambusājātake vuttanayeneva taṃ paṭicca ekā migī gabbhaṃ paṭilabhitvā puttaṃ vijāyi ,‘‘ isisiṅgo ’’ tvevassa nāmaṃ ahosi .

Atha naṃ pitā vayappattaṃ pabbājetvā kasiṇaparikammaṃ uggaṇhāpesi .

So nacirasseva jhānābhiññā uppādetvā jhānasukhena kīḷi , ghoratapo paramadhitindriyo ahosi .

Tassa sīlatejena sakkassa bhavanaṃ kampi .

Sakko āvajjento taṃ kāraṇaṃ ñatvā ‘‘ upāyenassa sīlaṃ bhindissāmī ’’ ti tīṇi saṃvaccharāni sakalakāsiraṭṭhe vuṭṭhiṃ nivāresi , raṭṭhaṃ aggidaḍḍhaṃ viya ahosi .

Sasse asampajjamāne dubbhikkhapīḷitā manussā sannipatitvā rājaṅgaṇe upakkosiṃsu .

Atha ne rājā vātapāne ṭhito ‘‘ kiṃ etan ’’ ti pucchi .

‘‘ Mahārāja , tīṇiP5.194 saṃvaccharāni devassa avassantattā sakalaraṭṭhaṃ uddayhati , manussā dukkhitā , devaṃ vassāpehi , devā ’’ ti .

Rājā sīlaṃ samādiyitvā uposathaṃ upavasantopi vassaṃ vassāpetuṃ nāsakkhi .

Tasmiṃ kāle sakko aḍḍharattasamaye tassa sirigabbhaṃ pavisitvā ekobhāsaṃ katvā vehāse aṭṭhāsi .

Rājā taṃ disvā ‘‘ kosi tvan ’’ ti pucchi .

‘‘ Sakkohamasmī ’’ ti .

‘‘ Kenatthenāgatosī ’’ ti ?

‘‘ Vassati te , mahārājaM5.204 , raṭṭhe devo ’’ ti ?

‘‘ Na vassatī ’’ ti .

‘‘ Jānāsi panassa avassanakāraṇan ’’ ti ?

‘‘ Na jānāmi , sakkā ’’ ti .

‘‘ Mahārāja , himavantapadeseV5.185 isisiṅgo nāma tāpaso paṭivasati ghoratapo paramadhitindriyo .

So nibaddhaṃ deve vassante kujjhitvā ākāsaṃ olokesi , tasmā devo na vassatī ’’ ti .

‘‘ Idāni panettha kiṃ kātabban ’’ ti ?

‘‘ Tassa tape bhinne devo vassissatī ’’ ti .

‘‘ Ko panassa tapaṃ bhindituṃ samattho ’’ ti ?

‘‘ Dhītā te , mahārāja , niḷinikā samatthā , taṃ pakkosāpetvā ‘ asukaṭṭhānaṃ nāma gantvā tāpasassa tapaṃ bhindāhī ’ ti pesehī ’’ ti .

Evaṃ so rājānaṃ anusāsitvā sakaṭṭhānameva agamāsi .

Rājā punadivase amaccehi saddhiṃ mantetvā dhītaraṃ pakkosāpetvā paṭhamaṃ gāthamāha –

‘‘ Uddayhate janapado , raṭṭhañcāpi vinassati ;

Ehi niḷinike gaccha , taṃ me brāhmaṇamānayā ’’ ti .

Tattha taṃ meti taṃ mama anatthakāriṃ brāhmaṇaṃ attano vasaṃ ānehi , kilesarativasenassa sīlaṃ bhindāhīti .

Taṃ sutvā sā dutiyaṃ gāthamāha –

‘‘ Nāhaṃ dukkhakkhamā rāja , nāhaṃ addhānakovidā ;

Kathaṃ ahaṃ gamissāmi , vanaṃ kuñjarasevitan ’’ ti .

Tattha dukkhakkhamāti ahaṃ , mahārāja , dukkhassa khamā na homi , addhānampi na jānāmi , sāhaṃ kathaṃ gamissāmīti .

Tato rājā dve gāthāyo abhāsi –

‘‘ Phītaṃ janapadaṃ gantvā , hatthinā ca rathena ca ;

Dārusaṅghāṭayānena , evaṃ gaccha niḷinike .

‘‘ HatthiassaratheP5.195 pattī , gacchevādāya khattiye ;

Taveva vaṇṇarūpena , vasaṃ tamānayissasī ’’ ti .

TatthaV5.186 dārusaṅghāṭayānenāti , amma , niḷinike na tvaṃ padasā gamissasi , phītaṃ pana subhikkhaṃ khemaṃ attano janapadaṃ hatthivāhanehi ca rathavāhanehi caM5.205 gantvā tato parampi ajjhokāse paṭicchannena vayhādinā udakaṭṭhāne nāvāsaṅkhātena dārusaṅghāṭayānena gaccha .

Vaṇṇarūpenāti evaṃ akilamamānā gantvā tava vaṇṇena ceva rūpasampadāya ca taṃ brāhmaṇaṃ attano vasaṃ ānayissasīti .

Evaṃ so dhītarā saddhiṃ akathetabbampi raṭṭhaparipālanaṃ nissāya kathesi .

Sāpi ‘‘ sādhū ’’ ti sampaṭicchi .

Athassā sabbaṃ dātabbayuttakaṃ datvā amaccehi saddhiṃ uyyojesi .

Amaccā taṃ ādāya paccantaṃ patvā tattha khandhāvāraṃ nivāsāpetvā rājadhītaraṃ ukkhipāpetvā vanacarakena desitena maggena himavantaṃ pavisitvā pubbaṇhasamaye tassa assamapadassa samīpaṃ pāpuṇiṃsu .

Tasmiṃ khaṇe bodhisatto puttaṃ assamapade nivāsāpetvā sayaṃ phalāphalatthāya araññaṃ paviṭṭho hoti .

Vanacarako sayaṃ assamaṃ agantvā tassa pana dassanaṭṭhāne ṭhatvā niḷinikāya taṃ dassento dve gāthā abhāsi –

‘‘ Kadalīdhajapaññāṇo , ābhujīparivārito ;

Eso padissati rammo , isisiṅgassa assamo .

‘‘ Eso aggissa saṅkhāto , eso dhūmo padissati ;

Maññe no aggiṃ hāpeti , isisiṅgo mahiddhiko ’’ ti .

Tattha kadalīsaṅkhātā dhajā paññāṇaṃ assāti kadalīdhajapaññāṇo .

Ābhujīparivāritoti bhujapattavanaparikkhitto .

Saṅkhātoti eso aggi assa isisiṅgassa jhānena saṅkhāto paccakkhagato jalati .

Maññe no aggin ti aggiṃ no hāpeti juhati paricaratīti maññāmi .

Amaccāpi bodhisattassa araññaṃ paviṭṭhavelāya assamaṃ parivāretvā ārakkhaṃ ṭhapetvā rājadhītaraṃ isivesaṃ gāhāpetvāP5.196 suvaṇṇacīrakena nivāsanapārupanaṃ katvā sabbālaṅkārehi alaṅkaritvā tantubaddhaṃ cittageṇḍukaṃ gāhāpetvā assamapadaṃ pesetvā sayaṃ bahi rakkhantā aṭṭhaṃsu .

Sā tena geṇḍukena kīḷantī caṅkamakoṭiyaṃ otari .

Tasmiṃ khaṇe isisiṅgo paṇṇasāladvāre pāsāṇaphalake nisinno hoti .

So taṃ āgacchantiṃ disvā bhītatasito uṭṭhāya paṇṇasālaṃV5.187 pavisitvā aṭṭhāsiM5.206 .

Sāpissa paṇṇasāladvāraṃ gantvā kīḷiyeva .

Satthā tañca tato uttari ca atthaṃ pakāsento tisso gāthā abhāsi –

‘‘ Tañca disvāna āyantiṃ , āmuttamaṇikuṇḍalaṃ ;

Isisiṅgo pāvisi bhīto , assamaṃ paṇṇachādanaṃ .

‘‘ Assamassa ca sā dvāre , geṇḍukenassa kīḷati ;

Vidaṃsayantī aṅgāni , guyhaṃ pakāsitāni ca .

‘‘ Tañca disvāna kīḷantiṃ , paṇṇasālagato jaṭī ;

Assamā nikkhamitvāna , idaṃ vacanamabravī ’’ ti .

Tattha geṇḍukenassāti assa isisiṅgassa assamadvāre geṇḍukena kīḷati .

Vidaṃsayantīti dassentī .

Guyhaṃ pakāsitāni cāti guyhañca rahassaṅgaṃ pakāsitāni ca pākaṭāni mukhahatthādīni .

Abravīti so kira paṇṇasālāya ṭhatvā cintesi –

‘‘ sacāyaṃ yakkho bhaveyya , paṇṇasālaṃ pavisitvā maṃ murumurāpetvā khādeyya , nāyaṃ yakkho , tāpaso bhavissatī ’’ ti assamā nikkhamitvā pucchanto gāthamāha –

10.

‘‘ Ambho ko nāma so rukkho , yassa tevaṃgataṃ phalaṃ ;

Dūrepi khittaṃ pacceti , na taṃ ohāya gacchatī ’’ ti .

Tattha yassa tevaṃgataṃ phalan ti yassa tava rukkhassa evaṃgatikaṃ manoramaṃ phalaṃ .

Ko nāma so rukkhoti citrageṇḍukassa adiṭṭhapubbattā ‘‘ rukkhaphalena tena bhavitabban ’’ ti maññamāno evaṃ pucchati .

Athassa sā rukkhaṃ ācikkhantī gāthamāha –

11.

‘‘ Assamassa mama brahme , samīpe gandhamādane ;

Bahavo tādisā rukkhā , yassa tevaṃgataṃ phalaṃ ;

Dūrepi khittaṃ pacceti , na maṃ ohāya gacchatī ’’ ti .

TatthaV5.188P5.197 samīpe gandhamādaneti gandhamādanapabbate mama assamassa samīpe .

Yassa tevaṃgatan ti yassa evaṃgataṃ , ta -kāro byañjanasandhikaroti .

ItiM5.207 sā musāvādaṃ abhāsi .

Itaropi saddahitvā ‘‘ tāpaso eso ’’ ti saññāya paṭisanthāraṃ karonto gāthamāha –

12.

‘‘ Etū bhavaṃ assamimaṃ adetu , pajjañca bhakkhañca paṭiccha dammi ;

Idamāsanaṃ atra bhavaṃ nisīdatu , ito bhavaṃ mūlaphalāni bhuñjatū ’’ ti .

Tattha assamiman ti assamaṃ imaṃ bhavaṃ pavisatu .

Adetūti yathāsannihitaṃ āhāraṃ paribhuñjatu .

Pajjan ti pādabbhañjanaṃ .

Bhakkhan ti madhuraphalāphalaṃ .

Paṭicchāti paṭiggaṇha .

Idamāsanan ti paviṭṭhakāle evamāha .

Tassā paṇṇasālaṃ pavisitvā kaṭṭhattharaṇe nisīdantiyā suvaṇṇacīrake dvidhā gate sarīraṃ appaṭicchannaṃ ahosi .

Tāpaso mātugāmasarīrassa adiṭṭhapubbattā taṃ disvā ‘‘ vaṇṇo eso ’’ ti saññāya evamāha –

13.

‘‘ Kiṃ te idaṃ ūrūnamantarasmiṃ , supicchitaṃ kaṇharivappakāsati ;

Akkhāhi me pucchito etamatthaṃ , kose nu te uttamaṅgaṃ paviṭṭhan ’’ ti .

Tattha supicchitan ti dvinnaṃ ūrūnaṃ samāgamakāle suphusitaṃ sippipuṭamukhasaṇṭhānaṃ .

Subhalakkhaṇena hi asamannāgatāya taṃ ṭhānaṃ āvāṭadhātukaṃ hoti , samannāgatāya abbhunnataṃ sippipuṭamukhasaṇṭhānaṃ .

Kaṇharivappakāsatīti ubhosu passesu kāḷakaṃ viya khāyati .

Kose nu te uttamaṅgaṃ paviṭṭhan ti tava uttamaṅgaṃ liṅgasaṇṭhānaṃ na paññāyati , kiṃ nu taṃ tava sarīrasaṅkhāte kose paviṭṭhanti pucchati .

Atha naṃ sā vañcayantī gāthādvayamāha –

14.

‘‘ Ahaṃ vane mūlaphalesanaṃ caraṃ , āsādayiṃ acchaṃ sughorarūpaṃ ;

SoP5.198 maṃ patitvā sahasājjhapatto , panujja maṃ abbahi uttamaṅgaṃ .

15.

‘‘ SvāyaṃV5.189M5.208 vaṇo khajjati kaṇḍuvāyati , sabbañca kālaṃ na labhāmi sātaṃ ;

Paho bhavaṃ kaṇḍumimaṃ vinetuṃ , kurutaṃ bhavaṃ yācito brāhmaṇatthan ’’ ti .

Tattha āsādayin ti ghaṭṭesiṃ , āgacchantaṃ disvā leḍḍunā paharinti attho .

Patitvāti upadhāvitvā .

Sahasājjhappattoti mamaṃ sahasā ajjhappatto sampatto .

Panujjāti atha maṃ potetvā .

Abbahīti mukhena mama uttamaṅgaṃ luñcitvā pakkāmi , tato paṭṭhāya imasmiṃ ṭhāne vaṇo jāto .

Svāyan ti so ayaṃ tato paṭṭhāya mayhaṃ vaṇo khajjati ceva kaṇḍuvañca karoti , tappaccayā sāhaṃ sabbakālaṃ kāyikacetasikasukhaṃ na labhāmi .

Pahoti pahu samattho .

Brāhmaṇatthan ti bhavaṃ mayā yācito imaṃ brāhmaṇassa atthaṃ karotu , idaṃ me dukkhaṃ harāhīti vadati .

So tassā musāvādaṃ ‘‘ sabhāvo ’’ ti saddahitvā ‘‘ sace te evaṃ sukhaṃ hoti , karissāmī ’’ ti taṃ padesaṃ oloketvā anantaraṃ gāthamāha –

16.

‘‘ Gambhīrarūpo te vaṇo salohito , apūtiko vaṇagandho mahā ca ;

Karomi te kiñci kasāyayogaṃ , yathā bhavaṃ paramasukhī bhaveyyā ’’ ti .

Tattha salohitoti rattobhāso .

Apūtikoti pūtimaṃsarahito .

Vaṇagandhoti thokaṃ duggandho .

Kasāyayogan ti ahaṃ keci rukkhakasāye gahetvā tava ekaṃ kasāyayogaṃ karomīti .

Tato niḷinikā gāthamāha

17.

‘‘ Na mantayogā na kasāyayogā , na osadhā brahmacāri kamanti ;

Yaṃ te mudu tena vinehi kaṇḍuṃ , yathā ahaṃ paramasukhī bhaveyyan ’’ ti .

TatthaP5.199M5.209 kamantīti , bho brahmacāri , imasmiṃ mama vaṇe neva mantayogā , na kasāyayogā , na pupphaphalādīni osadhāni kamanti , anekavāraṃ katehipi tehi etassa phāsukabhāvo na bhūtapubbo .

Yaṃ pana te etaṃ mudu aṅgajātaṃ , tena ghaṭṭiyamānasseva tassa kaṇḍu na hoti , tasmā tena vinehi kaṇḍunti .

SoV5.190 ‘‘ saccaṃ eso bhaṇatī ’’ ti sallakkhetvā ‘‘ methunasaṃsaggena sīlaṃ bhijjati , jhānaṃ antaradhāyatī ’’ ti ajānanto mātugāmassa adiṭṭhapubbattā methunadhammassa ca ajānanabhāvena ‘‘ bhesajjan ’’ ti vadantiyā tāya methunaṃ paṭisevi .

Tāvadevassa sīlaṃ bhijji , jhānaṃ parihāyi .

So dve tayo vāre saṃsaggaṃ katvā kilanto hutvā nikkhamitvā saraṃ oruyha nhatvā paṭippassaddhadaratho āgantvā paṇṇasālāyaṃ nisīditvā punapi taṃ ‘‘ tāpaso ’’ ti maññamāno vasanaṭṭhānaṃ pucchanto gāthamāha –

18.

‘‘ Ito nu bhoto katamena assamo , kacci bhavaṃ abhiramasi araññe ;

Kacci nu te mūlaphalaṃ pahūtaṃ , kacci bhavantaṃ na vihiṃsanti vāḷā ’’ ti .

Tattha katamenāti ito katamena disābhāgena bhoto assamo .

Bhavan ti ālapanametaṃ .

Tato niḷinikā catasso gāthāyo abhāsi –

19.

‘‘ Ito ujuṃ uttarāyaṃ disāyaṃ , khemā nadī himavatā pabhāvī ;

Tassā tīre assamo mayha rammo , aho bhavaṃ assamaṃ mayhaṃ passe .

20.

‘‘ Ambā ca sālā tilakā ca jambuyo , uddālakā pāṭaliyo ca phullā ;

Samantato kimpurisābhigītaṃ , aho bhavaṃ assamaṃ mayhaṃ passe .

21.

‘‘ TālāM5.210 ca mūlā ca phalā ca mettha , vaṇṇena gandhena upetarūpaṃ ;

TaṃP5.200 bhūmibhāgehi upetarūpaṃ , aho bhavaṃ assamaṃ mayhaṃ passe .

22.

‘‘ Phalā ca mūlā ca pahūtamettha , vaṇṇena gandhena rasenupetā ;

Āyanti ca luddakā taṃ padesaṃ , mā me tato mūlaphalaṃ ahāsun ’’ ti .

Tattha uttarāyan ti uttarāya .

Khemāti evaṃnāmikā nadī .

Himavatā pabhāvīti himavantato pavattati .

Ahoti patthanatthe nipāto .

Uddālakāti vātaghātakā .

Kimpurisābhigītan ti samantato parivāretvā madhurasaddena gāyantehi kimpurisehi abhigītaṃ .

Tālā ca mūlā ca phalā ca metthāti ettha mama assame pāsādikā tālarukkhā ca tesaññeva vaṇṇagandhādisampannā kandasaṅkhātāV5.191 mūlā ca phalā ca .

Pahūtametthāti nānārukkhaphalā ca rukkhavallimūlā ca pahūtā ettha .

Mā me tatoti taṃ mama assamapadaṃ sambahulā luddakā āgacchanti , mayā cettha āharitvā ṭhapitaṃ bahu madhurasamūlaphalāphalaṃ atthi , te mayi cirāyante mūlaphalāphalaṃ hareyyuṃ .

Te tato mama mūlaphalāphalaṃ mā hariṃsu , tasmā sacepi mayā saddhiṃ āgantukāmo , ehi , no ce , ahaṃ gamissāmīti āha .

Taṃ sutvā tāpaso yāva pitu āgamanā adhivāsāpetuṃ gāthamāha –

23.

‘‘ Pitā mamaṃ mūlaphalesanaṃ gato , idāni āgacchati sāyakāle ;

Ubhova gacchāmase assamaṃ taṃ , yāva pitā mūlaphalato etū ’’ ti .

Tattha ubhova gacchāmaseti mama pitu ārocetvā ubhova gamissāma .

TatoM5.211 sā cintesi –

‘‘ ayaṃ tāva araññeva vaḍḍhitabhāvena mama itthibhāvaṃ na jānāti , pitā panassa maṃ disvāva jānitvā ‘ tvaṃ idha kiṃ karosī ’ ti kājakoṭiyā paharitvā sīsampi me bhindeyya , tasmiṃ anāgateyeva mayā gantuṃ vaṭṭati , āgamanakammampi me niṭṭhitan ’’ ti .

Sā tassa āgamanūpāyaṃ ācikkhantī itaraṃ gāthamāha –

24.

‘‘ AññeP5.201 bahū isayo sādhurūpā , rājīsayo anumagge vasanti ;

Teyeva pucchesi mamassamaṃ taṃ , te taṃ nayissanti mamaṃ sakāse ’’ ti .

Tattha rājīsayoti , samma , mayā na sakkā cirāyituṃ , aññe pana sādhusabhāvā rājisayo ca brāhmaṇisayo ca anumagge mama assamamaggapasse vasanti , ahaṃ tesaṃ ācikkhitvā gamissāmi , tvaṃ te puccheyyāsi , te taṃ mama santikaṃ nayissantīti .

Evaṃ sā attano palāyanūpāyaṃ katvā paṇṇasālato nikkhamitvā taṃ olokentameva ‘‘ tvaṃ nivattā ’’ ti vatvā āgamanamaggeneva amaccānaṃ santikaṃ agamāsi .

Te taṃ gahetvā khandhāvāraṃ gantvā anupubbena bārāṇasiṃ pāpuṇiṃsu .

Sakkopi taṃ divasameva tussitvā sakalaraṭṭhe devaṃ vassāpesi , tato subhikkhaṃ janapadaṃ ahosi .

Isisiṅgatāpasassapi tāya pakkantamattāya eva kāye ḍāho uppajji .

So kampanto paṇṇasālaṃ pavisitvā vākacīraṃ pārupitvāV5.192 socanto nipajji .

Bodhisatto sāyaṃ āgantvā puttaṃ apassanto ‘‘ kahaṃ nu kho gato ’’ ti kājaṃ otāretvā paṇṇasālaṃ pavisitvā taṃ nipannakaṃ disvā ‘‘ tāta , kiṃ karosī ’’ ti piṭṭhiṃ parimajjanto tisso gāthā abhāsi –

25.

‘‘ Na te kaṭṭhāni bhinnāni , na te udakamābhataṃ ;

Aggīpi te na hāpito , kiṃ nu mandova jhāyasi .

26.

‘‘ Bhinnāni kaṭṭhāni huto ca aggi , tapanīpi te samitā brahmacārī ;

Pīṭhañca mayhaṃ udakañca hoti , ramasi tuvaṃ brahmabhūto puratthā .

27.

‘‘ AbhinnakaṭṭhosiM5.212 anābhatodako , ahāpitaggīsi asiddhabhojano ;

Na me tuvaṃ ālapasī mamajja , naṭṭhaṃ nu kiṃ cetasikañca dukkhan ’’ ti .

TatthaP5.202 bhinnānīti araññato uddhaṭāni .

Na hāpitoti na jalito .

Bhinnānīti pubbe tayā mamāgamanavelāya kaṭṭhāni uddhaṭāneva honti .

Huto ca aggīti aggi ca huto hoti .

Tapanīti visibbanaaggisaṅkhātā tapanīpi te samitāva sayameva saṃvidahitāva hoti .

Pīṭhan ti mama āsanatthāya pīṭhañca paññattameva hoti .

Udakañcāti pādadhovanaudakampi upaṭṭhāpitameva hoti .

Brahmabhūtoti tuvampi ito puratthā seṭṭhabhūto imasmiṃ assame abhiramasi .

Abhinnakaṭṭhosīti so dāni ajja anuddhaṭakaṭṭhosi .

Asiddhabhojanoti na te kiñci amhākaṃ kandamūlaṃ vā paṇṇaṃ vā seditaṃ .

Mamajjāti , mama putta , ajja na me tvaṃ ālapasi .

Naṭṭhaṃ nu kin ti kiṃ nu te naṭṭhaṃ vā , kiṃ cetasikaṃ vā dukkhaṃ , akkhāhi me nipannakāraṇanti pucchati .

So pitu vacanaṃ sutvā taṃ kāraṇaṃ kathento āha –

28.

‘‘ Idhāgamā jaṭilo brahmacārī , sudassaneyyo sutanū vineti ;

Nevātidīgho na panātirasso , sukaṇhakaṇhacchadanehi bhoto .

29.

‘‘ Amassujāto apurāṇavaṇṇī , ādhārarūpañca panassa kaṇṭhe ;

Dve yamā gaṇḍā ure sujātā , suvaṇṇatindukanibhā pabhassarā .

30.

‘‘ MukhañcaV5.193 tassa bhusadassaneyyaṃ , kaṇṇesu lambanti ca kuñcitaggā ;

Te jotare carato māṇavassa , suttañca yaṃ saṃyamanaṃ jaṭānaṃ .

31.

‘‘ AññāM5.213 ca tassa saṃyamāni catasso , nīlā pītā lohitikā ca setā ;

Tā piṃsare carato māṇavassa , tiriṭisaṅghāriva pāvusamhi .

32.

‘‘ Na mikhalaṃ muñjamayaṃ dhāreti , na santhare no pana pabbajassa ;

TāP5.203 jotare jaghanantare vilaggā , sateratā vijjurivantalikkhe .

33.

‘‘ Akhīlakāni ca avaṇṭakāni , heṭṭhā nabhyā kaṭisamohitāni ;

Aghaṭṭitā niccakīḷaṃ karonti , haṃ tāta kiṃrukkhaphalāni tāni .

34.

‘‘ Jaṭā ca tassa bhusadassaneyyā , parosataṃ vellitaggā sugandhā ;

Dvedhā siro sādhu vibhattarūpo , aho nu kho mayha tathā jaṭāssu .

35.

‘‘ Yadā ca so pakirati tā jaṭāyo , vaṇṇena gandhena upetarūpā ;

Nīluppalaṃ vātasameritaṃva , tatheva saṃvāti panassamo ayaṃ .

36.

‘‘ Paṅko ca tassa bhusadassaneyyo , netādiso yādiso mayhaṃ kāye ;

So vāyati erito mālutena , vanaṃ yathā aggagimhe suphullaṃ .

37.

‘‘ Nihanti so rukkhaphalaṃ pathabyā , sucittarūpaṃ ruciraṃ dassaneyyaṃ ;

Khittañca tassa punarehi hatthaṃ , haṃ tāta kiṃrukkhaphalaṃ nu kho taṃ .

38.

‘‘ DantāM5.214 ca tassa bhusadassaneyyā , suddhā samā saṅkhavarūpapannā ;

Mano pasādenti vivariyamānā , na hi nūna so sākamakhādi tehi .

39.

‘‘ Akakkasaṃ aggaḷitaṃ muhuṃ muduṃ , ujuṃ anuddhataṃ acapalamassa bhāsitaṃ ;

RudaṃP5.204 manuññaṃ karavīkasussaraṃ , hadayaṅgamaṃ rañjayateva me mano .

40.

‘‘ BindussaroV5.194 nātivisaṭṭhavākyo , na nūna sajjhāyamatippayutto ;

Icchāmi bho taṃ punadeva daṭṭhuṃ , mitto hi me māṇavohu puratthā .

41.

‘‘ Susandhi sabbattha vimaṭṭhimaṃ vaṇaṃ , puthū sujātaṃ kharapattasannibhaṃ ;

Teneva maṃ uttariyāna māṇavo , vivaritaṃ ūruṃ jaghanena piḷayi .

42.

‘‘ Tapanti ābhanti virocare ca , sateratā vijjurivantalikkhe ;

Bāhā mudū añjanalomasādisā , vicitravaṭṭaṅgulikāssa sobhare .

43.

‘‘ Akakkasaṅgo na ca dīghalomo , nakhāssa dīghā api lohitaggā ;

Mudūhi bāhāhi palissajanto , kalyāṇarūpo ramayaṃ upaṭṭhahi .

44.

‘‘ Dumassa tūlūpanibhā pabhassarā , suvaṇṇakambutalavaṭṭasucchavi ;

Hatthā mudū tehi maṃ samphusitvā , ito gato tena maṃ dahanti tāta .

45.

‘‘ NaM5.215 nūna so khārividhaṃ ahāsi , na nūna so kaṭṭhāni sayaṃ abhañji ;

Na nūna so hanti dume kuṭhāriyā , na hissa hatthesu khilāni atthi .

46.

‘‘ Accho ca kho tassa vaṇaṃ akāsi , so maṃbravi ‘ sukhitaṃ maṃ karohi ’;

TāhaṃP5.205 kariṃ tena mamāsi sokhyaṃ , so cabravi ‘ sukhitosmī ’ ti brahme .

47.

‘‘ Ayañca te māluvapaṇṇasanthatā , vikiṇṇarūpāva mayā ca tena ca ;

Kilantarūpā udake ramitvā , punappunaṃ paṇṇakuṭiṃ vajāma .

48.

‘‘ Na majja mantā paṭibhanti tāta , na aggihuttaṃ napi yaññatantaṃ ;

Na cāpi te mūlaphalāni bhuñje , yāva na passāmi taṃ brahmacāriṃ .

49.

‘‘ Addhā pajānāsi tuvampi tāta , yassaṃ disaṃ vasate brahmacārī ;

Taṃ maṃ disaṃ pāpaya tāta khippaṃ , mā te ahaṃ amarimassamamhi .

50.

‘‘ VicitraphullañhiV5.195 vanaṃ sutaṃ mayā , dijābhighuṭṭhaṃ dijasaṅghasevitaṃ ;

Taṃ maṃ vanaṃ pāpaya tāta khippaṃ , purā te pāṇaṃ vijahāmi assame ’’ ti .

Tattha idhāgamāti , tāta , imaṃ assamapadaṃ āgato .

Sudassaneyyoti suṭṭhu dassaneyyo .

Sutanūti suṭṭhu tanuko nātikiso nātithūloM5.216 .

Vinetīti attano sarīrappabhāya assamapadaṃ ekobhāsaṃ viya vineti pūreti .

Sukaṇhakaṇhacchadanehi bhototi , tāta , tassa bhoto sukaṇhehi kaṇhacchadanehi bhamaravaṇṇehi kesehi sukaṇhasīsaṃ sumajjitamaṇimayaṃ viya khāyati .

Amassūjātoti na tāvassa massu jāyati , taruṇoyeva .

Apurāṇavaṇṇīti acirapabbajito .

Ādhārarūpañca panassa kaṇṭheti kaṇṭhe ca panassa amhākaṃ bhikkhābhājanaṭṭhapanaṃ pattādhārasadisaṃ piḷandhanaṃ atthīti muttāhāraṃ sandhāya vadati .

Gaṇḍāti thane sandhāyāha .

Ure sujātāti uramhi sujātā .

‘‘ Urato ’’ tipi pāṭho .

Pabhassarāti pabhāsampannā .

‘‘ Pabhāsare ’’ tipi pāṭho , obhāsantīti attho .

Bhusadassaneyyan ti ativiya dassanīyaṃ .

Kuñcitaggāti sīhakuṇḍalaṃ sandhāya vadati .

Suttañcāti yaṃ tassa jaṭābandhanasuttaṃ , tampi jotati pabhaṃ muñcati .

‘‘ Saṃyamāni catasso ’’ ti iminā maṇisuvaṇṇapavāḷarajatamayāni cattāri piḷandhanāni dassetiP5.206 .

Tā piṃsareti tāni piḷandhanāni pāvusamhi pavuṭṭhe deve tiriṭisaṅghā viya viravanti .

Mikhalan ti mekhalaṃ , ayameva vā pāṭho .

Idaṃ nivatthakañcanacīrakaṃ sandhāyāha .

Na santhareti na vāke .

Idaṃ vuttaṃ hoti – tāta , yathā mayaṃ tiṇamayaṃ vā vākamayaṃ vā cīrakaṃ dhārema , na tathā so , so pana suvaṇṇacīrakaṃ dhāretīti .

Akhīlakānīti atacāni nippaṇṇāni .

Kaṭisamohitānīti kaṭiyaṃ baddhāni .

Niccakīḷaṃ karontīti aghaṭṭitānipi niccakālaṃ kīḷāyanti .

Haṃ , tātāti hambho , tāta .

Kiṃ rukkhaphalāni tānīti tāni tassa māṇavassa suttāruḷhāni kaṭiyaṃ baddhāni katararukkhaphalāni nāmāti maṇisaṅghāṭiṃ sandhāyāha .

Jaṭāti jaṭāmaṇḍalākārena baddharatanamissakakesavaṭṭiyo sandhāyāha .

Vellitaggāti kuñcitaggā .

Dvedhāsiroti tassa sīsaṃ dvedhā katvā baddhānaṃ jaṭānaṃ vasena suṭṭhu vibhattarūpaṃ .

Tathāti yathā tassa māṇavassa jaṭā , tathā tumhehi mama na baddhā , aho vata mamapi tathā assūti patthento āha .

Upetarūpāti upetasabhāvā .

VātasameritaṃvātiM5.217 yathā nāma nīluppalaṃ vātena samīritaṃ , tatheva ayaṃ imasmiṃ vanasaṇḍe assamo saṃvāti .

Netādisoti , tāta , yādisoV5.196 mama kāye paṅko , netādiso tassa sarīre .

So hi dassanīyo ceva sugandho ca .

Aggagimheti vasantasamaye .

Nihantīti paharati .

Kiṃ rukkhaphalaṃ nu kho tan ti katararukkhassa nu kho taṃ phalaṃ .

Saṅkhavarūpapannāti sudhotasaṅkhapaṭibhāgā .

Na hi nūna so sākamakhādi tehīti na nūna so māṇavo mayaṃ viya tehi dantehi rukkhapaṇṇāni ceva mūlaphalāphalāni ca khādi .

Amhākañhi tāni khādantānaṃ sabalā paṇṇavaṇṇā dantāti dīpeti .

Akakkasan ti , tāta , tassa bhāsitaṃ apharusaṃ agaḷitaṃ , punappunaṃ vadantassāpi madhuratāya muhuṃ muduṃ , apamussatāya ujuṃ , avikkhittatāya anuddhaṭaṃ , patiṭṭhitatāya acapalaṃ .

Rudan ti bhāsamānassa sarasaṅkhātaṃ rudampi manoharaṃ karavīkassa viya sussaraṃ sumadhuraṃ .

Rañjayatevāti mama mano rañjatiyeva .

Bindussaroti piṇḍitassaro .

Māṇavohūti so hi māṇavo puratthā mama mitto ahu .

Susandhi sabbattha vimaṭṭhimaṃ vaṇan ti tāta tassa māṇavassa ūrūnaṃ antare ekaṃ vaṇaṃ atthi , taṃ susandhi suphusitaṃ sippipuṭamukhasadisaṃ , sabbattha vimaṭṭhaṃ samantato maṭṭhaṃ .

Puthūti mahantaṃ .

Sujātan ti susaṇṭhitaṃ .

Kharapattasannibhan tiP5.207 supupphitapadumamakuḷasannibhaṃ .

Uttariyānāti uttaritvā avattharitvā .

Piḷayīti pīḷesi .

Tapantīti tassa māṇavassa sarīrato niccharantā suvaṇṇavaṇṇaraṃsiyo jalanti obhāsanti virocanti ca .

Bāhāti bāhāpissa mudū .

Añjanalomasādisāti añjanasadisehi lomehi samannāgatā .

Vicitravaṭṭaṅgulikāssa sobhareti hatthāpissa varalakkhaṇavicitrāhi pavālaṅkurasadisāhi vaṭṭaṅgulīhi samannāgatā sobhanti .

Akakkasaṅgoti kacchupīḷakādirahitaaṅgapaccaṅgo .

Ramayaṃ upaṭṭhahīti maṃ ramayanto upaṭṭhahi paricari .

Tūlūpanibhāti mudubhāvassa upamā .

Suvaṇṇakambutalavaṭṭasucchavīti suvaṇṇamayaṃ ādāsatalaṃ viya vaṭṭā ca succhavi ca , parimaṇḍalatalā ceva sundaracchavi cāti attho .

Samphusitvāti suṭṭhu phusitvā attano hatthasamphassaṃ mama sarīre pharāpetvā .

Ito gatoti mamaM5.218 olokentasseva ito gato .

Tena maṃ dahantīti tena tassa hatthasamphassena idāni maṃ dahanti .

Tathā hi tassa gatakālato paṭṭhāya mama sarīre ḍāho uṭṭhito , tenamhi domanassappatto nipannoti .

NaV5.197 nūna so khārividhan ti , tāta , nūna so māṇavo na khāribhāraṃ ukkhipitvā vicari .

Khilānīti kilāni ,‘‘ ayameva vā pāṭho .

Sokhyan ti sukhaṃ .

Māluvapaṇṇasanthatā vikiṇṇarūpāvāti , tāta , ayaṃ tava māluvapaṇṇasanthatā ajja mayā ca tena ca aññamaññaṃ parāmasanāliṅganavasena parivattantehi vikiṇṇā viya ākulabyākulā jātā .

Punappunaṃ paṇṇakuṭiṃ vajāmāti , tāta , ahañca so ca abhiramitvā kilantarūpā paṇṇasālato nikkhamitvā udakaṃ pavisitvā ramitvā vigatadarathā punappunaṃ imameva kuṭiṃ pavisāmāti vadati .

Na majja mantāti ajja mama tassa gatakālato paṭṭhāya neva mantā paṭibhanti na upaṭṭhahanti na ruccanti .

Na aggihuttaṃ napi yaññatantan ti mahābrahmuno ārādhanatthāya kattabbahomavidhūpanādiyaññakiriyāpi me na paṭibhāti na upaṭṭhāti na ruccati .

Na cāpi teti tayā ābhatamūlaphalāphalānipi na bhuñjāmi .

Yassaṃ disan ti yassaṃ disāyaṃ .

Vanan ti tassa māṇavassa assamaṃ parivāretvā ṭhitavananti .

Tassevaṃ vilapantassa taṃ vilāpaṃ sutvā mahāsatto ‘‘ ekāya itthiyā imassa sīlaṃ bhinnaṃ bhavissatī ’’ ti ñatvā taṃ ovadanto cha gāthāyo abhāsi –

51.

‘‘ Imasmāhaṃ jotirase vanamhi , gandhabbadevaccharasaṅghasevite ;

IsīnamāvāseP5.208 sanantanamhi , netādisaṃ aratiṃ pāpuṇetha .

52.

‘‘ Bhavanti mittāni atho na honti , ñātīsu mittesu karonti pemaṃ ;

Ayañca jammo kissa vā niviṭṭho , yo neva jānāti ‘ kutomhi āgato ’.

53.

‘‘ SaṃvāsenaM5.219 hi mittāni , sandhīyanti punappunaṃ ;

Sveva mitto asaṃgantu , asaṃvāsena jīrati .

54.

‘‘ Sace tuvaṃ dakkhasi brahmacāriṃ , sace tuvaṃ sallape brahmacārinā ;

Sampannasassaṃva mahodakena , tapoguṇaṃ khippamimaṃ pahissasi .

55.

‘‘ Punapi ce dakkhasi brahmacāriṃ , punapi ce sallape brahmacārinā ;

Sampannasassaṃva mahodakena , usmāgataṃ khippamimaṃ pahissasi .

56.

‘‘ BhūtāniV5.198 hetāni caranti tāta , virūparūpena manussaloke ;

Na tāni sevetha naro sapañño , āsajja naṃ nassati brahmacārī ’’ ti .

Tattha imasmāti imasmiṃ .

Han ti nipātamattaṃ .

Jotiraseti hūyamānassa jotino raṃsiobhāsite .

Sanantanamhīti porāṇake .

Pāpuṇethāti pāpuṇeyya .

Idaṃ vuttaṃ hoti – tāta , evarūpe vane vasanto yaṃ aratiṃ tvaṃ patto , etādisaṃ na pāpuṇeyya paṇḍito kulaputto , pattuṃ nārahatīti attho .

‘‘ Bhavantī ’’ ti imaṃ gāthaṃ mahāsatto antogatameva bhāsati .

Ayamettha adhippāyo – loke sattānaṃ mittāni nāma hontipi na hontipi tattha yesaṃ honti , te attano ñātīsu ca mittesu ca pemaṃ karonti .

Ayañca jammoti migasiṅgo lāmako .

Kissa vā niviṭṭhoti kena nāma kāraṇena tasmiṃ mātugāme mittasaññāya niviṭṭho , so migiyā kucchismiṃ nibbattitvā araññe vaḍḍhitattā ‘‘ kutomhi āgato ’’ ti attano āgataṭṭhānamattampiP5.209 na jānāti , pageva ñātimitteti .

Punappunan ti , tāta , mittāni nāma punappunaṃ saṃvāsena saṃsevanena sandhīyanti ghaṭīyanti .

Sveva mittoti so eva mitto asaṃgantu asamāgacchantassa purisassa tena asamāgamasaṅkhātena asaṃvāsena jīrati vinassatiM5.220 .

Saceti tasmā , tāta , sace tvaṃ punapi taṃ dakkhasi , tena vā sallapissasi , atha yathā nāma nipphannasassaṃ mahoghena harīyati , evaṃ imaṃ attano tapoguṇaṃ pahissasi hāressasīti attho .

Usmāgatan ti samaṇatejaṃ .

Virūparūpenāti vividharūpena .

Idaṃ vuttaṃ hoti – tāta , manussalokasmiñhi etāni yakkhinisaṅkhātāni bhūtāni vividharūpapaṭicchannena attano rūpena attano vasaṃ gate khādituṃ caranti , tāni sapañño naro na sevetha .

Tādisañhi bhūtaṃ āsajja naṃ patvā nassati brahmacārī , diṭṭhosi tāya yakkhiniyā na khāditoti puttaṃ ovadi .

So pitu kathaṃ sutvā ‘‘ yakkhinī kira sā ’’ ti bhīto cittaṃ nivattetvā ‘‘ tāta , etto na gamissāmi , khamatha me ’’ ti khamāpesi .

Sopi naṃ samassāsetvā ‘‘ ehi tvaṃ , māṇava , mettaṃ bhāvehi , karuṇaṃ , muditaṃ , upekkhan ’’ ti brahmavihārabhāvanaṃ ācikkhi .

So tathā paṭipajjitvā puna jhānābhiññā nibbattesi .

SatthāV5.199 imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi , saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi .

Tadā niḷinikā purāṇadutiyikā ahosi , isisiṅgo ukkaṇṭhitabhikkhu , pitā pana ahameva ahosinti .

Niḷinikājātakavaṇṇanā paṭhamā .

问题

选择版本

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa