[522]2. Sarabhaṅgajātakavaṇṇanā

AlaṅkatāM5.133 kuṇḍalino suvatthāti idaṃ satthā veḷuvane viharanto mahāmoggallānattherassa parinibbānaṃ ārabbha kathesi .

Sāriputtatthero tathāgataṃ jetavane viharantaṃ attano parinibbānaṃ anujānāpetvā gantvā nāḷakagāmake jātovarake parinibbāyi .

Tassa parinibbutabhāvaṃ sutvā satthā rājagahaṃ gantvā veḷuvane vihāsi .

Tadā mahāmoggallānatthero isigilipasse kāḷasilāyaṃ viharati .

So pana iddhibalena koṭippattabhāvena devalokacārikañca ussadanirayacārikañca gacchati .

Devaloke buddhasāvakānaṃ mahantaṃ issariyaṃ disvā ussadanirayesu ca titthiyasāvakānaṃ mahantaṃ dukkhaṃ disvā manussalokaṃ āgantvā ‘‘ asuko upāsako asukā ca upāsikā asukasmiṃ nāma devaloke nibbattitvā mahāsampattiṃ anubhavanti , titthiyasāvakesu asuko ca asukā ca nirayādīsu asukaapāyeP5.126 nāma nibbattā ’’ ti manussānaṃ kathesi .

Manussā sāsane pasīdanti , titthiye parivajjenti .

Buddhasāvakānaṃ sakkāro mahanto ahosi , titthiyānaṃ parihāyati .

Te there āghātaṃ bandhitvā ‘‘ imasmiṃ jīvante amhākaṃ upaṭṭhākā bhijjanti , sakkāro ca parihāyati , mārāpessāma nan ’’ ti therassa māraṇatthaṃ samaṇaguttakassa nāma corassa sahassaṃ adaṃsu .

So ‘‘ theraṃ māressāmī ’’ ti mahantena parivārena saddhiṃ kāḷasilaṃ agamāsi .

Thero taṃ āgacchantaṃ disvāva iddhiyā uppatitvā pakkāmi .

Coro taṃ divasaṃ theraṃ adisvā nivattitvā punadivasepīti cha divase agamāsi .

Theropi tatheva iddhiyā pakkāmi .

Sattame pana divase therassa pubbe kataṃ aparāpariyavedanīyakammaṃ okāsaṃ labhi .

So kira pubbe bhariyāya vacanaṃ gahetvā mātāpitaro māretukāmo yānakena araññaṃ netvā corānaṃ uṭṭhitākāraṃ katvā mātāpitaro pothesi pahari .

Te cakkhudubbalatāya rūpadassanarahitā taṃ attano puttaṃ asañjānantā ‘‘ corā eva ete ’’ ti saññāya ,‘‘ tāta , asukā nāma corā no ghātenti , tvaṃ paṭikkamāhī ’’ ti tassevatthāya parideviṃsu .

So cintesi –

‘‘ ime mayā pothiyamānāpi mayhaṃ yevatthāya paridevanti , ayuttaṃ kammaṃ karomī ’’ ti .

Atha ne assāsetvā corānaṃ palāyanākāraṃV5.123 dassetvā tesaṃ hatthapāde sambāhitvā ‘‘ ammaM5.134 , tātā , mā bhāyittha , corā palātā ’’ ti vatvā puna attano gehameva ānesi .

Taṃ kammaṃ ettakaṃ kālaṃ okāsaṃ alabhitvā bhasmapaṭicchanno aṅgārarāsi viya ṭhatvā imaṃ antimasarīraṃ upadhāvitvā gaṇhi .

Yathā hi pana sunakhaluddakena migaṃ disvā sunakho vissajjito migaṃ anubandhitvā yasmiṃ ṭhāne pāpuṇāti , tasmiṃyeva gaṇhāti , evaṃ idaṃ kammaṃ yasmiṃ ṭhāne okāsaṃ labhati , tasmiṃ vipākaṃ deti , tena mutto nāma natthi .

Thero attanā katakammassa ākaḍḍhitabhāvaṃ ñatvā na apagacchi .

Thero tassa nissandena ākāse uppatituṃ nāsakkhi .

Nandopanandadamanasamatthavejayantakampanasamatthāpissa iddhi kammabalena dubbalataṃ pattā .

Coro theraṃ gahetvā therassa aṭṭhīni taṇḍulakaṇamattāni karonto bhinditvā sañcuṇṇetvā palālapiṭṭhikakaraṇaṃ nāma katvā ‘‘ mato ’’ ti saññāya ekasmiṃ gumbapiṭṭhe khipitvā saparivāro pakkāmi .

Thero satiṃ paṭilabhitvā ‘‘ satthāraṃ passitvā parinibbāyissāmī ’’ ti cintetvā sarīraṃ jhānaveṭhanena veṭhetvā thiraṃ katvā ākāsaṃ uppatitvā ākāsena satthu santikaṃ gantvā satthāraṃ vanditvā ‘‘ bhante , āyusaṅkhāro me ossaṭṭho , parinibbāyissāmī ’’ ti āha .

‘‘ Parinibbāyissasi , moggallāna ’’ āti .

‘‘ Āma , bhante ’’ ti .

‘‘ Kattha gantvā parinibbāyissasī ’’ ti .

‘‘ Kāḷasilāpaṭṭe , bhante ’’ ti .

Tena hi , moggallāna , dhammaṃ mayhaṃ kathetvā yāhi , tādisassa sāvakassa idāni dassanaṃ natthīti .

So ‘‘ evaṃ karissāmi , bhante ’’ ti satthāraṃ vanditvā tālappamāṇaṃ ākāse uppatitvā parinibbānadivase sāriputtatthero viya nānappakārā iddhiyo katvā dhammaṃ kathetvā satthāraṃ vanditvā kāḷasilāyaṃ aṭaviyaṃ parinibbāyi .

Taṅkhaṇaññeva cha devalokā ekakolāhalā ahesuṃ ,‘‘ amhākaṃ kira ācariyo parinibbuto ’’ ti dibbagandhamālāvāsadhūmacandanacuṇṇāni ceva nānādārūni ca gahetvā āgamiṃsu , ekūnasataratanacandanacitakāP5.127 ahosi .

Satthā therassa santike ṭhatvā sarīranikkhepaṃ kāresi .

Āḷāhanassa samantato yojanamatte padese pupphavassaṃ vassi .

Devānaṃ antare manussā , manussānaṃ antare devā ahesuṃ .

Yathākkamena devānaṃ antare yakkhā tiṭṭhanti , yakkhānaṃ antare gandhabbā tiṭṭhanti , gandhabbānaṃ antare nāgā tiṭṭhanti , nāgānaṃ antare venateyyā tiṭṭhanti , venateyyānaṃ antare kinnarā tiṭṭhanti , kinnarānaṃ antare chattā tiṭṭhanti , chattānaṃ antare suvaṇṇacāmarāM5.135 tiṭṭhanti , tesaṃ antare dhajā tiṭṭhanti , tesaṃ antare paṭākā tiṭṭhanti .

Satta divasāni sādhukīḷaṃ kīḷiṃsu .

Satthā therassa dhātuṃ gāhāpetvā veḷuvanadvārakoṭṭhake cetiyaṃ kārāpesi .

Tadā bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘ āvuso , sāriputtatthero tathāgatassa santikeV5.124 aparinibbutattā buddhānaṃ santikā mahantaṃ sammānaṃ na labhi , moggallānatthero pana buddhānaṃ samīpe parinibbutattā mahāsammānaṃ labhī ’’ ti .

Satthā āgantvā ‘‘ kāya nuttha , bhikkhave , etarahi kathāya sannisinnā ’’ ti pucchitvā ‘‘ imāya nāmā ’’ ti vutte ‘‘ na , bhikkhave , idāneva moggallāno mama santikā sammānaṃ labhati , pubbepi labhiyevā ’’ ti vatvā atītaṃ āhari .

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto purohitassa brāhmaṇiyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhitvā dasamāsaccayena paccūsasamaye mātukucchito nikkhami .

Tasmiṃ khaṇe dvādasayojanike bārāṇasinagare sabbāvudhāni pajjaliṃsu .

Purohito puttassa jātakkhaṇe bahi nikkhamitvā ākāsaṃ olokento nakkhattayogaṃ disvā ‘‘ iminā nakkhattena jātattā eso kumāro sakalajambudīpe dhanuggahānaṃ aggo bhavissatī ’’ ti ñatvā kālasseva rājakulaṃ gantvā rājānaṃ sukhasayitabhāvaṃ pucchi .

‘‘ Kuto me , ācariya , sukhaṃ , ajja sakalanivesane āvudhāni pajjalitānī ’’ ti vutte ‘‘ mā bhāyi , deva , na tumhākaṃ nivesaneyeva , sakalanagarepi pajjaliṃsuyeva , ajja amhākaṃ gehe kumārassa jātattā evaṃ ahosī ’’ ti .

‘‘ Ācariya , evaṃ jātakumārassa pana kiṃ bhavissatī ’’ ti ?

‘‘ Na kiñci , mahārāja , so pana sakalajambudīpe dhanuggahānaṃ aggo bhavissatī ’’ ti .

‘‘ Sādhu , ācariya , tena hi naṃ paṭijaggitvā vayappattakāle amhākaṃ dasseyyāsī ’’ ti vatvā khīramūlaṃ tāva sahassaṃ dāpesi .

Purohito taṃ gahetvā nivesanaṃ gantvā brāhmaṇiyā datvā puttassa nāmaggahaṇadivase jātakkhaṇe āvudhānaṃ pajjalitattā ‘‘ jotipālo ’’ tissa nāmaṃ akāsi .

So mahantena parivārena vaḍḍhamāno soḷasavassakāle uttamarūpadharo ahosi .

Athassa pitā sarīrasampattiṃ oloketvā sahassaṃ datvā ,‘‘ tāta , takkasilaṃ gantvāP5.128 disāpāmokkhassa ācariyassa santike sippaṃ uppaṇhāhī ’’ ti āha .

So ‘‘ sādhū ’’ ti sampaṭicchitvā ācariyabhāgaṃ gahetvā mātāpitaro vanditvā tattha gantvā sahassaṃ datvāM5.136 sippaṃ paṭṭhapetvā sattāheneva nipphattiṃ pāpuṇi .

Athassa ācariyo tussitvā attano santakaṃ khaggaratanaṃ sandhiyuttaṃ meṇḍakasiṅgadhanuṃ sandhiyuttaṃ tūṇīraṃ attano sannāhakañcukaṃ uṇhīsañca datvā ‘‘ tāta jotipola , ahaṃ mahallako , idāni tvaṃ ime māṇavake sikkhāpehī ’’ ti pañcasatamāṇavakepi tasseva niyyādesi .

Bodhisatto sabbaṃ upakaraṇaṃ gahetvā ācariyaṃ vanditvā bārāṇasimeva āgantvā mātāpitaro vanditvā aṭṭhāsi .

Atha naṃ vanditvā ṭhitaṃ pitā avoca ‘‘ uggahitaṃ te , tāta , sippan ’’ ti .

‘‘ Āma , tātā ’’ ti .

So tassa vacanaṃ sutvā rājakulaṃ gantvā ‘‘ putto meV5.125 , deva , sippaṃ sikkhitvā āgato , kiṃ karotū ’’ ti āha .

‘‘ Ācariya , amhe upaṭṭhahatū ’’ ti .

‘‘ Paribbayamassa jānātha , devā ’’ ti .

‘‘ So devasikaṃ sahassaṃ labhatū ’’ ti .

So ‘‘ sādhū ’’ ti sampaṭicchitvā gehaṃ gantvā kumāraṃ pakkosāpetvā ‘‘ tāta , rājānaṃ upaṭṭhahā ’’ ti āha .

So tato paṭṭhāya devasikaṃ sahassaṃ labhitvā rājānaṃ upaṭṭhahi .

Rājapādamūlikā ujjhāyiṃsu –

‘‘ mayaṃ jotipālena katakammaṃ na passāma , devasikaṃ sahassaṃ gaṇhāti , mayamassa sippaṃ passitukāmā ’’ ti .

Rājā tesaṃ vacanaṃ sutvā purohitassa kathesi .

Purohito ‘‘ sādhu , devā ’’ ti puttassārocesi .

So ‘‘ sādhu , tāta , ito sattame divase dassessāmi sippaṃ , apica rājā attano vijite dhanuggahe sannipātāpetū ’’ ti āha .

Purohito gantvā rañño tamatthaṃ ārocesi .

Rājā nagare bheriṃ carāpetvā dhanuggahe sannipātāpesi .

Saṭṭhisahassā dhanuggahā sannipatiṃsu .

Rājā tesaṃ sannipatitabhāvaṃ ñatvā ‘‘ nagaravāsino jotipālassa sippaṃ passantū ’’ ti nagare bheriṃ carāpetvā rājaṅgaṇaṃ sajjāpetvā mahājanaparivuto pallaṅkavareP5.129 nisīditvā dhanuggahe pakkosāpetvā ‘‘ jotipālo āgacchatū ’’ ti pesesi .

So ācariyena dinnāni dhanutūṇīrasannāhakañcukauṇhīsāni nivāsanantare ṭhapetvā khaggaṃ gāhāpetvā pakativesena rañño santikaṃ gantvā ekamantaṃ aṭṭhāsi .

Dhanuggahā ‘‘ jotipālo kira dhanusippaṃ dassetuṃ āgato , dhanuṃ aggahetvā pana āgatattā amhākaṃ hatthato dhanuṃ gahetukāmo bhavissatiM5.137 , nāssa dassāmā ’’ ti katikaṃ kariṃsu .

Rājā jotipālaṃ āmantetvā ‘‘ sippaṃ dassehī ’’ ti āha .

So sāṇiṃ parikkhipāpetvā antosāṇiyaṃ ṭhito sāṭakaṃ apanetvā sannāhakañcukaṃ pavesetvā uṇhīsaṃ sīse paṭimuñcitvā meṇḍakasiṅgadhanumhi pavālavaṇṇaṃ jiyaṃ āropetvā tūṇīraṃ piṭṭhe bandhitvā khaggaṃ vāmato katvā vajiraggaṃ nārācaṃ nakhapiṭṭhena parivattetvā sāṇiṃ vivaritvā pathaviṃ bhinditvā alaṅkatanāgakumāro viya nikkhamitvā gantvā rañño apacitiṃ dassetvā aṭṭhāsi .

Taṃ disvā mahājanā vagganti nadanti apphoṭenti seḷenti .

Rājā ‘‘ dassehi , jotipāla , sippan ’’ ti āha .

Deva , tumhākaṃ dhanuggahesu akkhaṇavedhivālavedhisaravedhisaddavedhino cattāro dhanuggahe pakkosāpehīti .

Atha rājā pakkosāpesi .

Mahāsatto rājaṅgaṇe caturassaparicchedabbhantare maṇḍalaṃ katvā catūsu kaṇṇesu cattāro dhanuggahe ṭhapetvā ekekassa tiṃsa tiṃsa kaṇḍasahassāni dāpetvā ekekassa santike ekekaṃ kaṇḍadāyakaṃ ṭhapetvā sayaṃ vajiraggaṃ nārācaṃ gahetvā maṇḍalamajjhe ṭhatvā ‘‘ mahārāja , ime cattāroV5.126 dhanuggahā ekappahāreneva sare khipitvā maṃ vijjhantu , ahaṃ etehi khittakaṇḍāni nivāressāmī ’’ ti āha .

Rājā ‘‘ evaṃ karothā ’’ ti āṇāpesi .

Dhanuggahā āhaṃsu ,‘‘ mahārāja , mayaṃ akkhaṇavedhivālavedhisaravedhisaddavedhino , jotipālo taruṇadārako , na mayaṃ vijjhissāmā ’’ ti .

Mahāsatto ‘‘ sace sakkotha , vijjhatha man ’’ ti āha .

Te ‘‘ sādhū ’’ ti sampaṭicchitvā ekappahāreneva kaṇḍāni khipiṃsu .

Mahāsatto tāni nārācena paharitvā yathā vā tathāP5.130 vā na pātesi , bodhikoṭṭhakaṃ pana parikkhipanto viya tālena tālaṃ , vālena vālaṃ , daṇḍakena daṇḍakaṃ , vājena vājaṃ anatikkamanto khipitvā saragabbhaṃ akāsi .

Dhanuggahānaṃ kaṇḍāni khīṇāni .

So tesaṃ kaṇḍakhīṇabhāvaṃ ñatvā saragabbhaṃ avināsentova uppatitvā gantvā rañño santike aṭṭhāsi .

Mahājano unnādento vagganto apphoṭento seḷento accharaṃ paharanto mahākolāhalaṃ katvā vatthābharaṇādīni khipi .

Evaṃ ekarāsibhūtaṃ aṭṭhārasakoṭisaṅkhyaṃ dhanaṃ ahosi .

AthaM5.138 naṃ rājā pucchi –

‘‘ kiṃ sippaṃ nāmetaṃ jotipālā ’’ ti ?

Sarapaṭibāhanaṃ nāma , devāti .

Aññe etaṃ jānantā atthīti .

Sakalajambudīpe maṃ ṭhapetvā añño natthi , devāti .

Aparaṃ dassehi , tātāti .

Deva , ete tāva catūsu kaṇṇesu ṭhatvā cattāropi janā maṃ vijjhituṃ na sakkhiṃsu , ahaṃ panete catūsu kaṇṇesu ṭhite ekeneva sarena vijjhissāmīti .

Dhanuggahā ṭhātuṃ na ussahiṃsu .

Mahāsatto catūsu kaṇṇesu catasso kadaliyo ṭhapāpetvā nārācapuṅkhe rattasuttakaṃ bandhitvā ekaṃ kadaliṃ sandhāya khipi .

Nārāco taṃ kadaliṃ vijjhitvā tato dutiyaṃ , tato tatiyaṃ , tato catutthaṃ , tato paṭhamaṃ viddhameva vijjhitvā puna tassa hattheyeva patiṭṭhahi .

Kadaliyo suttaparikkhittā aṭṭhaṃsu .

Mahājano unnādasahassāni pavattesi .

Rājā ‘‘ kiṃ sippaṃ nāmetaṃ , tātā ’’ ti ?

Cakkaviddhaṃ nāma , devāti .

Aparampi dassehi , tātāti .

Mahāsatto saralaṭṭhiṃ nāma , sararajjuṃ nāma , saravedhiṃ nāma dassesi , sarapāsādaṃ nāma , sarasopānaṃ nāma , saramaṇḍapaṃ nāma , sarapākāraṃ nāma , sarapokkharaṇiṃ nāma akāsi , sarapadumaṃ nāma pupphāpesi , saravassaṃ nāma vassāpesi .

Iti aññehi asādhāraṇāniP5.131 imāni dvādasa sippāni dassetvā puna aññehi asādhāraṇeyeva satta mahākāye padālesi , aṭṭhaṅgulabahalaṃ udumbarapadaraṃ vijjhi , caturaṅgulabahalaṃ asanapadaraṃ , dvaṅgulabahalaṃ tambapaṭṭaṃ , ekaṅgulabahalaṃ ayapaṭṭaṃ , ekābaddhaṃ phalakasataṃ vinivijjhitvā palālasakaṭavālukasakaṭapadarasakaṭānaṃ purimabhāgena saraṃ khipitvā pacchābhāgena nikkhamāpesi , pacchābhāgena saraṃ khipitvā purimabhāgena nikkhamāpesi , udake catuusabhaṃ , thale aṭṭhausabhaṭṭhānaṃ kaṇḍaṃ pesesi .

Vātiṅgaṇasaññāya usabhamattake vālaṃ vijjhi .

Bodhisatto sare khipitvā ākāse sarapāsādādīni katvā puna ekena sarena te sareV5.127 pātento bhaṅgavibhaṅge akāsīti ‘‘ sarabhaṅgo ’’ ti nāma paññāto .

Tassa ettakāni sippāni dassentasseva sūriyo atthaṅgato .

Athassa rājā senāpatiṭṭhānaṃ paṭijānitvā ‘‘ jotipāla , ajja vikālo , sve tvaṃ senāpatiṭṭhānaṃ sakkāraṃ gaṇhissasi , kesamassuṃ kāretvā nhatvā ehī ’’ ti taṃ divasaṃ paribbayatthāya satasahassaṃ adāsi .

MahāsattoM5.139 ‘‘ iminā mayhaṃ attho natthī ’’ ti aṭṭhārasakoṭisaṅkhyaṃ dhanaṃ sāmikānaññeva datvā mahantena parivārena nhāyituṃ nadiṃ gantvā kesamassuṃ kāretvā nhatvā sabbālaṅkārappaṭimaṇḍito anopamāya siriyā nivesanaṃ pavisitvā nānaggarasabhojanaṃ bhuñjitvā sirisayanaṃ abhiruyha nipanno dve yāme sayitvā pacchimayāme pabuddho uṭṭhāya pallaṅkaṃ ābhujitvā sayanapiṭṭhe nisinnova attano sippassa ādimajjhapariyosānaṃ olokento ‘‘ mama sippassa āditova paramāraṇaṃ paññāyati , majjhe kilesaparibhogo , pariyosāne nirayamhi paṭisandhi , pāṇātipāto kilesaparibhogesu ca adhimattappamādo niraye paṭisandhiṃ deti , raññā mayhaṃ mahantaṃ senāpatiṭṭhānaṃ dinnaṃ , mahantaṃ me issariyaṃ bhavissati , bhariyā ca puttadhītaro ca bahū bhavissanti .

Kilesavatthu kho pana vepullagataṃ duccajaṃ hoti , idāneva nikkhamitvā ekakova araññaṃ pavisitvā isipabbajjaṃP5.132 pabbajituṃ yuttaṃ mayhan ’’ ti mahāsayanato uṭṭhāya kañci ajānāpento pāsādā oruyha aggadvārena nikkhamitvā ekakova araññaṃ pavisitvā godhāvarinadītīre tiyojanikaṃ kapiṭṭhavanaṃ sandhāya pāyāsi .

Tassa nikkhantabhāvaṃ ñatvā sakko vissakammaṃ pakkosāpetvā ‘‘ tāta , jātipālo abhinikkhamanaṃ nikkhanto , mahāsamāgamo bhavissati , godhāvarinadītīre kapiṭṭhavane assamaṃ māpetvā pabbajitaparikkhāre paṭiyādehī ’’ ti āha .

So tathā akāsi .

Mahāsatto taṃ ṭhānaṃ patvā ekapadikamaggaṃ disvā ‘‘ pabbajitānaṃ vasanaṭṭhānena bhavitabban ’’ ti tena maggena tattha gantvā kañci apassanto paṇṇasālaṃ pavisitvā pabbajitaparikkhāre disvā ‘‘ sakko devarājā mama nikkhantabhāvaṃ aññāsi maññe ’’ ti cintetvā sāṭakaṃ apanetvā rattavākaciraṃ nivāsetvā ca pārupitvā ca ajinacammaṃ ekaṃsagataṃ akāsi , jaṭāmaṇḍalaṃ bandhitvā khārikājaṃ aṃse katvā kattaradaṇḍaṃ gahetvā paṇṇasālato nikkhamitvā caṅkamaṃ āruyha katipayavāre aparāparaṃ caṅkamitvā pabbajjāsiriyā vanaṃ upasobhayamāno kasiṇaparikammaṃ katvā pabbajitato sattame divase aṭṭha samāpattiyo pañca abhiññāyo ca nibbattetvā uñchācariyāya vanamūlaphalāhāro ekakova vihāsi .

Mātāpitaro mittasuhajjādayo ñātivaggāpissa taṃ apassantā rodantā paridevantā vicaranti .

AthekoV5.128M5.140 vanacarako araññaṃ pavisitvā kapiṭṭhakaassamapade nisinnaṃ mahāsattaṃ disvā sañjānitvā gantvā tena saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā nagaraṃ gantvā tassa mātāpitūnaṃ ārocesi .

Te rañño ārocayiṃsu .

Rājā ‘‘ etha naṃ passissāmā ’’ ti tassa mātāpitaro gahetvā mahājanaparivuto vanacarakena desitena maggena godhāvarinadītīraṃ pāpuṇi .

Bodhisatto nadītīraṃ āgantvā ākāse nisinno dhammaṃ desetvā te sabbe assamapadaṃP5.133 pavesetvā tatrapi tesaṃ ākāse nisinnova kāmesu ādīnavaṃ pakāsetvā dhammaṃ desesi .

Rājānaṃ ādiṃ katvā sabbeva pabbajiṃsu .

Bodhisatto isigaṇaparivuto tattheva vasi .

Athassa tattha vasanabhāvo sakalajambudīpe pākaṭo ahosi .

Aññepi rājāno raṭṭhavāsīhi saddhiṃ āgantvā tassa santike pabbajiṃsu , samāgamo mahā ahosi .

Anupubbena anekasatasahassaparisā ahesuṃ .

Yo kāmavitakkaṃ vā byāpādavitakkaṃ vā vihiṃsāvitakkaṃ vā vitakketi , mahāsatto gantvā tassa purato ākāse nisīditvā dhammaṃ deseti , kasiṇaparikammaṃ ācikkhati .

Tassovāde ṭhatvā aṭṭha samāpattiyo uppādetvā jhānanipphattiṃ pattā sālissaro meṇḍissaro pabbato kāḷadevilo kisavaccho anusisso nāradoti satta jeṭṭhantevāsino ahesuṃ .

Aparabhāge kapiṭṭhakaassamo paripūri .

Isigaṇassa vasanokāso nappahoti .

Atha mahāsatto sālissaraṃ āmantetvā ‘‘ sālissara , ayaṃ assamo isigaṇassa nappahoti , tvaṃ imaṃ isigaṇaṃ gahetvā majjharañño vijite kalappacullakanigamaṃ upanissāya vasāhī ’’ ti āha .

So ‘‘ sādhū ’’ ti tassa vacanaṃ sampaṭicchitvā anekasahassaṃ isigaṇaṃ gahetvā gantvā tattha vāsaṃ kappesi .

Manussesu āgantvā pabbajantesu puna assamo paripūri .

Bodhisatto meṇḍissaraṃ āmantetvā ,‘‘ meṇḍissara , tvaṃ imaṃ isigaṇaṃ ādāya suraṭṭhajanapadassa sīmantare sātodikā nāma nadī atthi , tassā tīre vasāhī ’’ ti uyyojesi , puna kapiṭṭhakaassamo paripūri .

Etenupāyena tatiyavāre pabbataṃ āmantetvā ‘‘ pabbata , tvaṃ mahāaṭaviyaṃ añjanapabbato nāma atthi , taṃ upanissāya vasāhī ’’ ti pesesi .

Catutthavāre kāḷadevilaṃ āmantetvā ‘‘ kāḷadevila , tvaṃ dakkhiṇapathe avantiraṭṭhe ghanaselapabbato nāma atthi , taṃ upanissāya vasāhī ’’ tiM5.141 pesesi .

Puna kapiṭṭhakaassamo paripūri , pañcasu ṭhānesu anekasatasahassaisigaṇo ahosi .

Kisavaccho pana mahāsattaṃ āpucchitvā daṇḍakiraññoP5.134 vijite kumbhavatinagaraṃ nāma atthi , taṃ upanissāya uyyāne vihāsi .

Nārado majjhimadese añjanagirināmake pabbatajālantare vihāsi .

Anusisso pana mahāsattassa santikeva ahosi .

Tasmiṃ kāle daṇḍakirājā ekaṃ laddhasakkāraṃ gaṇikaṃ ṭhānā cāvesi .

Sā attano dhammatāyaV5.129 vicarantī uyyānaṃ gantvā kisavacchatāpasaṃ disvā ‘‘ ayaṃ kāḷakaṇṇī bhavissati , imassa sarīre kaliṃ pavāhetvā nhatvā gamissāmī ’’ ti dantakaṭṭhaṃ khāditvā sabbapaṭhamaṃ tassūpari bahalakheḷaṃ niṭṭhubhantī kisavacchatāpasassa jaṭantare niṭṭhubhitvā dantakaṭṭhampissa sīseyeva khipitvā sayaṃ sīsaṃ nhāyitvā gatā .

Rājāpi taṃ saritvā puna pākatikameva akāsi .

Sā mohamūḷhā hutvā ‘‘ kāḷakaṇṇisarīre kaliṃ pavāhetvā mampi rājā puna ṭhāne ṭhapeti mayā yaso laddho ’’ ti saññamakāsi .

Tato nacirasseva rājā purohitaṃ ṭhānato cāvesi .

So tassā santikaṃ gantvā ‘‘ tvaṃ kena kāraṇena puna ṭhānaṃ labhasī ’’ ti pucchi .

Athassa sā ‘‘ rājuyyāne kāḷakaṇṇisarīre kalissa pavāhitattā ’’ ti ārocesi .

Purohito gantvā tatheva tassa sarīre kaliṃ pavāhesi , tampi rājā puna ṭhāne ṭhapesi .

Athassa aparabhāge paccanto kuppi .

So senaṅgaparivuto yuddhāya nikkhami .

Atha naṃ mohamūḷho purohito ,‘‘ mahārāja , kiṃ tumhe jayaṃ icchatha , udāhu parājayan ’’ ti pucchitvā ‘‘ jayan ’’ ti vutte –

‘‘ tena hi rājuyyāne kāḷakaṇṇī vasati , tassa sarīre kaliṃ pavāhetvā yāhī ’’ ti āha .

So tassa kathaṃ gahetvā ‘‘ ye mayā saddhiṃ āgacchanti , te uyyāne kāḷakaṇṇisarīre kaliṃ pavāhentū ’’ ti vatvā uyyānaṃ pavisitvā dantakaṭṭhaṃ khāditvā sabbapaṭhamaṃ sayameva tassa jaṭantare kheḷaṃ niṭṭhubhitvā dantakaṭṭhañca khipitvā sīsaṃ nhāyi .

Balakāyopissa tathā akāsi .

Tasmiṃ pakkante senāpati gantvā tāpasaṃ disvā dantakaṭṭhādīni nīharitvā sādhukaṃ nhāpetvā ‘‘ bhante , rañño kiṃ bhavissatī ’’ ti pucchi .

ĀvusāM5.142 mayhaṃ manopadoso natthi , devatā pana kupitāP5.135 ito sattame divase sakalaraṭṭhaṃ araṭṭhaṃ karissanti , tvaṃ puttadāraṃ gahetvā sīghaṃ palāyitvā aññattha yāhīti .

So bhītatasito gantvā rañño ārocesi , rājā tassa vacanaṃ na gaṇhi .

So nivattitvā attano gehaṃ gantvā puttadāraṃ ādāya palāyitvā aññaṃ raṭṭhaṃ agamāsi .

Sarabhaṅgasatthā taṃ kāraṇaṃ ñatvā dve taruṇatāpase pesetvā ‘‘ kisavacchaṃ mañcasivikāya ānethā ’’ ti ākāsena āṇāpesi .

Rājā yujjhitvā core gahetvā nagarameva paccāgami .

Tasmiṃ āgate devatā paṭhamaṃ devaṃ vassāpesuṃ , vassoghena sabbakuṇapesu avahaṭesu suddhavālukavassaṃ vassi , suddhavālukamatthake dibbapupphavassaṃ vassi , dibbapupphamatthake māsakavassaṃ , māsakamatthake kahāpaṇavassaṃ , kahāpaṇamatthake dibbābharaṇavassaṃ vassi , manussā somanassappattā hiraññasuvaṇṇābharaṇāni gaṇhituṃ ārabhiṃsu .

Atha nesaṃ sarīre sampajjalitaṃ nānappakāraṃ āvudhavassaṃ vassi , manussā khaṇḍākhaṇḍikaṃ chijjiṃsu .

Atha nesaṃ upari mahantamahantā vītaccitaṅgārā patiṃsuV5.130 , tesaṃ upari mahantamahantāni pajjalitapabbatakūṭāni patiṃsu , tesaṃ upari saṭṭhihatthaṭṭhānaṃ pūrayantaṃ sukhumavālukavassaṃ vassi .

Evaṃ saṭṭhiyojanaṭṭhānaṃ araṭṭhaṃ ahosi , tassa evaṃ araṭṭhabhāvo sakalajambudīpe paññāyi .

Atha tassa raṭṭhassa anantararaṭṭhādhipatino kāliṅgo , aṭṭhako , bhīmarathoti tayo rājāno cintayiṃsu –

‘‘ pubbe bārāṇasiyaṃ kalābukāsikarājā khantivāditāpase aparajjhitvā pathaviṃ paviṭṭhoti sūyati , tathā ‘‘ nāḷikerarājā tāpase sunakhehi khādāpetvā , sahassabāhu ajjuno ca aṅgīrase aparajjhitvā , idāni daṇḍakirājā kisavacche aparajjhitvā saha raṭṭhena vināsaṃ patto ’’ ti sūyati .

Imesaṃ pana catunnaṃ rājūnaṃ nibbattaṭṭhānaṃ mayaṃ na jānāma , taṃ no ṭhapetvā sarabhaṅgasatthāraṃ añño kathetuṃ samattho nāma natthi , taṃ upasaṅkamitvā ime pañhe pucchissāmā ’’ tiP5.136 .

Te tayopi mahantena parivārena pañhapucchanatthāya nikkhamiṃsu .

Te pana ‘‘ asukopi nikkhanto ’’ ti na jānanti , ekeko ‘‘ ahameva gacchāmī ’’ ti maññati , tesaṃ godhāvarinadito avidūre samāgamoM5.143 ahosi .

Te rathehi otaritvā tayopi ekameva rathaṃ abhiruyha godhāvarinadītīraṃ sampāpuṇiṃsu .

Tasmiṃ khaṇe sakko paṇḍukambalasilāsane nisinno satta pañhe cintetvā ‘‘ ime pañhe ṭhapetvā sarabhaṅgasatthāraṃ añño sadevake loke kathetuṃ samattho nāma natthi , taṃ ime pañhe pucchissāmi , imepi tayo rājāno sarabhaṅgasatthāraṃ pañhaṃ pucchituṃ godhāvarinadītīraṃ pattā , etesaṃ pañhepi ahameva pucchissāmī ’’ ti dvīsu devalokesu devatāhi parivuto devalokato otari .

Taṃ divasameva kisavaccho kālamakāsi .

Tassa sarīrakiccaṃ kāretuṃ catūsu ṭhānesu anekasahassā isayo tattheva gantvā pañcasu ṭhānesu maṇḍapañca kāretvā anekasahassā isigaṇā kisavacchassa tāpasassa candanacitakaṃ katvā sarīraṃ jhāpesuṃ .

Āḷāhanassa samantā aḍḍhayojanamatte ṭhāne dibbakusumavassaṃ vassi .

Mahāsatto tassa sarīranikkhepaṃ kārāpetvā assamaṃ pavisitvā tehi isigaṇehi parivuto nisīdi .

Tesampi rājūnaṃ nadītīraṃ āgatakāle mahāsenāvāhanatūriyasaddo ahosi .

Mahāsatto taṃ sutvā anusissaṃ tāpasaṃ āmantetvā ‘‘ tāta , tvaṃ gantvā tāva jānāhi , kiṃ saddo nāmeso ’’ ti āha .

So pānīyaghaṭaṃ ādāya tattha gantvā te rājāno disvā pucchanavasena paṭhamaṃ gāthamāha –

50.

‘‘ Alaṅkatā kuṇḍalino suvatthā , veḷuriyamuttātharukhaggabandhā ;

Rathesabhā tiṭṭhatha ke nu tumhe , kathaṃ vo jānanti manussaloke ’’ ti .

Tattha veḷuriyamuttātharukhaggabandhātiV5.131 veḷuriyamaṇīhi ceva muttālambakehi ca alaṅkatatharūhi khaggaratanehi samannāgatā .

Tiṭṭhathāti ekasmiṃ rathe tiṭṭhatha .

Ke nūti ke nāma tumhe , kathaṃ vo sañjānantīti ?

TeP5.137 tassa vacanaṃ sutvā rathā otaritvā vanditvā aṭṭhaṃsu .

Tesu aṭṭhakarājā tena saddhiṃ sallapanto dutiyaṃ gāthamāha –

51.

‘‘ AhamaṭṭhakoM5.144 bhīmaratho panāyaṃ , kāliṅgarājā pana uggatoyaṃ ;

Susaññatānaṃ isīnaṃ dassanāya , idhāgatā pucchitāyemha pañhe ’’ ti .

Tattha uggatoti cando viya sūriyo viya ca pākaṭo paññāto .

Susaññatānaṃ isīnan ti , bhante , na mayaṃ vanakīḷādīnaṃ atthāya āgatā , atha kho kāyādīhi susaññatānaṃ sīlasampannānaṃ isīnaṃ dassanatthāya idhāgatā .

Pucchitāyemha pañheti sarabhaṅgasatthāraṃ pañhe pucchituṃ emha , āgatāmhāti attho .

Ya-kāro byañjanasandhikaroti veditabbo .

Atha ne tāpaso ‘‘ sādhu mahārājā , āgantabbaṭṭhānaññeva āgatāttha , tena hi nhatvā vissamitvā assamapadaṃ pavisitvā isigaṇaṃ vanditvā sarabhaṅgasatthārameva pañhaṃ pucchathā ’’ ti tehi saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā pānīyaghaṭaṃ ukkhipitvā udakatheve puñchanto ākāsaṃ olokento sakkaṃ devarājānaṃ devagaṇaparivutaṃ erāvaṇakkhandhavaragataṃ otarantaṃ disvā tena saddhiṃ sallapanto tatiyaṃ gāthamāha –

52.

‘‘ Vehāyasaṃ tiṭṭhasi antalikkhe , pathaddhuno pannaraseva cando ;

Pucchāmi taṃ yakkha mahānubhāva , kataṃ taṃ jānanti manussaloke ’’ ti .

Tattha vehāyasan ti abbhuggantvā antalikkhe ākāse tiṭṭhasi .

Pathaddhunoti pathaddhagato , addhapathe gaganamajjhe ṭhitoti attho .

Taṃ sutvā sakko catutthaṃ gāthamāha –

53.

‘‘ YamāhuV5.132 devesu ‘ sujampatī ’ ti ,‘ maghavā ’ ti taṃ āhu manussaloke ;

Sa devarājā idamajja patto , susaññatānaṃ isīnaṃ dassanāyā ’’ ti .

TatthaP5.138 sa devarājāti so ahaṃ sakko devarājā .

Idamajja pattoti idaṃ ṭhānaṃ ajja āgato .

Dassanāyāti dassanatthāya vandanatthāya sarabhaṅgasatthārañca pañhaṃ pucchanatthāyāti āha .

AthaM5.145 naṃ anusisso ‘‘ sādhu , mahārāja , tumhe pacchā āgacchathā ’’ ti vatvā pānīyaghaṭaṃ ādāya assamapadaṃ pavisitvā pānīyaghaṭaṃ paṭisāmetvā tiṇṇaṃ rājūnaṃ devarājassa ca pañhapucchanatthāya āgatabhāvaṃ mahāsattassa ārocesi .

So isigaṇaparivuto mahāvisālamāḷake nisīdi .

Tayo rājāno āgantvā isigaṇaṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdiṃsu .

Sakkopi otaritvā isigaṇaṃ upasaṅkamitvā añjaliṃ paggayha ṭhito isigaṇaṃ vaṇṇetvā vandamāno pañcamaṃ gāthamāha –

54.

‘‘ Dūre sutā no isayo samāgatā , mahiddhikā iddhiguṇūpapannā ;

Vandāmi te ayire pasannacitto , ye jīvalokettha manussaseṭṭhā ’’ ti .

Tattha dūre sutā noti , bhante , amhehi tumhe dūre devaloke ṭhitehiyeva sutāti mamāyanto evamāha .

Idaṃ vuttaṃ hoti – ime idha samāgatā amhākaṃ isayo dūre sutā yāva brahmalokā vissutā pākaṭāti .

Mahiddhikāti mahānubhāvā .

Iddhiguṇūpapannāti pañcavidhena iddhiguṇena samannāgatā .

Ayireti , ayye .

Yeti ye tumhe imasmiṃ jīvaloke manussesu seṭṭhāti .

Evaṃ isigaṇaṃ vaṇṇetvā sakko cha nisajjadose pariharanto ekamantaṃ nisīdi .

Atha naṃ isīnaṃ adhovāte nisinnaṃ disvā anusisso chaṭṭhaṃ gāthamāha –

55.

‘‘ Gandho isīnaṃ ciradikkhitānaṃ , kāyā cuto gacchati mālutena ;

Ito paṭikkamma sahassanetta , gandho isīnaṃ asuci devarājā ’’ ti .

Tattha ciradikkhitānan ti cirapabbajitānaṃ .

Paṭikkammāti paṭikkama apehi .

Sahassanettāti ālapanametaṃ .

Sakko hi amaccasahassehi cintitaṃ atthaṃ ekakova passati , tasmā ‘‘ sahassanetto ’’ ti vuccatiP5.139 .

Atha vā sahassanettānaṃ pana devānaṃ dassanūpacārātikkamanasamatthotiV5.133 sahassanettāM5.146 .

Asucīti sedamalādīhi paribhāvitattā duggandho , tumhe ca sucikāmā , tena vo esa gandho bādhatīti .

Taṃ sutvā sakko itaraṃ gāthamāha –

56.

‘‘ Gandho isīnaṃ ciradikkhitānaṃ , kāyā cuto gacchatu mālutena ;

Vicittapupphaṃ surabhiṃva mālaṃ , gandhañca etaṃ pāṭikaṅkhāma bhante ;

Na hettha devā paṭikkūlasaññino ’’ ti .

Tattha gacchatūti yathāsukhaṃ pavattatu , nāsapuṭaṃ no paharatūti attho .

Pāṭikaṅkhāmāti icchāma patthema .

Etthāti etasmiṃ gandhe devā jigucchasaññino na honti .

Dussīleyeva hi devā jigucchanti , na sīlavanteti .

Evañca pana vatvā ‘‘ bhante , anusissa ahaṃ mahantena ussāhena pañhaṃ pucchituṃ āgato , okāsaṃ me karohī ’’ ti āha .

So tassa vacanaṃ sutvā uṭṭhāyāsanā isigaṇaṃ okāsaṃ karonto gāthādvayamāha –

57.

‘‘ Purindado bhūtapatī yasassī , devānamindo sakko maghavā sujampati ;

Sa devarājā asuragaṇappamaddano , okāsamākaṅkhati pañha pucchituṃ .

58.

‘‘ Ko nevimesaṃ idha paṇḍitānaṃ , pañhe puṭṭho nipuṇe byākarissati ;

Tiṇañca raññaṃ manujādhipānaṃ , devānamindassa ca vāsavassā ’’ ti .

Tattha ‘‘ purindado ’’ tiādīni sakkasseva guṇanāmāni .

So hi pure dānaṃ dinnattā purindado , bhūtesu jeṭṭhakattā bhūtapati , parivārasampadāya yasassī , paramissaratāya devānamindo , sattannaṃ vattapadānaṃ suṭṭhu katattā sakko , purimajātivasena maghavā , sujāya asurakaññāya patibhāvenaM5.147 sujampati , devānaṃ rañjanatāya devarājā .

Ko nevāti ko nu eva .

Nipuṇeti saṇhasukhume pañhe .

Raññan ti rājūnaṃ .

Imesaṃ catunnaṃ rājūnaṃ manaṃ gahetvā ko imesaṃ paṇḍitānaṃ isīnaṃ pañhe kathessati , pañhaṃ nesaṃ kathetuṃ samatthaṃ jānāthāti vadati .

TaṃV5.134P5.140 sutvā isigaṇo ,‘‘ mārisa , anusissa tvaṃ pathaviyaṃ ṭhatvā pathaviṃ apassanto viya kathesi , ṭhapetvā sarabhaṅgasatthāraṃ ko añño etesaṃ pañhaṃ kathetuṃ samattho ’’ ti vatvā gāthamāha –

59.

‘‘ Ayaṃ isi sarabhaṅgo tapassī , yato jāto virato methunasmā ;

Āceraputto suvinītarūpo , so nesaṃ pañhāni viyākarissatī ’’ ti .

Tattha sarabhaṅgoti sare khipitvā ākāse sarapāsādādīni katvā puna ekena sarena te sare pātento bhaṅgavibhaṅge akāsīti sarabhaṅgo .

Methunasmāti methunadhammato .

So kira methunaṃ asevitvā pabbajito .

Āceraputtoti rañño ācariyassa purohitassa putto .

Evañca pana vatvā isigaṇo anusissaṃ āha –

‘‘ mārisa , tvameva satthāraṃ vanditvā isigaṇassa vacanena sakkena pucchitapañhakathanāya okāsaṃ kārehī ’’ ti .

So ‘‘ sādhū ’’ ti sampaṭicchitvā satthāraṃ vanditvā okāsaṃ kārento anantaraṃ gāthamāha –

60.

‘‘ Koṇḍañña pañhāni viyākarohi , yācanti taṃ isayo sādhurūpā ;

Koṇḍañña eso manujesu dhammo , yaṃ vuddhamāgacchati esa bhāro ’’ ti .

Tattha koṇḍaññāti taṃ gottenālapati .

Dhammoti sabhāvo .

Yaṃ vuddhan ti yaṃ paññāya vuddhaṃ purisaṃ esa pañhānaṃ vissajjanabhāro nāma āgacchati , eso manujesu sabhāvo , tasmā candimasūriyasahassaṃ uṭṭhāpento viya pākaṭaṃ katvā devarañño pañhe kathehīti .

TatoM5.148 mahāpuriso okāsaṃ karonto anantaraṃ gāthamāha –

61.

‘‘ Katāvakāsā pucchantu bhonto , yaṃ kiñci pañhaṃ manasābhipatthitaṃ ;

Ahañhi taṃ taṃ vo viyākarissaṃ , ñatvā sayaṃ lokamimaṃ parañcā ’’ ti .

TatthaP5.141 yaṃ kiñcīti na kevalaṃ tumhākaṃyeva , atha kho sadevakassapi lokassa yaṃ manasābhipatthitaṃ , taṃ maṃ bhavanto pucchantu .

Ahañhi vo idhalokanissitaṃ vā paralokanissitaṃ vā sabbaṃ pañhaṃ imañca parañca lokaṃ sayaṃ paññāya sacchikatvā kathessāmīti sabbaññupavāraṇaṃ sampavāresi .

EvaṃV5.135 tena okāse kate sakko attanā abhisaṅkhataṃ pañhaṃ pucchi .

Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

62.

‘‘ Tato ca maghavā sakko , atthadassī purindado ;

Apucchi paṭhamaṃ pañhaṃ , yañcāsi abhipatthitaṃ .

63.

‘‘ Kiṃ sū vadhitvā na kadāci socati , kissappahānaṃ isayo vaṇṇayanti ;

Kassīdha vuttaṃ pharusaṃ khametha , akkhāhi me koṇḍañña etamatthan ’’ ti .

Tattha yañcāsīti yaṃ tassa manasā abhipatthitaṃ āsi , taṃ pucchīti attho .

Etan ti etaṃ mayā pucchitamatthaṃ akkhāhi meti ekagāthāya tayo pañhe pucchi .

Tato paraṃ byākaronto āha –

64.

‘‘ Kodhaṃ vadhitvā na kadāci socati , makkhappahānaṃ isayo vaṇṇayanti ;

Sabbesaṃ vuttaṃ pharusaṃ khametha , etaṃ khantiṃ uttamamāhu santo ’’ ti .

Tattha kodhaṃ vadhitvāti kodhaṃ māretvā chaḍḍetvā .

Socanto hi paṭighacitteneva socati , kodhābhāvā kuto soko .

Tena vuttaṃM5.149 ‘‘ na kadāci socatī ’’ ti .

Makkhappahānan ti parehi attano kataguṇamakkhanalakkhaṇassa akataññubhāvasaṅkhātassa makkhassa pahānaṃ isayo vaṇṇayanti .

Sabbesan ti hīnamajjhimukkaṭṭhānaṃ sabbesampi pharusaṃ vacanaṃ khametha .

Santoti porāṇakā paṇḍitā evaṃ kathenti .

Sakko āha –

65.

‘‘ Sakkā ubhinnaṃ vacanaṃ titikkhituṃ , sadisassa vā seṭṭhatarassa vāpi ;

Kathaṃ nu hīnassa vaco khametha , akkhāhi me koṇḍañña etamatthan ’’ ti .

Sarabhaṅgo āha –

66.

‘‘ BhayāV5.136 hi seṭṭhassa vaco khametha , sārambhahetū pana sādisassa ;

YoP5.142 cīdha hīnassa vaco khametha , etaṃ khantiṃ uttamamāhu santo ’’ ti .

–

Evamādīnaṃ gāthānaṃ vacanappaṭivacanavasena sambandho veditabbo .

Tattha akkhāhi meti , bhante koṇḍañña , tumhehi dve pañhā sukathitā , eko me cittaṃ na gaṇhāti , kathaṃ sakkā attano hīnatarassa vacanaṃ adhivāsetuṃ , taṃ mama akkhāhīti pucchanto evamāha .

Etaṃ khantin ti yadetaṃ jātigottādihīnassa vacanaṃ khamanaṃ , etaṃ khantiṃ uttamanti porāṇakapaṇḍitā vadanti .

Yaṃ panetaṃ jātiādīhi seṭṭhassa bhayena , sadisassa karaṇuttariyalakkhaṇe sārambhe ādīnavadassanena khamanaṃ , nesā adhivāsanakhanti nāmāti attho .

Evaṃ vutte sakko mahāsattaṃ āha –

‘‘ bhante , paṭhamaṃ tumhe ‘ sabbesaṃ vuttaṃ pharusaṃ khametha , etaṃ khantiṃ uttamamāhu santo ’ ti vatvā idāni ‘ yo cīdha hīnassa vaco khametha , etaṃ khantiṃ uttamamāhu santo ’ ti vadatha , na vo purimena pacchimaṃ sametī ’’ ti .

Atha naṃ mahāsatto ,‘‘ sakka , pacchimaṃ mayā ‘ ayaṃ hīno ’ ti ñatvā pharusavacanaṃ adhivāsentassa vasena vuttaṃ , yasmā pana na sakkā rūpadassanamattena sattānaṃ seṭṭhādibhāvo ñātuṃ , tasmāM5.150 purimaṃ vuttan ’’ ti vatvā sattānaṃ aññatra saṃvāsā rūpadassanamattena seṭṭhādibhāvassa duviññeyyataṃ pakāsento gāthamāha –

67.

‘‘ Kathaṃ vijaññā catupattharūpaṃ , seṭṭhaṃ sarikkhaṃ athavāpi hīnaṃ ;

Virūparūpena caranti santo , tasmā hi sabbesaṃ vaco khamethā ’’ ti .

Tattha catupattharūpan ti catūhi iriyāpathehi paṭicchannasabhāvaṃ .

Virūparūpenāti virūpānaṃ lāmakapuggalānaṃ rūpena uttamaguṇā santopi vicaranti .

Imasmiṃ panatthe majjhantikattherassa vatthu kathetabbaṃ .

Taṃ sutvā sakko nikkaṅkho hutvā ,‘‘ bhante , etāya no khantiyā ānisaṃsaṃ kathehī ’’ ti yāci .

Athassa mahāsatto gāthamāha –

68.

‘‘ NaV5.137 hetamatthaṃ mahatīpi senā , sarājikā yujjhamānā labhetha ;

YaṃP5.143 khantimā sappuriso labhetha , khantībalassūpasamanti verā ’’ ti .

Tattha etamatthan ti etaṃ veravūpasamanippaṭighasabhāvasaṅkhātaṃ atthaṃ .

Evaṃ mahāsattena khantiguṇe kathite te rājāno cintayiṃsu –

‘‘ sakko attanova pañhe pucchati , amhākaṃ pucchanokāsaṃ na dassatī ’’ ti .

Atha nesaṃ ajjhāsayaṃ viditvā sakko attanā abhisaṅkhate cattāro pañhe ṭhapetvāva tesaṃ kaṅkhaṃ pucchanto gāthamāha –

69.

‘‘ Subhāsitaṃ te anumodiyāna , aññaṃ taṃ pucchāmi tadiṅgha brūhi ;

Yathā ahuṃ daṇḍakī nāḷikero , athajjuno kalābu cāpi rājā ;

Tesaṃ gatiṃ brūhi supāpakamminaṃ , katthūpapannā isīnaṃ viheṭhakā ’’ ti .

TatthaM5.151 anumodiyānāti idaṃ mayā puṭṭhānaṃ tiṇṇaṃ pañhānaṃ vissajjanasaṅkhātaṃ tava subhāsitaṃ anumoditvā .

Yathā ahun ti yathā cattāro janā ahesuṃ .

Kalābu cāti kalāburājā ca .

Athajjunoti atha ajjunarājā .

Athassa vissajjento mahāsatto pañca gāthāyo abhāsi –

70.

‘‘ Kisañhi vacchaṃ avakiriya daṇḍakī , ucchinnamūlo sajano saraṭṭho ;

Kukkuḷanāme nirayamhi paccati , tassa phuliṅgāni patanti kāye .

71.

‘‘ Yo saññate pabbajite aheṭhayi , dhammaṃ bhaṇante samaṇe adūsake ;

Taṃ nāḷikeraṃ sunakhā parattha , saṅgamma khādanti viphandamānaṃ .

72.

‘‘ Athajjuno niraye sattisūle , avaṃsiro patito uddhaṃpādo ;

AṅgīrasaṃP5.144 gotamaṃ heṭhayitvā , khantiṃ tapassiṃ cirabrahmacāriṃ .

73.

‘‘ Yo khaṇḍaso pabbajitaṃ achedayi , khantiṃ vadantaṃ samaṇaṃ adūsakaṃ ;

Kalābuvīciṃ upapajja paccati , mahāpatāpaṃ kaṭukaṃ bhayānakaṃ .

74.

‘‘ EtāniV5.138 sutvā nirayāni paṇḍito , aññāni pāpiṭṭhatarāni cettha ;

Dhammaṃ care samaṇabrāhmaṇesu , evaṃkaro saggamupeti ṭhānan ’’ ti .

Tattha kisan ti appamaṃsalohitattā kisasarīraṃ .

Avakiriyāti avakiritvā niṭṭhubhanadantakaṭṭhapātanena tassa sarīre kaliṃ pavāhetvā .

UcchinnamūlotiM5.152 ucchinnamūlo hutvā .

Sajanoti sapariso .

Kukkuḷanāme nirayamhīti yojanasatappamāṇe kappasaṇṭhite uṇhachārikaniraye .

Phuliṅgānīti vītaccitaṅgārā .

Tassa kira tattha uṇhakukkuḷe nimuggassa navahi vaṇamukhehi uṇhā chārikā pavisanti , sīse mahantamahantā aṅgārā patanti .

Tesaṃ pana patanakāle sakalasarīraṃ dīparukkho viya jalati , balavavedanā vattanti .

So adhivāsetuṃ asakkonto mahāviravaṃ ravati .

Sarabhaṅgasatthā pathaviṃ bhinditvā taṃ tattha tathāpaccamānaṃ dassesi , mahājano bhayasantāsamāpajji .

Tassa ativiya bhītabhāvaṃ ñatvā mahāsatto taṃ nirayaṃ antaradhāpesi .

Dhammaṃ bhaṇanteti dasakusalakammapathadhammaṃ bhāsante .

Samaṇeti samitapāpe .

Adūsaketi niraparādhe .

Nāḷikeran ti evaṃnāmakaṃ rājānaṃ .

Paratthāti paraloke niraye nibbattaṃ .

Saṅgammāti ito cito ca samāgantvā chinditvā mahantamahantā sunakhā khādanti .

Tasmiṃ kira kaliṅgaraṭṭhe dantapuranagare nāḷikere nāma raññe rajjaṃ kārayamāne eko mahātāpaso pañcasatatāpasaparivuto himavantā āgamma rājuyyāne vāsaṃ kappetvā mahājanassa dhammaṃ desesi .

‘‘ Dhammikatāpaso uyyāne vasatī ’’ ti raññopi ārocayiṃsu .

Rājā pana adhammiko adhammena rajjaṃ kāresi .

So amaccesu tāpasaṃ pasaṃsantesu ‘‘ ahampi dhammaṃ suṇissāmī ’’ ti uyyānaṃ gantvā tāpasaṃ vanditvā nisīdi .

Tāpaso raññā saddhiṃ paṭisanthāraṃ karonto ‘‘ kiṃ , mahārāja , dhammena rajjaṃ kāresi , janaṃ na pīḷesī ’’ ti āha .

So tassa kujjhitvā ‘‘ ayaṃ kūṭajaṭilo ettakaṃ kālaṃ nāgarānaṃ santike mamaññeva aguṇaṃ kathesi maññe , hotu jānissāmī ’’ ti cintetvā ‘‘ sve amhākaṃ gharadvāraṃ āgaccheyyāthā ’’ ti nimantetvā punadivase purāṇagūthassa cāṭiyo paripūrāpetvā tāpasesu āgatesu tesaṃ bhikkhābhājanāni gūthassa pūrāpetvā dvāraṃ pidahāpetvā musalāni ca lohadaṇḍe ca gāhāpetvāP5.145 isīnaṃ sīsāni bhindāpetvā jaṭāsu gāhāpetvā kaḍḍhāpetvā sunakhehi khādāpetvā tattheva bhinnaṃ pathaviṃ pavisitvā sunakhamahāniraye nibbattati , tatrassa tigāvutappamāṇasarīraṃM5.153 ahosi .

Atha naṃ mahantamahantā mahāhatthippamāṇā pañcavaṇṇā sunakhā anubandhitvā ḍaṃsitvā navayojanāya jalitaayapathaviyā pātetvā mukhapūraṃ luñcantā vipphandamānaṃ khādiṃsu .

Mahāsatto pathaviṃ dvidhā bhinditvā taṃ nirayaṃ dassetvā mahājanassa bhītabhāvaṃ ñatvā antaradhāpesi .

AthajjunotiV5.139 sahassabāhurājā .

Aṅgīrasan ti aṅgehi raṃsīnaṃ niccharaṇato evaṃladdhanāmaṃ .

Heṭhayitvāti viheṭhetvā visapītakaṇḍena vijjhitvā jīvitakkhayaṃ pāpetvā .

So kira ajjuno nāma rājā mahisakaraṭṭhe ketakarājadhāniyaṃ rajjaṃ kārento migavaṃ gantvā mige vadhitvā aṅgārapakkamaṃsaṃ khādanto vicari .

Athekadivasaṃ migānaṃ āgamanaṭṭhāne koṭṭhakaṃ katvā mige olokayamāno aṭṭhāsi .

Tadā so tāpaso tassa rañño avidūre ekaṃ kārarukkhaṃ abhiruhitvā phalāni ocinanto ocinitaphalasākhaṃ muñci .

Tassā vissaṭṭhāya saddena taṃṭhānaṃ pattā migā palāyiṃsu .

Rājā kujjhitvā tāpasaṃ visamissitena sallena vijjhi .

So parigalitvā patanto matthakena khadirakhāṇukaṃ āsādetvā sūlaggeyeva kālamakāsi .

Rājā taṅkhaṇeyeva dvidhā bhinnaṃ pathaviṃ pavisitvā sattisūlaniraye nibbatti , tigāvutappamāṇaṃ sarīraṃ ahosi .

Tatra taṃ nirayapālā jalitehi āvudhehi koṭṭetvā jalitaṃ ayapabbataṃ āropenti .

Pabbatamatthake ṭhitakāle vāto paharati , so vātappahārena parigalitvā patati .

Tasmiṃ khaṇe heṭṭhā navayojanāya jalitaayapathaviyā mahātālakkhandhappamāṇaṃ jalitaṃ ayasūlaṃ uṭṭhahati .

So sūlaggamatthakeyeva āsādetvā sūlāvuto tiṭṭhati .

Tasmiṃ khaṇe pathavī jalati , sūlaṃ jalati , tassa sarīraṃ jalati .

So tattha mahāravaṃ ravanto paccati .

Mahāsatto pathaviṃ dvidhā katvā taṃ nirayaṃ dassetvā mahājanassa bhītabhāvaṃ ñatvā antaradhāpesi .

Khaṇḍasoti cattāro hatthapāde kaṇṇanāsañca khaṇḍākhaṇḍaṃ katvā .

Adūsakan ti niraparādhaṃ .

Tathā chedāpetvā dvīhi kasāhi pahārasahassehi tāḷāpetvā jaṭāsu gahetvā ākaḍḍhāpetvā paṭikujjaṃ nipajjāpetvāM5.154 piṭṭhiyaṃ paṇhiyā paharitvā mahādukkhasamappitaṃ akāsi .

Kalābuvīcin ti kalābu avīciṃ .

Kaṭukan ti tikhiṇavedanaṃ , evarūpaṃ nirayaṃ upapajjitvā channaṃ jālānaṃ antare paccati .

Vitthārato pana kalāburañño vatthu khantivādijātake ( jā .1.4.49-52) kathitameva .

Aññāni pāpiṭṭhatarāni cetthāti etehi nirayehi pāpiṭṭhatarāni ca aññāni nirayāni sutvā .

Dhammaṃ careti , sakka devarāja , paṇḍito kulaputto na kevalaṃ eteyeva cattāro nirayā , eteyeva ca rājāno nerayikā , atha kho aññepi nirayā , aññepi ca rājāno nirayesu uppannāti viditvā catupaccayadānadhammikārakkhāvaraṇasaṃvidhānasaṅkhātaṃ samaṇabrāhmaṇesu dhammaṃ careyyāti .

EvaṃP5.146 mahāsattena catunnaṃ rājūnaṃ nibbattaṭṭhāne dassite tayo rājāno nikkaṅkhā ahesuṃ .

Tato sakko avasese cattāro pañhe pucchanto gāthamāha –

75.

‘‘ SubhāsitaṃV5.140 te anumodiyāna , aññaṃ taṃ pucchāmi tadiṅgha brūhi ;

Kathaṃvidhaṃ sīlavantaṃ vadanti , kathaṃvidhaṃ paññavantaṃ vadanti ;

Kathaṃvidhaṃ sappurisaṃ vadanti , kathaṃvidhaṃ no siri no jahātī ’’ ti .

Tattha kathaṃvidhaṃ no siri no jahātīti kathaṃvidhaṃ nu purisaṃ paṭiladdhasirī na jahātīti .

Athassa vissajjento mahāsatto catasso gāthāyo abhāsi –

76.

‘‘ Kāyena vācāya ca yodha saññato , manasā ca kiñci na karoti pāpaṃ ;

Na attahetū alikaṃ bhaṇeti , tathāvidhaṃ sīlavantaṃ vadanti .

77.

‘‘ GambhīrapañhaṃM5.155 manasābhicintayaṃ , nāccāhitaṃ kamma karoti luddaṃ ;

Kālāgataṃ atthapadaṃ na riñcati , tathāvidhaṃ paññavantaṃ vadanti .

78.

‘‘ Yo ve kataññū katavedi dhīro , kalyāṇamitto daḷhabhatti ca hoti ;

Dukhitassa sakkacca karoti kiccaṃ , tathāvidhaṃ sappurisaṃ vadanti .

79.

‘‘ Etehi sabbehi guṇehupeto , saddho mudū saṃvibhāgī vadaññū ;

Saṅgāhakaṃ sakhilaṃ saṇhavācaṃ , tathāvidhaṃ no siri no jahātī ’’ ti .

TatthaP5.147 ‘‘ kāyenā ’’ tiādīni padāni tividhasucaritadvāravasena vuttāni .

Na attahetūti desanāsīsamevetaṃ , attahetu vā parahetu vā yasahetu vā dhanahetu vā lābhahetu vā āmisakiñcikkhahetu vā alikaṃ na kathetīti attho .

Kāmañcesa attho ‘‘ vācāya saññato ’’ ti imināva siddho , musāvādino pana akattabbaṃ pāpaṃ nāma natthīti garubhāvadīpanatthaṃ puna evamāhāti veditabbo .

Taṃ puggalaṃ sīlavantaṃ vadanti .

Gambhīrapañhan ti atthato ca pāḷito ca gambhīraṃ guḷhaṃ paṭicchannaṃ sattubhastajātaka- ( jā .1.7.46 ādayo ) sambhavajātaka- ( jā .1.16.138 ādayo ) mahāumaṅgajātakesu ( jā .2.22.590 ādayo ) āgatasadisaṃ pañhaṃ .

Manasābhicintayan ti manasā abhicintento atthaṃ paṭivijjhitvā candasahassaṃ sūriyasahassaṃ uṭṭhāpento viya pākaṭaṃ katvā yo kathetuṃ sakkotītiV5.141 attho .

Nāccāhitan ti na atiahitaṃ , hitātikkantaṃ luddaṃ pharusaṃ sāhasikakammañca yo na karotīti attho .

Imassa panatthassa āvibhāvatthaṃ –

‘‘ NaM5.156 paṇḍitā attasukhassa hetu , pāpāni kammāni samācaranti ;

Dukkhena phuṭṭhā piḷitāpi santā , chandā dosā ca na jahanti dhamman ’’ ti .

–

Bhūripañho kathetabbo .

Kālāgatan ti ettha dānaṃ dātabbakāle , sīlaṃ rakkhaṇakāle , uposathaṃ upavāsakāle , saraṇesu patiṭṭhānakāle , pabbajitakāle , samaṇadhammakaraṇakāle , vipassanācārasmiṃ yuñjanakāle cāti imāni dānādīni sampādento kālāgataṃ atthapadaṃ na riñcati na hāpeti na gaḷāpeti nāma .

Tathāvidhan ti sakka sabbaññubuddhā ca paccekabuddhā ca bodhisattā ca paññavantaṃ kathentā evarūpaṃ puggalaṃ kathenti .

‘‘ Yo ve ’’ ti gāthāya parena attano kataguṇaṃ jānātīti kataññū .

Evaṃ ñatvā pana yenassa guṇo kato , tassa guṇaṃ paṭikaronto katavedī nāma .

Dukhitassāti attano sahāyassa dukkhappattassa dukkhaṃ attani āropetvā yo tassa uppannakiccaṃ sahatthena sakkaccaṃ karoti , buddhādayo evarūpaṃ sappurisaṃ nāma kathenti .

Apica sappurisā nāma kataññū katavedino hontīti satapattajātaka- ( jā .1.3.85-87) cūḷahaṃsajātaka- ( jā .1.15.133 ādayo ) mahāhaṃsajātakādīni ( jā .2.21.89 ādayo ) kathetabbāni .

Etehi sabbehīti sakka yo etehi heṭṭhā vuttehi sīlādīhi sabbehipi guṇehi upeto .

Saddhoti okappanasaddhāya samannāgato .

Mudūti piyabhāṇī .

Saṃvibhāgīti sīlasaṃvibhāgadānasaṃvibhāgābhiratattā saṃvibhāgī .

Yācakānaṃ vacanaṃ ñatvā dānavasena vadaññū .

Catūhi saṅgahavatthūhi tesaṃ tesaṃ saṅgaṇhanato saṅgāhakaṃ , madhuravacanatāya sakhilaṃ , maṭṭhavacanatāya saṇhavācaṃ tathāvidhaṃ nu puggalaṃ adhigatayasasobhaggasaṅkhātā sirī no jahāti , nāssa sirī vinassatīti .

EvaṃP5.148 mahāsatto gaganatale puṇṇacandaṃ uṭṭhāpento viya cattāro pañhe vissajjesi .

Tato paraṃ sesapañhānaṃ pucchā ca vissajjanañca hoti –

80.

‘‘ SubhāsitaṃV5.142M5.157 te anumodiyāna , aññaṃ taṃ pucchāmi tadiṅgha brūhi ;

Sīlaṃ siriñcāpi satañca dhammaṃ , paññañca kaṃ seṭṭhataraṃ vadanti .

81.

‘‘ Paññā hi seṭṭhā kusalā vadanti , nakkhattarājāriva tārakānaṃ ;

Sīlaṃ sirī cāpi satañca dhammo , anvāyikā paññavato bhavanti .

82.

‘‘ Subhāsitaṃ te anumodiyāna , aññaṃ taṃ pucchāmi tadiṅgha brūhi ;

Kathaṃkaro kintikaro kimācaraṃ , kiṃ sevamāno labhatīdha paññaṃ ;

Paññāya dānippaṭipadaṃ vadehi , kathaṃkaro paññavā hoti macco .

83.

‘‘ Sevetha vuddhe nipuṇe bahussute , uggāhako ca paripucchako siyā ;

Suṇeyya sakkacca subhāsitāni , evaṃkaro paññavā hoti macco .

84.

‘‘ Sa paññavā kāmaguṇe avekkhati , aniccato dukkhato rogato ca ;

Evaṃ vipassī pajahāti chandaṃ , dukkhesu kāmesu mahabbhayesu .

85.

‘‘ Sa vītarāgo pavineyya dosaṃ , mettaṃ cittaṃ bhāvaye appamāṇaṃ ;

Sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍaṃ , anindito brahmamupeti ṭhānan ’’ ti .

TatthaP5.149 sīlan ti ācārasīlaṃ .

Sirin ti issariyasiriṃ .

Satañca dhamman ti sappurisadhammaṃ .

Paññan ti supaññaṃ .

Evaṃ imesaṃ catunnaṃ dhammānaṃ kataraṃ dhammaṃ seṭṭhataraṃ vadantīti pucchati .

Paññā hīti , sakka , etesu catūsu dhammesu yā esā paññāM5.158 nāma , sāva seṭṭhā , iti buddhādayo kusalā vadanti .

Yathā hi tārakagaṇā candaṃ parivārenti , candova tesaṃ uttamo .

Evaṃ sīlañca sirī cāpi satañca dhammoti ete tayopi anvāyikā paññavato bhavanti paññavantameva anugacchanti , paññāya eva parivārā hontīti attho .

‘‘ Kathaṃkaro ’’ tiādīni aññamaññavevacanāneva .

Kathaṃkaroti kiṃ nāma kammaṃ karonto kiṃ ācaranto kiṃ sevamāno bhajamāno payirupāsamāno idhaloke paññaṃ labhati , paññāyameva paṭipadaṃ vadehi , jānitukāmomhi , kathaṃkaro macco paññavā nāma hotīti pucchati .

Vuddheti paññāvuddhippatte paṇḍite .

Nipuṇeti sukhumakāraṇajānanasamatthe .

Evaṃkaroti yo puggalo evaṃ vuttappakāreV5.143 puggale sevati bhajati payirupāsati , pāḷiṃ uggaṇhāti , punappunaṃ atthaṃ pucchati , pāsāṇe lekhaṃ khaṇanto viya kañcananāḷiyā sīhavasaṃ sampaṭicchanto viya ohitasoto sakkaccaṃ subhāsitāni suṇāti , ayaṃ evaṃkaro macco paññavā hotīti .

Evaṃ mahāsatto pācīnalokadhātuto sūriyaṃ uṭṭhāpento viya paññāya paṭipadaṃ kathetvā idāni tassā paññāya guṇaṃ kathento ‘‘ sa paññavā ’’ tiādimāha .

Tattha kāmaguṇeti kāmakoṭṭhāse hutvā abhāvaṭṭhena aniccato , diṭṭhadhammikasamparāyikānaṃ dukkhānaṃ vatthubhāvena dukkhato , aṭṭhanavutiyā rogamukhānaṃ kāme nissāya uppattisambhavena rogato ca avekkhati oloketi , so evaṃ vipassī etehi kāraṇehi kāmānaṃ aniccāditaṃ passanto ‘‘ kāme nissāya uppajjanakadukkhānaṃ anto natthi , kāmānaṃ pahānameva sukhan ’’ ti viditvā dukkhesu kāmesu mahabbhayesu chandaṃ pajahāti .

Sa vītarāgoti ,‘‘ sakka , so puggalo evaṃ vītarāgo navāghātavatthuvasena uppajjanakasabhāvadosaṃ vinetvā mettacittaṃ bhāveyya , appamāṇasattārammaṇattā appamāṇaṃ taṃ bhāvetvā aparihīnajjhāno agarahito brahmaloke uppajjatī ’’ ti .

Evaṃ mahāsatte kāmānaṃ dosaṃ kathenteyeva tesaṃ tiṇṇampi rājūnaṃ sabalakāyānaṃ tadaṅgappahānena pañcakāmaguṇarāgo pahīno .

Taṃ ñatvā mahāsatto tesaṃ pahaṃsanavasena gāthamāha –

86.

‘‘ MahatthiyaṃM5.159 āgamanaṃ ahosi , tavamaṭṭhakā bhīmarathassa cāpi ;

Kāliṅgarājassa ca uggatassa , sabbesa vo kāmarāgo pahīno ’’ ti .

TatthaP5.150 mahatthiyan ti mahatthaṃ mahāvipphāraṃ mahājutikaṃ .

Tavamaṭṭhakāti tava aṭṭhakā .

Pahīnoti tadaṅgappahānena pahīno .

Taṃ sutvā rājāno mahāsattassa thutiṃ karontā gāthamāhaṃsu –

87.

‘‘ Evametaṃ paracittavedi , sabbesa no kāmarāgo pahīno ;

Karohi okāsamanuggahāya , yathā gatiṃ te abhisambhavemā ’’ ti .

Tattha anuggahāyāti pabbajjatthāya okāsaṃ no karohi .

Yathā mayaṃ pabbajitvā tava gatiṃ nipphattiṃ abhisambhavema pāpuṇeyyāma , tayā paṭividdhaguṇaṃ paṭivijjheyyāmāti vadiṃsu .

AthaV5.144 nesaṃ okāsaṃ karonto mahāsatto itaraṃ gāthamāha –

88.

‘‘ Karomi okāsamanuggahāya , tathā hi vo kāmarāgo pahīno ;

Pharātha kāyaṃ vipulāya pītiyā , yathā gatiṃ me abhisambhavethā ’’ ti .

Tattha pharātha kāyan ti jhānapītiyā vipulāya kāyaṃ pharathāti .

Taṃ sutvā te sampaṭicchantā gāthamāhaṃsu –

89.

‘‘ Sabbaṃ karissāma tavānusāsaniṃ , yaṃ yaṃ tuvaṃ vakkhasi bhūripañña ;

Pharāma kāyaṃ vipulāya pītiyā , yathā gatiṃ te abhisambhavemā ’’ ti .

Atha nesaṃ sabalakāyānaṃ mahāsatto pabbajjaṃ dāpetvā isigaṇaṃ uyyojento gāthamāha –

90.

‘‘ KatāyaM5.160 vacchassa kisassa pūjā , gacchantu bhonto isayo sādhurūpā ;

Jhāne ratā hotha sadā samāhitā , esā ratī pabbajitassa seṭṭhā ’’ ti .

Tattha gacchantūti attano attano vasanaṭṭhānāni gacchantu .

IsayoP5.151 tassa sarabhaṅgasatthuno vacanaṃ sirasā sampaṭicchitvā vanditvā ākāsaṃ uppatitvā sakāni vasanaṭṭhānāni gamiṃsu .

Sakkopi uṭṭhāyāsanā mahāsattassa thutiṃ katvā añjaliṃ paggayha sūriyaṃ namassanto viya mahāsattaṃ namassamāno sapariso pakkāmi .

Etamatthaṃ viditvā satthā imā gāthāyo abhāsi –

91.

‘‘ Sutvāna gāthā paramatthasaṃhitā , subhāsitā isinā paṇḍitena ;

Te vedajātā anumodamānā , pakkāmu devā devapuraṃ yasassino .

92.

‘‘ Gāthā imā atthavatī subyañjanā , subhāsitā isinā paṇḍitena ;

Yo kocimā aṭṭhikatvā suṇeyya , labhetha pubbāpariyaṃ visesaṃ ;

Laddhāna pubbāpariyaṃ visesaṃ , adassanaṃ maccurājassa gacche ’’ ti .

TatthaV5.145 paramatthasaṃhitāti aniccādidīpanena nibbānanissitā .

Gāthā imāti idaṃ satthā sarabhaṅgasatthuno nibbānadāyakaṃ subhāsitaṃ vaṇṇento āha .

Tattha atthavatīti nibbānadāyakaṭṭhena paramatthanissitā .

Subyañjanāti parisuddhabyañjanā .

Subhāsitāti sukathitā .

Aṭṭhikatvāti attano atthikabhāvaṃ katvā atthiko hutvā sakkaccaṃ suṇeyya .

Pubbāpariyan ti paṭhamajjhānaṃ pubbaviseso , dutiyajjhānaṃ aparaviseso .

Dutiyajjhānaṃ pubbaviseso , tatiyajjhānaṃ aparavisesoti evaṃ aṭṭhasamāpatticatumaggavasena pubbāparabhāvena ṭhitaṃ visesaṃ .

Adassanan ti pariyosāne aparavisesaṃM5.161 arahattaṃ labhitvā nibbānaṃ pāpuṇeyya .

Nibbānappatto hi puggalo maccurājassa adassanaṃ gato nāma hotīti .

Evaṃ satthā arahattena desanāya kūṭaṃ gaṇhitvā ‘‘ na , bhikkhave , idāneva , pubbepi moggallānassa āḷāhane pupphavassaṃ vassī ’’ ti vatvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānento āha –

93.

‘‘ Sālissaro sāriputto , meṇḍissaro ca kassapo ;

Pabbato anuruddho ca , kaccāyano ca devalo ;

94.

‘‘ Anusisso ca ānando , kisavaccho ca kolito ;

Nārado udāyitthero , parisā buddhaparisā ;

Sarabhaṅgo lokanātho , evaṃ dhāretha jātakan ’’ ti .

Sarabhaṅgajātakavaṇṇanā dutiyā .

[523]3. Alambusājātakavaṇṇanā

AthabravītiP5.152 idaṃ satthā jetavane viharanto purāṇadutiyikāpalobhanaṃ ārabbha kathesi .

Vatthu indriyajātake ( jā .1.8.60 ādayo ) vitthāritameva .

Satthā pana taṃ bhikkhuṃ ‘‘ saccaṃ kira tvaṃ , bhikkhu , ukkaṇṭhitosī ’’ ti pucchitvā ‘‘ saccaṃ , bhante ’’ ti vutte ‘‘ kena ukkaṇṭhāpitosī ’’ ti vatvā ‘‘ purāṇadutiyikāyā ’’ ti vutte ‘‘ bhikkhu esā itthī tuyhaṃ anatthakārikā , tvaṃ etaṃ nissāya jhānaṃ nāsetvā tīṇi saṃvaccharāni mūḷho visaññī nipajjitvā uppannāya saññāya mahāparidevaṃ paridevī ’’ ti vatvā atītaṃ āhari .

AtīteV5.146 bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto kāsiraṭṭhe brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto sabbasippesu nipphattiṃ patvā isipabbajjaṃ pabbajitvā araññāyatane vanamūlaphalāhāro yāpesi .

Athekā migī tassa passāvaṭṭhāne sambhavamissakaṃ tiṇaṃ khāditvā udakaṃ pivi .

Ettakeneva ca tasmiṃ paṭibaddhacittā gabbhaṃ paṭilabhitvā tato paṭṭhāya katthaci agantvā tattheva tiṇaṃ khāditvā assamassa sāmanteyeva vicaratiM5.162 .

Mahāsatto pariggaṇhanto taṃ kāraṇaṃ aññāsi .

Sā aparabhāge manussadārakaṃ vijāyi .

Mahāsatto taṃ puttasinehena paṭijaggi ,‘‘ isisiṅgo ’’ tissa nāmaṃ akāsi .

Atha naṃ mahāsatto viññutappattaṃ pabbājetvā attano mahallakakāle taṃ ādāya nārivanaṃ nāma gantvā ,‘‘ tāta , imasmiṃ himavante imehi pupphehi sadisā itthiyo nāma honti , tā attano vasaṃ gate mahāvināsaṃ pāpenti , na tāsaṃ vasaṃ nāma gantuṃ vaṭṭatī ’’ ti ovaditvā aparabhāge brahmalokaparāyaṇo ahosi .

Isisiṅgopi jhānakīḷaṃ kīḷanto himavantappadese vāsaṃ kappesi .

Ghoratapo paramadhitindriyo ahosi .

Athassa sīlatejena sakkassa bhavanaṃ kampi , sakko āvajjento taṃ kāraṇaṃ ñatvā ‘‘ ayaṃ maṃ sakkattā cāveyya , ekaṃ accharaṃ pesetvā sīlamassa bhindāpessāmī ’’ ti sakaladevalokaṃ upaparikkhanto attano aḍḍhateyyakoṭisaṅkhānaṃ paricārikānaṃ majjhe ekaṃ alambusaṃ nāma accharaṃ ṭhapetvā aññaṃ tassa sīlaṃ bhindituṃ samatthaṃ adisvā taṃ pakkosāpetvā tassa sīlabhedaṃ kātuṃ āṇāpesi .

TamatthaṃP5.153 āvikaronto satthā paṭhamaṃ gāthamāha –

95.

‘‘ Athabravi brahā indo , vatrabhū jayataṃ pitā ;

Devakaññaṃ parābhetvā , sudhammāyaṃ alambusan ’’ ti .

Tattha brahāti mahā .

Vatrabhūti vatrassa nāma asurassa abhibhavitā .

Jayataṃ pitāti jayantānaṃ jayappattānaṃ sesānaṃ tettiṃsāya devaputtānaṃ pitukiccasādhanena pitā .

Parābhetvāti hadayaṃ bhinditvā olokento viya taṃ ‘‘ paṭibalā ayan ’’ ti ñatvāti attho .

Sudhammāyan ti sudhammāyaṃ devasabhāyaṃ .

Paṇḍukambalasilāsane nisinno taṃ alambusaṃ pakkosāpetvā idamāha –

96.

‘‘ MisseV5.147 devā taṃ yācanti , tāvatiṃsā saindakā ;

Isippalobhane gaccha , isisiṅgaṃ alambuse ’’ ti .

TatthaM5.163 misseti taṃ ālapati , idañca tassā nāmaṃ , sabbā panitthiyo purise kilesamissanena missanato ‘‘ missā ’’ ti vuccanti , tena sādhāraṇena guṇanāmenālapanto evamāha .

Isippalobhaneti isīnaṃ palobhanasamatthe .

Isisiṅgan ti tassa kira matthake migasiṅgākārena dve cūḷā uṭṭhahiṃsu , tasmā evaṃ vuccati .

Iti sakko ‘‘ gaccha isisiṅgaṃ upasaṅkamitvā attano vasaṃ ānetvā sīlamassa bhindā ’’ ti alambusaṃ āṇāpesi .

97.

‘‘ Purāyaṃ amhe acceti , vattavā brahmacariyavā ;

Nibbānābhirato vuddho , tassa maggāni āvarā ’’ ti .

– vacanaṃ āha ;

Tattha purāyan ti ayaṃ tāpaso vattasampanno ca brahmacariyavā ca , so panesa dīghāyukatāya nibbānasaṅkhāte magge abhirato guṇavuddhiyā ca vuddho .

Tasmā yāva esa amhe nātikkamati , na abhibhavitvā imamhā ṭhānā cāveti , tāvadeva tvaṃ gantvā tassa devalokagamanāni maggāni āvara , yathā idha nāgacchati , evaṃ karohīti attho .

Taṃ sutvā alambusā gāthādvayamāha –

98.

‘‘ Devarāja kimeva tvaṃ , mameva tuvaṃ sikkhasi ;

Isippalobhane gaccha , santi aññāpi accharā .

99.

‘‘ Mādisiyo pavarā ceva , asoke nandane vane ;

Tāsampi hotu pariyāyo , tāpi yantu palobhanā ’’ ti .

TatthaP5.154 kimeva tvan ti kiṃ nāmetaṃ tvaṃ karosīti dīpeti .

Mameva tuvaṃ sikkhasīti imasmiṃ sakaladevaloke mameva tuvaṃ ikkhasi , aññaṃ na passasīti adhippāyena vadati .

Sa -kāro panettha byañjanasandhikaro .

Isippalobhane gacchāti kiṃkāraṇā maññeva evaṃ vadesīti adhippāyoV5.148 .

Pavarā cevāti mayā uttaritarā ceva .

Asoketi sokarahite .

Nandaneti nandijanake .

Pariyāyoti gamanavāro .

TatoM5.164 sakko tisso gāthāyo abhāsi –

100.

‘‘ Addhā hi saccaṃ bhaṇasi , santi aññāpi accharā ;

Tādisiyo pavarā ceva , asoke nandane vane .

101.

‘‘ Na tā evaṃ pajānanti , pāricariyaṃ pumaṃ gatā ;

Yādisaṃ tvaṃ pajānāsi , nāri sabbaṅgasobhane .

102.

‘‘ Tvameva gaccha kalyāṇi , itthīnaṃ pavarā casi ;

Taveva vaṇṇarūpena , savasamānayissasī ’’ ti .

Tattha pumaṃ gatāti purisaṃ upasaṅkamantā samānā purisapalobhinipāricariyaṃ na jānanti .

Vaṇṇarūpenāti sarīravaṇṇena ceva rūpasampattiyā ca .

Savasamānayissasīti taṃ tāpasaṃ attano vasaṃ ānessasīti .

Taṃ sutvā alambusā dve gāthā abhāsi –

103.

‘‘ Na vāhaṃ na gamissāmi , devarājena pesitā ;

Vibhemi cetaṃ āsāduṃ , uggatejo hi brāhmaṇo .

104.

‘‘ Aneke nirayaṃ pattā , isimāsādiyā janā ;

Āpannā mohasaṃsāraṃ , tasmā lomāni haṃsaye ’’ ti .

Tattha na vāhan ti na ve ahaṃ .

Vibhemīti bhāyāmi .

Āsādun ti āsādituṃ .

Idaṃ vuttaṃ hoti – nāhaṃ , deva , tayā pesitā na gamissāmi , apicāhaṃ taṃ isiṃ sīlabhedanatthāya allīyituṃ bhāyāmi , uggatejo hi soti .

Āsādiyāti āsādetvā .

Mohasaṃsāran ti mohena saṃsāraṃ , mohena isiṃ palobhetvā saṃsāraṃ āpannā vaṭṭadukkhe patiṭṭhitā sattā gaṇanapathaṃ atikkantāV5.149 .

Tasmāti tena kāraṇena .

Lomāni haṃsayeti ahaṃ lomāni uṭṭhapemi ,‘‘ tassa kirāhaṃ sīlaṃ bhindissāmī ’’ ti cintayamānāya me lomāni pahaṃsantīti vadati .

105.

‘‘ Idaṃ vatvāna pakkāmi , accharā kāmavaṇṇinī ;

Missā missitumicchantī , isisiṅgaṃ alambusā .

106.

‘‘ SāP5.155M5.165 ca taṃ vanamogayha , isisiṅgena rakkhitaṃ ;

Bimbijālakasañchannaṃ , samantā addhayojanaṃ .

107.

‘‘ Pātova pātarāsamhi , udaṇhasamayaṃ pati ;

Aggiṭṭhaṃ parimajjantaṃ , isisiṅgaṃ upāgamī ’’ ti .

– imā abhisambuddhagāthā ;

Tattha pakkāmīti tena hi , devarāja , āvajjeyyāsi manti attano sayanagabbhaṃ pavisitvā alaṅkaritvā isisiṅgaṃ kilesena missituṃ icchantī pakkāmi , bhikkhave , sā accharā tassa assamaṃ gatāti .

Bimbijālakasañchannan ti rattaṅkuravanena sañchannaṃ .

Pātova pātarāsamhīti , bhikkhave , pātarāsavelāya pātova pageyeva atipageva .

Udaṇhasamayaṃ patīti sūriyuggamanavelāyameva .

Aggiṭṭhan ti aggisālaṃ .

Rattiṃ padhānamanuyuñjitvā pātova nhatvā udakakiccaṃ katvā paṇṇasālāyaṃ thokaṃ jhānasukhena vītināmetvā nikkhamitvā aggisālaṃ sammajjantaṃ taṃ isisiṅgaṃ sā upāgami , itthivilāsaṃ dassentī tassa purato aṭṭhāsi .

Atha naṃ tāpaso pucchanto āha –

108.

‘‘ Kā nu vijjurivābhāsi , osadhī viya tārakā ;

Vicittahatthābharaṇā , āmuttamaṇikuṇḍalā .

109.

‘‘ Ādiccavaṇṇasaṅkāsā , hemacandanagandhinī ;

Saññatūrū mahāmāyā , kumārī cārudassanā .

110.

‘‘ Vilaggā mudukā suddhā , pādā te suppatiṭṭhitā ;

Gamanā kāmanīyā te , harantiyeva me mano .

111.

‘‘ AnupubbāV5.150 ca te ūrū , nāganāsasamūpamā ;

Vimaṭṭhā tuyhaṃ sussoṇī , akkhassa phalakaṃ yathā .

112.

‘‘ Uppalasseva kiñjakkhā , nābhi te sādhusaṇṭhitā ;

Purā kaṇhañjanasseva , dūrato patidissati .

113.

‘‘ DuvidhāM5.166 jātā urajā , avaṇṭā sādhupaccudā ;

Payodharā apatitā , aḍḍhalābusamā thanā .

114.

‘‘ Dīghā kambutalābhāsā , gīvā eṇeyyakā yathā ;

Paṇḍarāvaraṇā vaggu , catutthamanasannibhā .

115.

‘‘ UddhaggāP5.156 ca adhaggā ca , dumaggaparimajjitā ;

Duvijā nelasambhūtā , dantā tava sudassanā .

116.

‘‘ Apaṇḍarā lohitantā , jiñjūkaphalasannibhā ;

Āyatā ca visālā ca , nettā tava sudassanā .

117.

‘‘ Nātidīghā susammaṭṭhā , kanakabyāsamocitā ;

Uttamaṅgaruhā tuyhaṃ , kesā candanagandhikā .

118.

‘‘ Yāvatā kasigorakkhā , vāṇijānañca yā gati ;

Isīnañca parakkantaṃ , saññatānaṃ tapassinaṃ .

119.

‘‘ Na te samasamaṃ passe , asmiṃ pathavimaṇḍale ;

Ko vā tvaṃ kassa vā putto , kathaṃ jānemu taṃ mayan ’’ ti .

Tattha vicittahatthābharaṇāti vicittehi hatthābharaṇehi samannāgatā .

Hemacandanagandhinīti suvaṇṇavaṇṇacandanagandhavilepanā .

Saññatūrūti suvaṭṭitaghanaūru sampannaūrulakkhaṇā .

Vilaggāti saṃkhittamajjhā .

Mudukāti mudu sukhumālā .

Suddhāti nimmalā .

Suppatiṭṭhitāti samaṃ pathaviṃ phusantāV5.151 suṭṭhu patiṭṭhitā .

Gamanāti gacchamānā .

Kāmanīyāti kantā kāmitabbayuttakā .

Harantiyeva me manoti ete evarūpena paramena itthivilāsena caṅkamantiyā tava pādā mama cittaṃ harantiyeva .

Vimaṭṭhāti visālā .

Sussoṇīti sundarasoṇī .

Akkhassāti sundaravaṇṇassa akkhassa suvaṇṇaphalakaṃ viya visālā te soṇīti vadati .

Uppalasseva kiñjakkhāti nīluppalakaṇṇikā viya .

Kaṇhañjanassevāti sukhumakaṇhalomacittattā evamāha .

‘‘ Duvidhā ’’ tigāthaṃ thane vaṇṇayanto āha .

Te hi dve hutvā ure jātā vaṇṭassa abhāvā avaṇṭā , ure laggā eva hutvā suṭṭhu nikkhantattāM5.167 sādhupaccudā , payassa dhāraṇato payodharā , apatitāti na patitā , amilātatāya vā alambanatāya vā na anto paviṭṭhāti apatitā , suvaṇṇaphalake ṭhapitasuvaṇṇamayavaṭṭaalābuno aḍḍhena sadisatāya aḍḍhalābusamā thanā .

Eṇeyyakā yathāti eṇīmigassa hi dīghā ca vaṭṭā ca gīvā sobhati yathā , evaṃ tava gīvā thokaṃ dīghā .

Kambutalābhāsāti suvaṇṇāliṅgatalasannibhā gīvāti attho .

Paṇḍarāvaraṇāti dantāvaraṇā .

Catutthamanasannibhāti catutthamano vuccati catutthamanavatthubhūtā jivhā .

Abhirattabhāvena jivhāsadisaṃ te oṭṭhapariyosānanti vadati .

Uddhaggāti heṭṭhimadantā .

Adhaggāti uparimadantā .

DumaggaparimajjitātiP5.157 dantakaṭṭhaparimajjitā parisuddhā .

Duvijāti dvijā .

Nelasambhūtāti niddosesu hanumaṃsapariyosānesu sambhūtā .

Apaṇḍarāti kaṇhā .

Lohitantāti rattapariyantā .

Jiñjūkaphalasannibhāti rattaṭṭhāne jiñjukaphalasadisā .

Sudassanāti passantānaṃ atittikarā pañcapasādasamannāgatā .

Nātidīghāti pamāṇayuttā .

Susammaṭṭhāti suṭṭhu sammaṭṭhā .

Kanakabyāsamocitāti kanakabyā vuccati suvaṇṇaphaṇikā , tāya gandhatelaṃ ādāya paharitā suracitā .

Kasigorakkhāti iminā kasiñca gorakkhañca nissāya jīvanakasatte dasseti .

Yā gatīti yattakā nipphatti .

Parakkantan ti yattakaṃ isīnaṃ parakkantaṃ , vitthārīkatā imasmiṃ himavante yattakā isayo vasantīti attho .

Na te samasaman ti tesu sabbesu ekampi rūpalīḷāvilāsādisamatāya tayā samānaṃ na passāmi .

Ko vā tvan ti idaṃ tassā itthibhāvaṃ jānanto purisavohāravasena pucchati .

Evaṃ pādato paṭṭhāya yāva kesā attano vaṇṇaṃ bhāsante tāpase alambusā tuṇhī hutvā tassā kathāya yathānusandhiṃ gatāya tassa sammūḷhabhāvaṃ ñatvā gāthamāha –

120.

‘‘ NaV5.152 pañhakālo bhaddante , kassapevaṃ gate sati ;

Ehi samma ramissāma , ubho asmākamassame ;

Ehi taṃ upagūhissaṃ , ratīnaṃ kusalo bhavā ’’ ti .

TatthaM5.168 kassapevaṃ gate satīti kassapagotta evaṃ tava citte pavatte sati pañhakālo na hoti .

Sammāti vayassa , piyavacanālapanametaṃ .

Ratīnan ti pañcakāmaguṇaratīnaṃ .

Evaṃ vatvā alambusā cintesi –

‘‘ nāyaṃ mayi ṭhitāya hatthapāsaṃ āgamissati , gacchantī viya bhavissāmī ’’ ti .

Sā itthimāyākusalatāya tāpasaṃ anupasaṅkamitvā āgatamaggābhimukhī pāyāsi .

Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

121.

‘‘ Idaṃ vatvāna pakkāmi , accharā kāmavaṇṇinī ;

Missā missitumicchantī , isisiṅgaṃ alambusā ’’ ti .

AthaP5.158 naṃ tāpaso gacchantiṃ disvā ‘‘ ayaṃ gacchatī ’’ ti attano dandhaparakkamaṃ mandagamanaṃ chinditvā vegena dhāvitvā kesesu hatthena parāmasi .

Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

122.

‘‘ So ca vegena nikkhamma , chetvā dandhaparakkamaṃ ;

Tamuttamāsu veṇīsu , ajjhappatto parāmasi .

123.

‘‘ Tamudāvatta kalyāṇī , palissaji susobhanā ;

Cavitamhi brahmacariyā , yathā taṃ atha tositā .

124.

‘‘ Manasā agamā indaṃ , vasantaṃ nandane vane ;

Tassā saṅkappamaññāya , maghavā devakuñjaro .

125.

‘‘ Pallaṅkaṃ pahiṇī khippaṃ , sovaṇṇaṃ sopavāhanaṃ ;

Sauttaracchadapaññāsaṃ , sahassapaṭiyatthataṃ .

126.

‘‘ TamenaṃV5.153 tattha dhāresi , ure katvāna sobhanā ;

Yathā ekamuhuttaṃva , tīṇi vassāni dhārayi .

127.

‘‘ Vimado tīhi vassehi , pabujjhitvāna brāhmaṇo ;

Addasāsi haritarukkhe , samantā aggiyāyanaṃ .

128.

‘‘ Navapattavanaṃ phullaṃ , kokilaggaṇaghositaṃ ;

Samantā paviloketvā , rudaṃ assūni vattayi .

129.

‘‘ NaM5.169 juhe na jape mante , aggihuttaṃ pahāpitaṃ ;

Ko nu me pāricariyāya , pubbe cittaṃ palobhayi .

130.

‘‘ Araññe me viharato , yo me tejā ha sambhutaṃ ;

Nānāratanaparipūraṃ , nāvaṃva gaṇhi aṇṇave ’’ ti .

Tattha ajjhappattoti sampatto .

Tamudāvatta kalyāṇīti taṃ kese parāmasitvā ṭhitaṃ isiṃ udāvattitvā nivattitvā kalyāṇadassanā sā suṭṭhu sobhanā .

Palissajīti āliṅgi .

Cavitamhi brahmacariyā , yathā taṃ atha tositāti , bhikkhave , tassa isino tāvadeva jhānaṃ antaradhāyi .

Tasmiṃ tamhā jhānā brahmacariyā cavite yathā taṃ sakkena patthitaṃ , tatheva ahosi .

Atha sakkassa patthanāya samiddhabhāvaṃ viditvā sā devakaññā tositā , tassa tena brahmacariyavināsena sañjanitapītipāmojjāti attho .

Manasā agamāti sā taṃ āliṅgitvā ṭhitā ‘‘ aho vata sakko pallaṅkaṃ me peseyyā ’’ ti evaṃ pavattena manasā indaṃ agamā .

Nandane vaneti nandijananasamatthatāya nandanavanasaṅkhāte tāvatiṃsabhavane vasantaṃ .

Devakuñjaroti devaseṭṭhoP5.159 .

Pahiṇīti pesesi .

‘‘ Pāhiṇī ’’ tipi pāṭho .

Sopavāhanan ti saparivāraṃ .

Sauttaracchadapaññāsan ti paññāsāya uttaracchadehi paṭicchāditaṃ .

Sahassapaṭiyatthatan ti sahassadibbakojavatthataṃ .

Tamenaṃ tatthāti taṃ isisiṅgaṃ tattha dibbapallaṅke nisinnā sā ure katvā dhāresi .

Tīṇi vassānīti ekamuhuttaṃ viya manussagaṇanāya tīṇi vassāni taṃ ure nipajjāpetvā tattha nisinnā dhāresi .

VimadotiV5.154 nimmado vigatasaññabhāvo .

So hi tīṇi saṃvaccharāni visañño sayitvā pacchā paṭiladdhasañño pabujjhi .

Tasmiṃ pabujjhamāne hatthādiphandanaṃ disvāva alambusā tassa pabujjhanabhāvaṃ ñatvā pallaṅkaṃ antaradhāpetvā sayampi antarahitā aṭṭhāsi .

Addasāsīti so assamapadaṃ olokento ‘‘ kena nu khomhi sīlavināsaṃ pāpito ’’ ti cintetvā mahantena saddena paridevamāno addasāsi .

Haritarukkheti aggiyāyanasaṅkhātaṃ aggisālaṃ samantā parivāretvā ṭhite haritapattarukkhe .

Navapattavanan ti taruṇehi navapattehi sañchannaṃ vanaṃ .

Rudan ti paridevanto .

NaM5.170 juhe na jape manteti ayamassa paridevanagāthā .

Pahāpitan ti hāpitaṃ , pa -kāro upasaggamattaṃ .

Pāricariyāyāti ko nu kilesapāricariyāya ito pubbe mama cittaṃ palobhayīti paridevati .

Yo me tejā ha sambhutan ti ha -kāro nipātamattaṃ .

Yo mama samaṇatejena sambhūtaṃ jhānaguṇaṃ nānāratanaparipuṇṇaṃ mahantaṃ mahaṇṇave nāvaṃ viya gaṇhi , vināsaṃ pāpesi , ko nāmesoti paridevatīti .

Taṃ sutvā alambusā cintesi –

‘‘ sacāhaṃ na kathessāmi , ayaṃ me abhisapissati , handassa kathessāmī ’’ ti .

Sā dissamānena kāyena ṭhatvā gāthamāha –

131.

‘‘ Ahaṃ te pāricariyāya , devarājena pesitā ;

Avadhiṃ cittaṃ cittena , pamādo tvaṃ na bujjhasī ’’ ti .

So tassā kathaṃ sutvā pitarā dinnaovādaṃ saritvā ‘‘ pitu vacanaṃ akatvā mahāvināsaṃ pattomhī ’’ ti paridevanto catasso gāthāyo abhāsi –

132.

‘‘ Imāni kira maṃ tāto , kassapo anusāsati ;

Kamalāsadisitthiyo , tāyo bujjhesi māṇava .

133.

‘‘ Uregaṇḍāyo bujjhesi , tāyo bujjhesi māṇava ;

Iccānusāsi maṃ tāto , yathā maṃ anukampako .

134.

‘‘ TassāhaṃP5.160 vacanaṃ nākaṃ , pitu vuddhassa sāsanaṃ ;

Araññe nimmanussamhi , svajja jhāyāmi ekako .

135.

‘‘ SohaṃV5.155 tathā karissāmi , dhiratthu jīvitena me ;

Puna vā tādiso hessaṃ , maraṇaṃ me bhavissatī ’’ ti .

Tattha imānīti imāni vacanāni .

Kamalāsadisitthiyoti kamalā vuccati nāripupphalatā , tāsaṃ pupphasadisā itthiyo .

Tāyo bujjhesi māṇavāti māṇava tvaṃ tāyo jāneyyāsi , ñatvā dassanapathaṃ agantvā palāpeyyāsīti yāni evarūpāni vacanāni tadā maṃ tāto anusāsati , imāni kira tānīti .

Uregaṇḍāyoti uramhi dvīhi gaṇḍehi samannāgatā .

Tāyo bujjhesi , māṇavāti , māṇava , tāyo attanoM5.171 vasaṃ gate vināsaṃ pāpentīti tvaṃ jāneyyāsi .

Nākan ti nākariṃ .

Jhāyāmīti pajjhāyāmi paridevāmi .

Dhiratthu jīvitena meti dhiratthu garahitaṃ mama jīvitaṃ , jīvitena me ko attho .

Puna vāti tathā karissāmi , yathā puna vā tādiso bhavissāmi , naṭṭhaṃ jhānaṃ uppādetvā vītarāgo bhavissāmi , maraṇaṃ vā me bhavissatīti .

So kāmarāgaṃ pahāya puna jhānaṃ uppādesi .

Athassa samaṇatejaṃ disvā jhānassa ca uppāditabhāvaṃ ñatvā alambusā bhītā khamāpesi .

Tamatthaṃ pakāsento satthā dve gāthāyo abhāsi –

136.

‘‘ Tassa tejaṃ vīriyañca , dhitiṃ ñatvā avaṭṭhitaṃ ;

Sirasā aggahī pāde , isisiṅgaṃ alambusā .

137.

‘‘ Mā me kujjha mahāvīra , mā me kujjha mahāise ;

Mahā attho mayā ciṇṇo , tidasānaṃ yasassinaṃ ;

Tayā pakampitaṃ āsi , sabbaṃ devapuraṃ tadā ’’ ti .

Atha naṃ so ‘‘ khamāmi te , bhadde , yathāsukhaṃ gacchā ’’ ti vissajjento gāthamāha –

138.

‘‘ Tāvatiṃsā ca ye devā , tidasānañca vāsavo ;

Tvañca bhadde sukhī hohi , gaccha kaññe yathāsukhan ’’ ti .

Sā taṃ vanditvā teneva suvaṇṇapallaṅkena devapuraṃ gatā .

TamatthaṃP5.161 pakāsento satthā tisso gāthāyo abhāsi –

139.

‘‘ TassaV5.156 pāde gahetvāna , katvā ca naṃ padakkhiṇaṃ ;

Añjaliṃ paggahetvāna , tamhā ṭhānā apakkami .

140.

‘‘ Yo ca tassāsi pallaṅko , sovaṇṇo sopavāhano ;

Sauttaracchadapaññāso , sahassapaṭiyatthato ;

Tameva pallaṅkamāruyha , agā devāna santike .

141.

‘‘ Tamokkamiva āyantiṃ , jalantiṃ vijjutaṃ yathā ;

Patīto sumano vitto , devindo adadā varan ’’ ti .

TatthaM5.172 okkamivāti dīpakaṃ viya .

‘‘ Patīto ’’ tiādīhi tuṭṭhākārova dassito adadā varan ti āgantvā vanditvā ṭhitāya tuṭṭho varaṃ adāsi .

Sā tassa santike varaṃ gaṇhantī osānagāthamāha –

142.

‘‘ Varañce me ado sakka , sabbabhūtānamissara ;

Nisippalobhikā gacche , etaṃ sakka varaṃ vare ’’ ti .

Tassattho –

‘‘ sakka devarāja , sace me tvaṃ varaṃ ado , puna isipalobhikāya na gaccheyyaṃ , mā maṃ etadatthāya pahiṇeyyāsi , etaṃ varaṃ vare yācāmī ’’ ti .

Satthā tassa bhikkhuno imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi , saccapariyosāne so bhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi .

Tadā alambusā purāṇadutiyikā ahosi , isisiṅgo ukkaṇṭhitabhikkhu , pitā mahāisi pana ahameva ahosinti .

Alambusājātakavaṇṇanā tatiyā .