Dukanipāta-aṭṭhakathā

1. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ

1. Kammakāraṇavaggo

1. Vajjasuttavaṇṇanā

1. DukanipātassaV2.1M2.1P2.88 paṭhame vajjānīti dosā aparādhā .

Diṭṭhadhammikan ti diṭṭheva dhamme imasmiṃyeva attabhāve uppannaphalaṃ .

Samparāyikan ti samparāye anāgate attabhāve uppannaphalaṃ .

Āgucārin ti pāpakāriṃ aparādhakārakaṃ .

Rājāno gahetvā vividhā kammakāraṇā kārenteti coraṃ gahetvā vividhā kammakāraṇā rājapurisā karonti , rājāno pana tā kārenti nāma .

Taṃ coraṃ evaṃV2.2 kammakāraṇā kāriyamānaṃ esa passati .

Tena vuttaṃ –

‘‘ passati coraṃ āgucāriṃ rājāno gahetvā vividhā kammakāraṇā kārente ’’ ti .

Addhadaṇḍakehīti muggarehi , pahārasādhanatthaṃ vā catuhatthadaṇḍaṃ dvedhā chetvā gahitadaṇḍakehi .

Bilaṅgathālikan ti kañjiyaukkhalikakammakāraṇaṃ .

Taṃ karontā sīsakaṭāhaṃ uppāṭetvā tattaṃ ayoguḷaṃ saṇḍāsena gahetvā tattha pakkhipanti , tena matthaluṅgaṃ pakkuthitvāM2.2 uttarati .

Saṅkhamuṇḍikan ti saṅkhamuṇḍakammakāraṇaṃ .

Taṃ karontā uttaroṭṭhaubhatokaṇṇacūḷikagalavāṭakaparicchedenaP2.89 cammaṃ chinditvā sabbakese ekato gaṇṭhiṃ katvā daṇḍakena veṭhetvā uppāṭenti , saha kesehi cammaṃ uṭṭhahati .

Tato sīsakaṭāhaṃ thūlasakkharāhi ghaṃsitvā dhovantā saṅkhavaṇṇaṃ karonti .

Rāhumukhan ti rāhumukhakammakāraṇaṃ .

Taṃ karontā saṅkunā mukhaṃ vivaritvā antomukhe dīpaṃ jālenti , kaṇṇacūḷikāhi vā paṭṭhāya mukhaṃ nikhādanena khananti , lohitaṃ paggharitvā mukhaṃ pūreti .

Jotimālikan ti sakalasarīraṃ telapilotikāya veṭhetvā ālimpenti .

Hatthapajjotikan ti hatthe telapilotikāya veṭhetvā dīpaṃ viya pajjālenti .

Erakavattikan ti erakavattakammakāraṇaṃ .

Taṃ karontā heṭṭhāgīvato paṭṭhāya cammavaṭṭe kantitvā gopphake ṭhapenti , atha naṃ yottehi bandhitvā kaḍḍhanti .

So attano cammavaṭṭe akkamitvā akkamitvā patati .

Cīrakavāsikan ti cīrakavāsikakammakāraṇaṃ .

Taṃ karontā tatheva cammavaṭṭe kantitvā kaṭiyaṃ ṭhapenti , kaṭito paṭṭhāya kantitvā gopphakesu ṭhapenti , uparimehi heṭṭhimasarīraṃ cīrakanivāsananivatthaṃ viya hoti .

Eṇeyyakan ti eṇeyyakakammakāraṇaṃ .

Taṃ karontā ubhosu kapparesu ca ubhosu jāṇukesu ca ayavalayāni datvā ayasūlāni koṭṭenti .

So catūhi ayasūlehi bhūmiyaṃ patiṭṭhahati .

Atha naṃ parivāretvā aggiṃ karonti .

‘‘ Eṇeyyako jotipariggaho yathā ’’ ti āgataṭṭhānepi idameva vuttaṃ .

Taṃ kālena kālaṃ sūlāni apanetvā catūhi aṭṭhikoṭīhiyeva ṭhapenti .

Evarūpā kammakāraṇā nāma natthi .

Baḷisamaṃsikan tiP2.90 ubhatomukhehi baḷisehi paharitvā cammamaṃsanhārūni uppāṭenti .

Kahāpaṇikan ti sakalasarīraṃ tiṇhāhi vāsīhi koṭito paṭṭhāya kahāpaṇamattaṃ , kahāpaṇamattaṃ pātentā koṭṭenti .

Khārāpatacchikan ti sarīraṃ tattha tattha āvudhehi paharitvā kocchehi khāraṃ ghaṃsanti , cammamaṃsanhārūni paggharitvā aṭṭhikasaṅkhalikāva tiṭṭhati .

Palighaparivattikan ti ekena passena nipajjāpetvā kaṇṇacchiddena ayasūlaṃ koṭṭetvā pathaviyā ekābaddhaṃ karonti .

Atha naṃ pādeV2.3 gahetvā āviñchanti .

Palālapīṭhakan ti chekoM2.3 kāraṇiko chavicammaṃ acchinditvā nisadapotehi aṭṭhīni bhinditvā kesesu gahetvā ukkhipati , maṃsarāsiyeva hoti .

Atha naṃ keseheva pariyonandhitvā gaṇhanti , palālavaṭṭiṃ viya katvā puna veṭhenti .

Sunakhehipīti katipayāni divasāni āhāraṃ adatvā chātakasunakhehi khādāpenti .

Te muhuttena aṭṭhikasaṅkhalikameva karonti .

Sūle uttāsenteti sūle āropente .

Na paresaṃ pābhataṃ vilumpanto caratīti paresaṃ santakaṃ bhaṇḍaṃ parammukhaṃ ābhataṃ antamaso antaravīthiyaṃ patitaṃ sahassabhaṇḍikampi disvā ‘‘ iminā jīvissāmī ’’ ti vilumpanto na vicarati , ko iminā atthoti piṭṭhipādena vā pavaṭṭetvā gacchati .

PāpakotiP2.91 lāmako .

Dukkhoti aniṭṭho .

Kiñca tan ti kiṃ nāma taṃ kāraṇaṃ bhaveyya .

Yāhan ti yena ahaṃ .

Kāyaduccaritan ti pāṇātipātādi tividhaṃ akusalaṃ kāyakammaṃ .

Kāyasucaritan ti tassa paṭipakkhabhūtaṃ tividhaṃ kusalakammaṃ .

Vacīduccaritan ti musāvādādi catubbidhaṃ akusalaṃ vacīkammaṃ .

Vacīsucaritan ti tassa paṭipakkhabhūtaṃ catubbidhaṃ kusalakammaṃ .

Manoduccaritan ti abhijjhādi tividhaṃ akusalakammaṃ .

Manosucaritan ti tassa paṭipakkhabhūtaṃ tividhaṃ kusalakammaṃ .

Suddhaṃ attānaṃ pariharatīti ettha duvidhā suddhi – pariyāyato ca nippariyāyato ca .

Saraṇagamanena hi pariyāyena suddhaṃ attānaṃ pariharati nāma .

Tathā pañcahi sīlehi , dasahi sīlehi – catupārisuddhisīlena , paṭhamajjhānena … pe … nevasaññānāsaññāyatanena , sotāpattimaggena , sotāpattiphalena … pe … arahattamaggena pariyāyena suddhaṃ attānaṃ pariharati nāma .

Arahattaphale patiṭṭhito pana khīṇāsavo chinnamūlake pañcakkhandhe nhāpentopi khādāpentopi bhuñjāpentopi nisīdāpentopi nipajjāpentopi nippariyāyeneva suddhaṃ nimmalaṃ attānaṃ pariharati paṭijaggatīti veditabbo .

Tasmāti yasmā imāni dve vajjāneva , no na vajjāni , tasmā .

Vajjabhīrunoti vajjabhīrukā .

Vajjabhayadassāvinoti vajjāni bhayato dassanasīlā .

Etaṃ pāṭikaṅkhan ti etaṃ icchitabbaṃ , etaṃ avassaṃbhāvīti attho .

Yan ti nipātamattaṃ , kāraṇavacanaṃ vā yena kāraṇena parimuccissati sabbavajjehiM2.4 .

Kena pana kāraṇena parimuccissatīti ?

Catutthamaggena ceva catutthaphalena ca .

MaggenaP2.92 hi parimuccati nāma , phalaṃ patto parimutto nāma hotīti .

Kiṃ panaV2.4 khīṇāsavassa akusalaṃ na vipaccatīti ?

Vipaccati , taṃ pana khīṇāsavabhāvato pubbe kataṃ .

Tañca kho imasmiṃyeva attabhāve , samparāye panassa kammaphalaṃ nāma natthīti .

Paṭhamaṃ .

2. Padhānasuttavaṇṇanā

2. Dutiye padhānānīti vīriyāni .

Vīriyañhi padahitabbato padhānabhāvakaraṇato vā padhānanti vuccati .

Durabhisambhavānīti dussahāni duppūriyāni , dukkarānīti attho .

Agāraṃ ajjhāvasatan ti agāre vasantānaṃ .

Cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānuppadānatthaṃ padhānan ti etesaṃ cīvarādīnaṃ catunnaṃ paccayānaṃ anuppadānatthāya padhānaṃ nāma durabhisambhavanti dasseti .

Caturatanikampi hi pilotikaṃ , pasatataṇḍulamattaṃ vā bhattaṃ , caturatanikaṃ vā paṇṇasālaṃ , telasappinavanītādīsu vā appamattakampi bhesajjaṃ paresaṃ dethāti vattumpi nīharitvā dātumpi dukkaraṃ ubhatobyūḷhasaṅgāmappavesanasadisaṃ .

Tenāha bhagavā –

‘‘ Dānañca yuddhañca samānamāhu ,

Appāpi santā bahuke jinanti ;

Appampi ce saddahāno dadāti ,

Teneva so hoti sukhī paratthā ’’ ti .( jā .1.8.72; saṃ . ni .1.33);

Agārasmā anagāriyaṃ pabbajitānan ti gehato nikkhamitvā agārassa gharāvāsassa hitāvahehi kasigorakkhādīhi virahitaṃ anagāriyaṃ pabbajjaṃ upagatānaṃ .

Sabbūpadhipaṭinissaggatthāya padhānan ti sabbesaṃ khandhūpadhikilesūpadhiabhisaṅkhārūpadhisaṅkhātānaṃ upadhīnaṃ paṭinissaggasaṅkhātassa nibbānassa atthāya vipassanāya ceva maggena ca sahajātavīriyaṃ .

TasmātiP2.93 yasmā imāni dve padhānāni durabhisambhavāni , tasmā .

Dutiyaṃ .

3. Tapanīyasuttavaṇṇanā

3. TatiyeM2.5 tapanīyāti idha ceva samparāye ca tapantīti tapanīyā .

Tappatīti cittasantāpenaV2.5 tappati anusocati kāyaduccaritaṃ katvā nandayakkho viya nandamāṇavo viya nandagoghātako viya devadatto viya dvebhātikā viya ca .

Te kira gāvaṃ vadhitvā maṃsaṃ dve koṭṭhāse akaṃsu .

Tato kaniṭṭho jeṭṭhakaṃ āha –

‘‘ mayhaṃ dārakā bahū , imāni me antāni dehī ’’ ti .

Atha naṃ so ‘‘ sabbaṃ maṃsaṃ dvedhā vibhattaṃ , puna kiṃ maggasī ’’ ti paharitvā jīvitakkhayaṃ pāpesi .

Nivattitvā ca naṃ olokento mataṃ disvā ‘‘ bhāriyaṃ me kammaṃ katan ’’ ti cittaṃ uppādesi .

Athassa balavasoko uppajji .

So ṭhitaṭṭhānepi nisinnaṭṭhānepi tadeva kammaṃ āvajjeti , cittassādaṃ na labhati .

Asitapītakhāyitasāyitampissa sarīre ojaṃ na pharati , aṭṭhicammamattameva ahosi .

Atha naṃ eko thero disvā –

‘‘ upāsaka , tvaṃ pahūtaannapāno , aṭṭhicammamattameva te avasiṭṭhaṃ , atthi nu kho te kiñci tapanīyakamman ’’ ti ?

So ‘‘ āma , bhante ’’ ti sabbaṃ ārocesi .

Atha naṃ thero ‘‘ bhāriyaṃ te upāsaka kammaṃ kataṃ , anaparādhaṭṭhāne aparaddhan ’’ ti āha .

So teneva kammena kālaṃ katvā niraye nibbatto .

Vacīduccaritena suppabuddhasakkakokālikaciñcamāṇavikādayo viya tappati .

Sesamettha catutthe ca uttānatthameva .

Tatiyaṃ .

5. Upaññātasuttavaṇṇanā

5. Pañcame dvinnāhan ti dvinnaṃ ahaṃ .

Upaññāsin ti upagantvā guṇaṃ aññāsiṃ , jāniṃ paṭivijjhinti attho .

Idāni te dhamme dassento yā ca asantuṭṭhitātiādimāha .

ImañhiP2.94 dhammadvayaṃ nissāya satthā sabbaññutaṃ patto , tasmā tassānubhāvaṃ dassento evamāha .

Tattha asantuṭṭhitā kusalesu dhammesūti iminā imaṃ dīpeti –

‘‘ ahaṃ jhānamattakena vā obhāsanimittamattakena vā asantuṭṭho hutvā arahattamaggameva uppādesiṃ .

Yāva so na uppajji , na tāvāhaṃ santuṭṭho ahosiṃ .

Padhānasmiṃ ca anukkaṇṭhito hutvā anosakkanāya ṭhatvāyeva padhānakiriyaṃ akāsin ’’ ti imamatthaṃ dassento yā ca appaṭivānitātiādimāha .

Tattha appaṭivānitāti appaṭikkamanā anosakkanā .

Appaṭivānī sudāhaṃM2.6 , bhikkhave , padahāmīti ettha sudan ti nipātamattaṃ .

Ahaṃ , bhikkhave , anosakkanāyaṃ ṭhito bodhisattakāle sabbaññutaṃ patthento padhānamakāsinti ayamettha attho .

Idāni yathā tena taṃ padhānaṃ kataṃ , taṃ dassento kāmaṃ taco cātiādimāha .

Tattha pattabban tiV2.6 iminā pattabbaṃ guṇajātaṃ dasseti .

Purisathāmenātiādinā purisassa ñāṇathāmo ñāṇavīriyaṃ ñāṇaparakkamo ca kathito .

Saṇṭhānan ti ṭhapanā appavattanā osakkanā , paṭippassaddhīti attho .

Ettāvatā tena caturaṅgasamannāgataṃ vīriyādhiṭṭhānaṃ nāma kathitaṃ .

Ettha hi kāmaṃ taco cāti ekaṃ aṅgaṃ , nhāru cāti ekaṃ , aṭṭhi cāti ekaṃ , maṃsalohitanti ekaṃ , imāni cattāri aṅgāni .

Purisathāmenātiādīni adhimattavīriyādhivacanāni .

Iti purimehi catūhi aṅgehi samannāgatena hutvā evaṃ adhiṭṭhitaṃ vīriyaṃ caturaṅgasamannāgataṃ vīriyādhiṭṭhānaṃ nāmāti veditabbaṃ .

EttāvatāP2.95 tena bodhipallaṅke attano āgamanīyapaṭipadā kathitā .

Idāni tāya paṭipadāya paṭiladdhaguṇaṃ kathetuṃ tassa mayhaṃ , bhikkhavetiādimāha .

Tattha appamādādhigatāti satiavippavāsasaṅkhātena appamādena adhigatā , na suttappamattena laddhā .

Sambodhīti catumaggañāṇañceva sabbaññutaññāṇañca .

Na hi sakkā etaṃ suttappamattena adhigantunti .

Tenāha –

‘‘ appamādādhigatā sambodhī ’’ ti .

Anuttaro yogakkhemoti na kevalaṃ bodhiyeva , arahattaphalanibbānasaṅkhāto anuttaro yogakkhemopi appamādādhigatova .

Idāni attanā paṭiladdhaguṇesu bhikkhusaṅghaṃ samādapento tumhe cepi bhikkhavetiādimāha .

Tattha yassatthāyāti yassa atthāya , yaṃ upasampajja viharitukāmā hutvāti attho .

Tadanuttaran ti taṃ anuttaraṃ .

Brahmacariyapariyosānan ti maggabrahmacariyassa pariyosānabhūtaṃ ariyaphalaṃ .

Abhiññā sacchikatvāti abhiññāya uttamapaññāya paccakkhaṃ katvā .

Upasampajja viharissathāti paṭilabhitvā pāpuṇitvā viharissatha .

Tasmāti yasmā appaṭivānapadhānaṃ nāmetaṃ bahūpakāraṃ uttamatthasādhakaṃ , tasmā .

Pañcamaṃ .

6. Saṃyojanasuttavaṇṇanā

6. ChaṭṭheM2.7 saṃyojaniyesu dhammesūti dasannaṃ saṃyojanānaṃ paccayabhūtesu tebhūmakadhammesu .

Assādānupassitāti assādato passitā passanabhāvoti attho .

Nibbidānupassitāti nibbidāvasena ukkaṇṭhanavasena passanabhāvo .

Jātiyāti khandhanibbattito .

Jarāyāti khandhaparipākato .

Maraṇenāti khandhabhedato .

Sokehīti antonijjhāyanalakkhaṇehi sokehi .

ParidevehītiV2.7P2.96 tannissitalālappitalakkhaṇehi paridevehi .

Dukkhehīti kāyapaṭipīḷanadukkhehi .

Domanassehīti manovighātadomanassehi .

Upāyāsehīti adhimattāyāsalakkhaṇaupāyāsehi .

Dukkhasmāti sakalavaṭṭadukkhato .

Pajahatīti maggena pajahati .

Pahāyāti ettha pana phalakkhaṇo kathito .

Imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ .

Chaṭṭhaṃ .

7. Kaṇhasuttavaṇṇanā

7. Sattame kaṇhāti na kāḷavaṇṇatāya kaṇhā , kaṇhatāya pana upanentīti nipphattikāḷatāya kaṇhā .

Sarasenāpi vā sabbākusaladhammā kaṇhā eva .

Na hi tesaṃ uppattiyā cittaṃ pabhassaraṃ hoti .

Ahirikan ti ahirikabhāvo .

Anottappan ti anottāpibhāvo .

Sattamaṃ .

8. Sukkasuttavaṇṇanā

8. Aṭṭhame sukkāti na vaṇṇasukkatāya sukkā , sukkatāya pana upanentīti nipphattisukkatāya sukkā .

Sarasenāpi vā sabbakusaladhammā sukkā eva .

Tesaṃ hi uppattiyā cittaṃ pabhassaraṃ hoti .

Hirī ca ottappañcāti ettha pāpato jigucchanalakkhaṇā hirī , bhāyanalakkhaṇaṃ ottappaṃ .

Yaṃ panettha vitthārato vattabbaṃ siyā , taṃ visuddhimagge vuttameva .

Aṭṭhamaṃ .

9. Cariyasuttavaṇṇanā

9. Navame lokaṃ pālentīti lokaṃ sandhārenti ṭhapenti rakkhanti .

Nayidha paññāyetha mātāti imasmiṃ loke janikā mātā ‘‘ ayaṃ me mātā ’’ tiM2.8 garucittīkāravasena na paññāyetha .

Sesapadesupi eseva nayo .

Sambhedan ti saṅkaraṃ mariyādabhedaṃ vā .

Yathā ajeḷakātiādīsu ete hi sattā ‘‘ ayaṃ me mātā ’’ ti vā ‘‘ mātucchā ’’ ti vā garucittīkāravasena na jānanti .

Yaṃ vatthuṃP2.97 nissāya uppannā , tattheva vippaṭipajjanti .

Tasmā upamaṃ āharanto ‘‘ yathā ajeḷakā ’’ tiādimāha .

Navamaṃ .

10. Vassūpanāyikasuttavaṇṇanā

10. DasamaṃV2.8 aṭṭhuppattiyaṃ vuttaṃ .

Kataraaṭṭhuppattiyaṃ ?

Manussānaṃ ujjhāyane .

Bhagavatā hi paṭhamabodhiyaṃ vīsati vassāni vassūpanāyikā appaññattā ahosi .

Bhikkhū anibaddhavāsā vassepi utuvassepi yathāsukhaṃ vicariṃsu .

Te disvā manussā ‘‘ kathañhi nāma samaṇā sakyaputtiyā hemantampi gimhampi vassampi cārikaṃ carissanti haritāni tiṇāni sammaddantā ekindriyaṃ jīvaṃ viheṭhentā bahū khuddake pāṇe saṅghātaṃ āpādentā .

Ime hi nāma aññatitthiyā durakkhātadhammā vassāvāsaṃ allīyissanti saṃkasāyissanti , ime nāma sakuṇā rukkhaggesu kulāvakāni katvā vassāvāsaṃ allīyissanti saṃkasāyissantī ’’ tiādīni vatvā ujjhāyiṃsu .

Tamatthaṃ bhikkhū bhagavato ārocesuṃ .

Bhagavā taṃ aṭṭhuppattiṃ katvā imaṃ suttaṃ desento paṭhamaṃ tāva ‘‘ anujānāmi , bhikkhave , vassaṃ upagantun ’’ ti ( mahāva .184) ettakamevāha .

Atha bhikkhūnaṃ ‘‘ kadā nu kho vassaṃ upagantabban ’’ ti uppannaṃ vitakkaṃ sutvā ‘‘ anujānāmi , bhikkhave , vassāne vassaṃ upagantun ’’ ti āha .

Atha kho bhikkhūnaṃ etadahosi –

‘‘ kati nu kho vassūpanāyikā ’’ ti .

Bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ .

Taṃ sutvā sakalampi idaṃ suttaṃ desento dvemā , bhikkhavetiādimāha .

Tattha vassūpanāyikāti vassūpagamanāni .

Purimikāti aparajjugatāya āsāḷhiyā upagantabbā purimakattikapuṇṇamipariyosānā paṭhamā temāsī .

Pacchimikāti māsagatāya āsāḷhiyā upagantabbā pacchimakattikapariyosānā pacchimā temāsīti .

Dasamaṃ .

Kammakāraṇavaggo paṭhamo .

Issues

ဗားရှင်းရွေးချယ်ပါ

Dukanipāta-aṭṭhakathā

Dukanipāta-aṭṭhakathā