4. Samacittavaggavaṇṇanā

33. CatutthassaV2.28P2.121 paṭhame asappurisabhūmīti asappurisānaṃ patiṭṭhānaṭṭhānaṃ .

Sappurisabhūmiya mpi eseva nayo .

Akataññūti kataṃ na jānāti .

Akatavedīti kataṃ pākaṭaṃ katvā na jānāti .

Upaññātan ti vaṇṇitaṃ thomitaṃ pasatthaṃ .

Yadidan ti yā ayaṃ .

Akataññutā akataveditāti parena katassa upakārassa ajānanañceva pākaṭaṃ katvā ajānanañca .

Kevalāti sakalā .

Sukkapakkhepi vuttanayeneva attho veditabbo .

34. Dutiye mātu ca pitu cāti janakamātu ca janakapitu ca .

Ekena , bhikkhave , aṃsena mātaraṃ parihareyyāti ekasmiṃ aṃsakūṭe ṭhapetvā mātaraṃ paṭijaggeyya .

Ekena aṃsena pitaraṃ parihareyyāti ekasmiṃ aṃsakūṭe ṭhapetvā pitaraṃ paṭijaggeyya .

Vassasatāyuko vassasatajīvīti vassasatāyukakāle jāto sakalaṃ vassasataṃ jīvanto .

Idaṃ vuttaṃ hoti – sace putto nāma ‘‘ mātāpitūnaṃ paṭikarissāmī ’’ ti uṭṭhāya samuṭṭhāya dakkhiṇe aṃsakūṭe mātaraṃ , vāme pitaraṃM2.28 ṭhapetvā vassasatāyuko sakalampi vassasataṃ jīvamāno parihareyya .

So ca nesaṃ ucchādanaparimaddananhāpanasambāhanenāti so ca putto nesaṃ mātāpitūnaṃ aṃsakūṭesu ṭhitānaṃyeva duggandhapaṭivinodanatthaṃ sugandhakaraṇena ucchādanena , parissamavinodanatthaṃ hatthaparimaddanena , sītuṇhakāle ca uṇhodakasītodakanhāpanena , hatthapādādīnaṃ ākaḍḍhanaparikaḍḍhanasaṅkhātena sambāhanena upaṭṭhānaṃ kareyya .

Te ca tatthevāti te ca mātāpitaro tattheva tassa aṃsakūṭesu nisinnāva muttakarīsaṃ cajeyyuṃ .

NatvevaP2.122 , bhikkhaveti , bhikkhave , evampi natveva mātāpitūnaṃ kataṃ vā hoti paṭikataṃ vā .

Issarādhipacce rajjeti cakkavattirajjaṃ sandhāyevamāha .

Āpādakāti vaḍḍhakā anupālakā .

Puttā hi mātāpitūhi vaḍḍhitā ceva anupālitā ca .

Posakāti hatthapāde vaḍḍhetvā hadayalohitaṃ pāyetvā posakā .

Puttā hi mātāpitūhi puṭṭhā bhatā annapānādīhi paṭijaggitā .

Imassa lokassa dassetāroti sace hi mātāpitaro jātadivaseyeva puttaṃ pāde gahetvā araññe vā nadiyaṃ vā papāte vā khipeyyuṃ , imasmiṃ loke iṭṭhāniṭṭhārammaṇaṃ na passeyya .

Evaṃ akatvā āpāditattāV2.29 positattā esa imasmiṃ loke iṭṭhāniṭṭhārammaṇaṃ mātāpitaro nissāya passatīti tyāssa imassa lokassa dassetāro nāma honti .

Samādapetīti gaṇhāpeti .

Imasmiṃ sutte saddhāsīlacāgapaññā lokiyalokuttaramissakā kathitā .

Dhammasenāpatisāriputtattherasadisova bhikkhu tesu patiṭṭhāpeti nāmāti veditabbo .

35. Tatiye tenupasaṅkamīti so hi brāhmaṇo ‘‘ samaṇo kira gotamo kathitaṃ vissajjeti , pucchāyassa virajjhanaṃ nāma natthi .

Ahamassa virajjhanapañhaṃ abhisaṅkharissāmī ’’ ti paṇītabhojanaṃ bhuñjitvā gabbhadvāraṃ pidahitvā nisinno cintetuṃ ārabhi .

Athassa etadahosi –

‘‘ imasmiṃ ṭhāne uccāsaddamahāsaddo vattati , cittaṃ na ekaggaṃ hoti , bhūmigharaṃ kāressāmī ’’ ti bhūmigharaṃ kāretvā tattha pavisitvā –

‘‘ evaṃ puṭṭho evaṃ kathessati , evaṃ puṭṭho evaṃ kathessatī ’’ ti ekaṃ gaṇhitvā ekaṃM2.29 vissajjento sakaladivasaṃ kiñci passituṃ nāsakkhi .

Tassa imināva nīhārena cattāro māsā vītivattā .

So catunnaṃ māsānaṃ accayena ubhatokoṭikaṃ pañhaṃ nāmaP2.123 addasa .

Evaṃ kirassa ahosi –

‘‘ ahaṃ samaṇaṃ gotamaṃ upasaṅkamitvā ‘ kiṃvādī bhavan ’ ti pucchissāmi .

Sace ‘ kiriyavādimhī ’ ti vakkhati ,‘ sabbākusalānaṃ nāma tumhe kiriyaṃ vadethā ’ ti naṃ niggaṇhissāmi .

Sace ‘ akiriyavādimhī ’ ti vakkhati ,‘ kusaladhammānaṃ nāma tumhe akiriyaṃ vadethā ’ ti naṃ niggaṇhissāmi .

Idañhi ubhatokoṭikaṃ pañhaṃ puṭṭho neva uggilituṃ sakkhissati na niggilituṃ .

Evaṃ mama jayo bhavissati , samaṇassa gotamassa parājayo ’’ ti uṭṭhāya apphoṭetvā bhūmigharā nikkhamma ‘‘ evarūpaṃ pañhaṃ pucchantena na ekakena gantuṃ vaṭṭatī ’’ ti nagare ghosanaṃ kāretvā sakalanāgarehi parivuto yena bhagavā tenupasaṅkami .

Kiṃvādīti kiṃladdhiko .

Kimakkhāyīti kiṃ nāma sāvakānaṃ paṭipadaṃ akkhāyīti pucchi .

Athassa bhagavā catūhi māsehi pañhaṃ abhisaṅkharitvā ‘‘ diṭṭho me samaṇassa gotamassa parājayapañho ’’ ti mānaṃ paggayha āgatabhāvaṃ ñatvā ekapadeneva taṃ pañhaṃ bhindanto kiriyavādī cāhaṃ , brāhmaṇātiādimāha .

Atha brāhmaṇo attano mānaṃ apanetvā bhagavantaṃ āyācanto yathākathaṃ panātiādimāha .

Sesamettha uttānatthamevāti .

36. Catutthe dakkhiṇeyyāti dakkhiṇā vuccati dānaṃ , tassa paṭiggahaṇayuttā kati puggalāti pucchati .

Sekhoti iminā satta sekkhe dasseti .

Ettha ca sīlavantaputhujjanopi sotāpannenevaV2.30 saṅgahito .

Āhuneyyā yajamānānaṃ hontīti dānaṃ dadantānaṃ āhunassa arahā dānapaṭiggāhakā nāma hontīti attho .

Khettan ti vatthu patiṭṭhā , puññassa viruhanaṭṭhānanti attho .

37. PañcameP2.124 pubbārāmeti sāvatthito puratthimadisābhāge ārāme .

Migāramātupāsādeti visākhāya upāsikāya pāsāde .

Sā hi migāraseṭṭhinā mātuṭṭhāne ṭhapitattāpi , sabbajeṭṭhakassa puttassa ayyakaseṭṭhinova samānanāmakattāpi migāramātāti vuccati .

Tāya kārito sahassagabbho pāsādo migāramātupāsādo nāma .

TheroM2.30 tasmiṃ viharati .

Tatra kho āyasmā sāriputtoti tasmiṃ pāsāde viharanto dhammasenāpatisāriputtatthero .

Bhikkhū āmantesīti kasmiṃ kāle āmantesi ?

Kānici hi suttāni purebhatte bhāsitāni atthi , kānici pacchābhatte , kānici purimayāme , kānici majjhimayāme , kānici pacchimayāme .

Idaṃ pana samacittapaṭipadāsuttaṃ pacchābhatte bhāsitaṃ .

Tasmā sāyanhasamaye āmantesi .

Na kevalaṃ cetaṃ thereneva bhāsitaṃ , tathāgatenāpi bhāsitaṃ .

Kattha nisīditvāti ?

Visākhāya ratanapāsāde nisīditvā .

Tathāgato hi paṭhamabodhiyaṃ vīsati vassāni anibaddhavāso hutvā yattha yattha phāsukaṃ hoti , tattha tattheva gantvā vasi .

Paṭhamaṃ antovassañhi isipatane dhammacakkaṃ pavattetvā aṭṭhārasa mahābrahmakoṭiyo amatapānaṃ pāyetvā bārāṇasiṃ upanissāya isipatane vasi .

Dutiyaṃ antovassaṃ rājagahaṃ upanissāya veḷuvane , tatiyacatutthānipi tattheva , pañcamaṃ antovassaṃ vesāliṃ upanissāya mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ , chaṭṭhaṃ antovassaṃ makulapabbate , sattamaṃ tāvatiṃsabhavane , aṭṭhamaṃ bhagge susumāragiraṃ nissāya bhesakaḷāvane , navamaṃ kosambiyaṃ , dasamaṃ pālileyyake vanasaṇḍe , ekādasamaṃ nālāyaṃ brāhmaṇagāme , dvādasamaṃ verañjāyaṃ , terasamaṃ cāliyapabbate , cuddasamaṃ jetavane , pañcadasamaṃ kapilavatthusmiṃ , soḷasamaṃ āḷavakaṃ dametvā caturāsītipāṇasahassāni amatapānaṃ pāyetvā āḷaviyaṃ , sattarasamaṃ rājagaheyeva , aṭṭhārasamaṃ cāliyapabbateyeva , tathā ekūnavīsatimaṃ , vīsatimaṃ pana antovassaṃ rājagahaṃyevaP2.125 upanissāya vasi .

Evaṃ vīsati vassāni anibaddhavāso hutvā yattha yattha phāsukaṃ hoti , tattha tattheva vasi .

TatoV2.31 paṭṭhāya pana dve senāsanāni dhuvaparibhogāni akāsi .

Katarāni dve ?

Jetavanañca pubbārāmañca .

Kasmā ?

Dvinnaṃ kulānaṃ guṇamahantatāya .

Anāthapiṇḍikassa hi visākhāya ca guṇaṃ sandhāya guṇaṃ paṭicca satthā tāni senāsanāni dhuvaparibhogena paribhuñji .

Utuvassaṃ cārikaṃ caritvāpi hi antovasse dvīsuyeva senāsanesu vasati .

Evaṃ vasantoM2.31 pana jetavane rattiṃ vasitvā punadivase bhikkhusaṅghaparivuto dakkhiṇadvārena sāvatthiṃ piṇḍāya pavisitvā pācīnadvārena nikkhamitvā pubbārāme divāvihāraṃ karoti .

Pubbārāme rattiṃ vasitvā punadivase pācīnadvārena sāvatthiṃ piṇḍāya pavisitvā dakkhiṇadvārena nikkhamitvā jetavane divāvihāraṃ karoti .

Tasmiṃ pana divase sammāsambuddho jetavaneyeva vasi .

Yattha katthaci vasantassa cassa pañcavidhakiccaṃ avijahitameva hoti .

Taṃ heṭṭhā vitthāritameva .

Tesu kiccesu pacchimayāmakiccakāle bhagavā lokaṃ olokento sāvatthivāsīnañca samantā ca sāvatthiyā gāvutaaḍḍhayojanayojanaparame ṭhāne aparimāṇānaṃ sattānaṃ abhisamayabhāvaṃ addasa .

Tato ‘‘ kasmiṃ nu kho kāle abhisamayo bhavissatī ’’ ti olokento ‘‘ sāyanhasamaye ’’ ti disvā ‘‘ mayi nu kho kathente abhisamayo bhavissati , sāvake kathente bhavissatī ’’ ti ‘‘ sāriputtatthere kathente bhavissatī ’’ ti addasa .

Tato ‘‘ kattha nisīditvā kathente bhavissatī ’’ ti olokento ‘‘ visākhāya ratanapāsāde nisīditvā ’’ ti disvā ‘‘ buddhānaṃ nāma tayo sāvakasannipātā honti , aggasāvakānaṃ eko .

Tesu ajja dhammasenāpatisāriputtattherassa sāvakasannipāto bhavissatī ’’ ti addasa .

Disvā pātova sarīrapaṭijagganaṃ katvā nivatthanivāsanoP2.126 sugatacīvaraṃ pārupitvā selamayapattaṃ ādāya bhikkhusaṅghaparivuto dakkhiṇadvārena nagaraṃ pavisitvā piṇḍāya caranto bhikkhusaṅghassa sulabhapiṇḍapātaṃ katvā vātappahatā viya nāvā paṭinivattitvā dakkhiṇadvārena nikkhamitvā bahidvāre aṭṭhāsi .

Tato asīti mahāsāvakā bhikkhuniparisā upāsakaparisā upāsikāparisāti catasso parisā satthāraṃ parivārayiṃsu .

Satthā sāriputtattheraṃ āmantesi –

‘‘ sāriputta , tayā pubbārāmaṃ gantuṃ vaṭṭati , tava ca parisaṃ gahetvā gacchāhī ’’ ti .

‘‘ Sādhu , bhante ’’ ti thero attano parivārehi pañcahi bhikkhusatehi parivuto pubbārāmaṃ agamāsi .

Eteneva niyāmena asīti mahāsāvake pubbārāmameva pesetvā sayaṃ ekena ānandatthereneva saddhiṃ jetavanaṃ agamāsi .

Ānandattheropi vihāre satthu vattaṃV2.32 katvā vanditvā ‘‘ pubbārāmaṃ gacchāmi , bhante ’’ ti āha .

EvaṃM2.32 karohi ānandāti .

Satthāraṃ vanditvā tattheva agamāsi .

Satthā ekakova jetavane ohīno .

Taṃ divasañhi catasso parisā therasseva dhammakathaṃ sotukāmā ahesuṃ .

Kosalamahārājāpi balakāyena parivuto pubbārāmameva gato .

Tathā pañcasataupāsakaparivāro anāthapiṇḍiko .

Visākhā pana mahāupāsikā dvīhi jaṅghasahassehi parivuto agamāsi .

Sattapaṇṇāsāya kulasatasahassānaṃ vasanaṭṭhāne sāvatthinagare gehapālakadārake ṭhapetvā sesajano gandhacuṇṇamālādīni gahetvā pubbārāmameva agamāsi .

Catūsu dvāragāmesu gāvutaaḍḍhayojanayojanaparamaṭṭhāne sabbeyeva manussā gandhacuṇṇamālādihatthā pubbārāmameva agamaṃsu .

Sakalavihāro missakapupphehi abhikiṇṇo viya ahosi .

Dhammasenāpatisāriputtattheropi kho vihāraṃ gantvā vihārapariveṇe aṅgaṇaṭṭhāne aṭṭhāsi .

Bhikkhū therassa āsanaṃ paññāpayiṃsu .

Thero tattha nisīditvā upaṭṭhākattherena vatte kate bhikkhusaṅghassa ovādaṃ katvā gandhakuṭiṃP2.127 pavisitvā samāpattiṃ appetvā nisīdi .

So paricchinnakālavasena samāpattito vuṭṭhāya aciravatiṃ gantvā rajojallaṃ pavāhetvā paṭippassaddhadaratho otiṇṇatittheneva uttaritvā nivatthanivāsano saṅghāṭiṃ pārupitvā aṭṭhāsi .

Bhikkhusaṅghopi sammukhasammukhaṭṭhānena otaritvā sarīre rajojallaṃ pavāhetvā paccuttaritvā theraṃ parivārayiṃsu .

Antovihārepi therassa dhammāsanaṃ paññāpayiṃsu .

Catassopi parisā attano attano okāsaṃ ñatvā maggaṃ ṭhapetvā nisīdiṃsu .

Sāriputtattheropi pañcabhikkhusataparivāro dhammasabhaṃ āgantvā sīhamatthakappatiṭṭhite samussitasetacchatte ratanapallaṅke cittabījaniṃ gahetvā puratthābhimukho nisīdi .

Nisīditvā parisaṃ oloketvā –

‘‘ mahatī vatāyaṃ parisā , imissā na appamattikā parittakadhammadesanā anucchavikā , kataradhammadesanā nu kho anucchavikā bhavissatī ’’ ti tīṇi piṭakāni āvajjamāno imaṃ saṃyojanapariyāya dhammadesanaṃ addasa .

EvaṃM2.33 desanaṃ sallakkhetvā taṃ desetukāmo bhikkhū āmantesi āvuso , bhikkhaveti .

Āvusoti hi avatvā , bhikkhaveti vacanaṃ buddhālāpo nāma hoti , ayaṃ panāyasmā ‘‘ dasabalena samānaṃ ālapanaṃ na karissāmī ’’ ti satthu gāravavasena sāvakālāpaṃ karonto ,‘‘ āvusoV2.33 bhikkhave ’’ ti āha .

Etadavocāti etaṃ ‘‘ ajjhattasaṃyojanañca , āvuso , puggalaṃ desessāmi bahiddhāsaṃyojanañcā ’’ ti dhammadesanāpadaṃ avoca .

Tasmiṃ pana ratanapāsāde adhivattho eko sotāpanno devaputto atthi , so buddhehi vā sāvakehi vā desanāya āraddhamattāyayeva jānāti –

‘‘ ayaṃ desanā uttānikā bhavissati , ayaṃ gambhīrā .

Ayaṃ jhānanissitā bhavissati , ayaṃ vipassanānissitā .

Ayaṃ magganissitā ayaṃ phalanissitā , ayaṃ nibbānanissitā ’’ ti .

So tasmimpi divase therena desanāyaP2.128 āraddhamattāya evaṃ aññāsi –

‘‘ yena nīhārena mayhaṃ ayyena dhammasenāpatinā sāriputtattherena desanā āraddhā , ayaṃ desanā vipassanāgāḷhā bhavissati , chahi mukhehi vipassanaṃ kathessati .

Desanāpariyosāne koṭisatasahassadevatā arahattaṃ pāpuṇissanti , sotāpannādīnaṃ pana devamanussānaṃ paricchedo na bhavissati .

Desanāya anucchavikaṃ katvā mayhaṃ ayyassa sādhukāraṃ dassāmī ’’ ti devānubhāvena mahantaṃ saddaṃ katvā –

‘‘ sādhu sādhu ayyā ’’ ti āha .

Devarājena sādhukāre dinne parivārakapāsādasahasse adhivatthā devatā sabbāva sādhukāraṃ adaṃsu .

Tāsaṃ sādhukārasaddena sabbā pubbārāme vasanadevatā , tāsaṃ saddena gāvutamatte devatā , tato aḍḍhayojane yojaneti etenupāyena ekacakkavāḷe , dvīsu cakkavāḷesu , tīsu cakkavāḷesūti dasasahassacakkavāḷesu devatā sādhukāramadaṃsu .

Tāsaṃ sādhukārasaddena pathaviṭṭhakanāgā ca ākāsaṭṭhakadevatā ca .

Tato abbhavalāhakā , uṇhavalāhakā , sītavalāhakā , vassavalāhakā , cātumahārājikā cattāro mahārājāno , tāvatiṃsā devatā , sakko devarājā , yāmā devatā , suyāmo devarājāM2.34 , tusitā devatā , santusito devarājā , nimmānaratī devatā , sunimmito devarājā , vasavattī devatā , vasavattī devarājā , brahmapārisajjā , brahmapurohitā , mahābrahmāno , parittābhā , appamāṇābhā , ābhassarā , parittasubhā , appamāṇasubhā , subhakiṇhā , vehapphalā , avihā , atappā , sudassā , sudassī , akaniṭṭhā devatāti asaññe ca arūpāvacarasatte ca ṭhapetvā sotāyatanapavattiṭṭhāne sabbā devatā sādhukāramadaṃsu .

Tato khīṇāsavamahābrahmāno –

‘‘ mahā vatāyaṃ sādhukārasaddo , pathavitalato paṭṭhāya yāva akaniṭṭhalokaṃ āgato , kimatthaṃ nu kho eso ’’ ti āvajjento ‘‘ dhammasenāpatisāriputtatthero pubbārāmeV2.34P2.129 visākhāya ratanapāsāde nisīditvā saṃyojanapariyāyadhammadesanamārabhi , amhehipi tattha kāyasakkhīhi bhavituṃ vaṭṭatī ’’ ti cintetvā tattha agamaṃsu .

Pubbārāmo devatāhi paripuṇṇo , samantā pubbārāmassa gāvutaṃ aḍḍhayojanaṃ , yojananti sakalacakkavāḷaṃ heṭṭhā pathavitalena tiriyaṃ cakkavāḷapariyantena paricchinnaṃ dasahi cakkavāḷasahassehi sannipatitāhi devatāhi nirantaramahosi , āragganitudanamatte ṭhāne uparimakoṭiyā saṭṭhi devatā sukhumattabhāve māpetvā aṭṭhaṃsu .

Athāyasmā sāriputto ‘‘ mahantaṃ vatidaṃ halāhalaṃ , kiṃ nu kho etan ’’ ti āvajjento dasasahassacakkavāḷe ṭhitānaṃ devatānaṃ ekacakkavāḷe sannipatitabhāvaṃ addasa .

Atha yasmā buddhānaṃ adhiṭṭhānakiccaṃ natthi , parisaparimāṇeneva passanti ceva saddañca sāventi .

Sāvakānaṃ pana adhiṭṭhānaṃ vaṭṭati .

Tasmā thero samāpattiṃ samāpajjitvā samāpattito vuṭṭhāya mahaggatacittena adhiṭṭhāsi –

‘‘ cakkavāḷapariyantā parisā sabbāpi maṃ passatu , dhammañca me desentassa saddaṃ suṇātū ’’ ti .

Adhiṭṭhitakālato paṭṭhāya dakkhiṇajāṇupasse ca cakkavāḷamukhavaṭṭiyañca nisīditvā ‘‘ dhammasenāpatisāriputtatthero nāma kīdiso dīgho rasso sāmo odāto ’’ ti vattabbakāraṇaṃ nāhosi , sabbesampi sabbadisāsu nisinnānaṃ abhimukheyeva paññāyittha , nabhamajjhe ṭhitacando viya ahosi .

Dhammaṃ desentassāpissaM2.35 dakkhiṇajāṇupasse ca cakkavāḷamukhavaṭṭiyañca nisinnā sabbe ekakaṃseneva saddaṃ suṇiṃsu .

Evaṃ adhiṭṭhahitvā thero ajjhattasaṃyojanañca , āvusoti imaṃ dhammadesanaṃ ārabhi .

TatthaP2.130 ajjhattan ti kāmabhavo .

Bahiddhāti rūpārūpabhavo .

Kiñcāpi hi sattā kāmabhave appaṃ kālaṃ vasanti kappassa catutthameva koṭṭhāsaṃ , itaresu tīsu koṭṭhāsesu kāmabhavo suñño hoti tuccho , rūpabhave bahuṃ kālaṃ vasanti , tathāpi tesaṃ yasmā kāmabhave cutipaṭisandhiyo bahukā honti , appakā rūpārūpabhavesu .

Yattha ca cutipaṭisandhiyo bahukā , tattha ālayopi patthanāpi abhilāsopi bahu hoti .

Yattha appā , tattha appo .

Tasmā kāmabhavo ajjhattaṃ nāma jātaṃ , rūpārūpabhavā bahiddhā nāma .

Iti ajjhattasaṅkhāte kāmabhave chandarāgo ajjhattasaṃyojanaṃ nāma , bahiddhāsaṅkhātesu rūpārūpabhavesu chandarāgo bahiddhāsaṃyojanaṃ nāma .

Orambhāgiyāni vā pañca saṃyojanāni ajjhattasaṃyojanaṃ nāma , uddhambhāgiyāni pañca bahiddhāsaṃyojanaṃ nāma .

Tatrāyaṃ vacanattho – oraṃ vuccati kāmadhātu , tattha upapattinipphādanato taṃ oraṃ bhajantīti orambhāgiyāniV2.35 .

Uddhaṃ vuccati rūpārūpadhātu , tattha upapattinipphādanato taṃ uddhaṃ bhajantīti uddhambhāgiyāni .

Evaṃ vuttappabhedena ajjhattasaṃyojanena saṃyutto puggalo ajjhattasaṃyojano , bahiddhāsaṃyojanena saṃyutto puggalo bahiddhāsaṃyojano .

Ubhayampi cetaṃ na lokiyassa vaṭṭanissitamahājanassa nāmaṃ .

Yesaṃ pana bhavo dvedhā paricchinno , tesaṃ sotāpannasakadāgāmianāgāmīnaṃ ariyasāvakānaṃ etaṃ nāmaṃ .

Yathā hi mahāaraññe khadiravanasālavanādīni thambho tulāsaṅghāṭoti nāmaṃ na labhanti , khadiravanaṃ sālavananti nāmameva labhanti .

Yadā pana tato rukkhā tiṇhāya kuṭhāriyā chinditvā thambhādisaṇṭhānena tacchitā honti , tadā thambho tulāsaṅghāṭoti nāmaṃ labhanti .

Evamevaṃ aparicchinnabhavo bahalakileso puthujjanoP2.131 etaṃ nāmaṃ na labhati , bhavaṃ paricchinditvā kilese tanuke katvā ṭhitā sotāpannādayova labhanti .

Imassa ca panatthassa vibhāvanatthaṃ idaṃ vacchakasālopamaṃ veditabbaṃ .

Vacchakasālaṃ hi katvā anto khāṇuke koṭṭetvā vacchake yottehi bandhitvāM2.36 tesu upanibandhanti , yottesu appahontesu kaṇṇesupi gahetvā tattha vacchake pavesenti , antosālāya okāse appahonte bahi khāṇuke koṭṭetvāpi evameva karonti .

Tattha koci antobaddho vacchako bahinipanno hoti , koci bahibaddho antonipanno , koci antobaddho antova nipanno , koci bahibaddho bahiyeva nipanno .

Koci antopi abaddhova carati , bahipi abaddhova .

Tattha antobaddhassa bahinipannassa bandhanaṃ dīghaṃ hoti .

So hi uṇhādipīḷito nikkhamitvā bahi vacchakānaṃ abbhantare nipajjati .

Bahibaddhe antonipannepi eseva nayo .

Yo pana antobaddho antonipanno , tassa bandhanaṃ rassaṃ hoti .

Bahibaddhe bahinipannepi eseva nayo .

Ubhopi hi te divasampi khāṇukaṃ anuparigantvā tattheva sayanti .

Yo pana anto abaddho tattheva vacchakānaṃ antare vicarati .

Ayaṃ sīlavā vacchako kaṇṇe gahetvā vacchakānaṃ antare vissaṭṭho divasampi aññattha agantvā tattheva carati .

Bahi abaddhe tattheva vicarantepi eseva nayo .

Tattha vacchakasālā viya tayo bhavā veditabbā .

Vacchakasālāyaṃ khāṇukā viya avijjākhāṇuko .

Vacchakabandhanayottaṃ viya dasa saṃyojanāni .

Vacchakā viya tīsu bhavesu nibbattasattāV2.36 .

Antobaddho bahisayitavacchako viyaP2.132 rūpārūpabhavesu sotāpannasakadāgāmino .

Te hi kiñcāpi tattheva vasanti , saṃyojanaṃ pana tesaṃ kāmāvacarūpanibaddhameva .

Kenaṭṭhena ?

Appahīnaṭṭhena .

Rūpārūpabhavesu puthujjanopi eteheva saṅgahito .

Sopi hi kiñcāpi tattha vasati , saṃyojanaṃ panassa kāmāvacarūpanibaddhameva .

Bahibaddho antosayitavacchako viya kāmāvacare anāgāmī .

So hi kiñcāpi kāmāvacare vasati , saṃyojanaṃ panassa rūpārūpabhavūpanibaddhameva .

Antobaddho antonipanno viya kāmāvacare sotāpannasakadāgāmino .

Te hi sayampi kāmāvacare vasanti , saṃyojanampi tesaṃ kāmāvacarūpanibaddhameva .

Bahibaddho bahinipanno viya rūpārūpabhavesu anāgāmī .

So hi sayampi tattha vasati , saṃyojanampissa rūpārūpabhavūpanibaddhameva .

Antoabaddho antovicaraṇavacchako viya kāmāvacare khīṇāsavo .

Bahiabaddho bahivicaraṇavacchakoM2.37 viya rūpārūpabhave khīṇāsavo .

Saṃyojanesu pana sakkāyadiṭṭhi vicikicchā sīlabbataparāmāsoti imāni tīṇi gacchantaṃ nivārenti , gataṃ paṭiānenti .

Kāmacchando byāpādoti imāni pana dve saṃyojanāni samāpattiyā vā avikkhambhetvā maggena vā asamucchinditvā rūpārūpabhave nibbattituṃ na sakkoti .

Katamo cāvusoti idaṃ thero yathā nāma puriso dve ratanapeḷā passe ṭhapetvā sampattaparisāya dve hatthe pūretvā sattavidhaṃ ratanaṃ bhājetvā dadeyya , evaṃ paṭhamaṃ ratanapeḷaṃ datvā dutiyampi tatheva dadeyya .

Evamevaṃ ‘‘ ajjhattasaṃyojanañca , āvuso , puggalaṃ desessāmi bahiddhāsaṃyojanañcā ’’ ti imāni dve padāni mātikāvasena ṭhapetvā idāni aṭṭhavidhāya parisāya bhājetvā dassetuṃ vitthārakathaṃ ārabhi .

Tattha idhāti imasmiṃ sāsane .

SīlavāP2.133 hotīti catupārisuddhisīlehi sīlasampanno hoti .

Iti thero ettāvatā ca kira catupārisuddhisīlaṃ uddisitvā ‘‘ pātimokkhasaṃvarasaṃvuto ’’ ti iminā tattha jeṭṭhakasīlaṃ vitthāretvā dassesīti dīpavihāravāsī summatthero āha .

Antevāsiko panassa tipiṭakacūḷanāgatthero āha –

‘‘ ubhayatthāpi pātimokkhasaṃvarova vutto .

Pātimokkhasaṃvaroyeva hi sīlaṃ , itarāni pana tīṇi sīlanti vuttaṭṭhānaṃ nāma atthī ’’ ti ananujānanto uttari āha – indriyasaṃvaro nāma chadvārarakkhāmattakameva , ājīvapārisuddhi dhammena samena paccayuppattimattakaṃ , paccayasannissitaṃ paṭiladdhapaccaye ‘‘ idamatthan ’’ ti paccavekkhitvā paribhuñjanamattakaṃ , nippariyāyena pana pātimokkhasaṃvarova sīlaṃV2.37 .

Yassa so bhinno , ayaṃ chinnasīso viya puriso hatthapāde sesāni rakkhissatīti na vattabbo .

Yassa pana so arogo , ayaṃ acchinnasīso viya puriso jīvitaṃ sesāni puna pākatikāni katvā rakkhituṃ sakkoti .

Tasmā sīlavāti iminā pātimokkhasaṃvaraṃ uddisitvā taṃ vitthārento ‘‘ pātimokkhasaṃvarasaṃvuto ’’ tiādimāhāti .

TatthaM2.38 pātimokkhasaṃvarasaṃvutoti pātimokkhasaṃvarena samannāgato .

Ācāragocarasampannoti ācārena ca gocarena ca sampanno .

Aṇumattesūti appamattakesu .

Vajjesūti akusaladhammesu .

Bhayadassāvīti bhayadassī .

Samādāyāti sammā ādiyitvā .

Sikkhati sikkhāpadesūti taṃ taṃ sikkhāpadaṃ samādiyitvā sikkhati .

Apica samādāya sikkhati sikkhāpadesūti yaṃkiñci sikkhāpadesu sikkhākoṭṭhāsesu sikkhitabbaṃ kāyikaṃ vā vācasikaṃ vā , taṃ sabbaṃ sammā ādāya sikkhati .

AyametthaP2.134 saṅkhepo , vitthārato pana sabbānetāni pātimokkhasaṃvarādīni padāni visuddhimagge ( visuddhi .1.14 ādayo ) vuttāni , catupārisuddhisīlañca sabbākārena vibhajitvā dassitaṃ .

Aññataraṃ devanikāyan ti chasu kāmāvacaradevaghaṭāsu aññataraṃ devaghaṭaṃ .

Āgāmī hotīti heṭṭhā āgāmī hoti .

Āgantā itthattan ti itthattaṃ mānusakapañcakkhandhabhāvameva āgantā hoti .

Tatrūpapattiko vā uparūpapattiko vā na hoti , puna heṭṭhāgāmīyeva hotīti dasseti .

Iminā aṅgena sukkhavipassakassa dhātukammaṭṭhānikabhikkhuno heṭṭhimaṃ maggadvayañceva phaladvayañca kathitaṃ .

Aññataraṃ santaṃ cetovimuttin ti aṭṭhasu samāpattīsu aññataraṃ catutthajjhānasamāpattiṃ .

Sā hi paccanīkakilesānaṃ santattā santā , teheva ca kilesehi cetaso vimuttattā cetovimuttīti vuccati .

Aññataraṃ devanikāyan ti pañcasu suddhāvāsadevanikāyesu aññataraṃ .

Anāgantā itthattan ti puna imaṃ pañcakkhandhabhāvaṃ anāgantā , heṭṭhūpapattiko na hoti , uparūpapattiko vā hoti tattheva vā parinibbāyīti dasseti .

Iminā aṅgena samādhikammikassa bhikkhuno tayo maggā tīṇi ca phalāni kathitāni .

Kāmānaṃyeva nibbidāyāti duvidhānampi kāmānaṃ nibbindanatthāya ukkaṇṭhanatthāya .

Virāgāyāti virajjanatthāya .

Nirodhāyāti appavattikaraṇatthāya .

Paṭipanno hotīti paṭipattiṃ paṭipanno hoti .

Ettāvatā sotāpannassa ca sakadāgāmino ca pañcakāmaguṇikarāgakkhayatthāya anāgāmimaggavipassanāV2.38 kathitā hoti .

Bhavānaṃyevāti tiṇṇaṃ bhavānaṃ .

Iminā anāgāmino bhavarāgakkhayatthāya arahattamaggavipassanā kathitā hoti .

Taṇhākkhayāya paṭipanno hotīti imināpiM2.39 sotāpannasakadāgāmīnaṃyevaP2.135 pañcakāmaguṇikataṇhākkhayakaraṇatthaṃ anāgāmimaggavipassanā kathitā .

So lobhakkhayāyāti imināpi anāgāmino bhavalobhakkhayatthāya arahattamaggavipassanāva kathitā .

Aññataraṃ devanikāyan ti suddhāvāsesveva aññataraṃ devanikāyaṃ .

Anāgantā itthattan ti imaṃ khandhapañcakabhāvaṃ anāgantā , heṭṭhūpapattiko na hoti , uparūpapattiko vā hoti , tattheva vā parinibbāyati .

Iti paṭhamena aṅgena sukkhavipassakassa dhātukammaṭṭhānikabhikkhuno heṭṭhimāni dve maggaphalāni kathitāni , dutiyena samādhikammikassa tīṇi maggaphalāni ,‘‘ so kāmānan ’’ ti iminā sotāpannasakadāgāmīnaṃ pañcakāmaguṇikarāgakkhayāya upari anāgāmimaggavipassanā ,‘‘ so bhavānaṃyevā ’’ ti iminā anāgāmissa upari arahattamaggavipassanā ,‘‘ so taṇhākkhayāyā ’’ ti iminā sotāpannasakadāgāmīnaṃ pañcakāmaguṇikataṇhākkhayāya upari anāgāmimaggavipassanā ,‘‘ so lobhakkhayāyā ’’ ti iminā anāgāmino bhavalobhakkhayāya upari arahattamaggavipassanā kathitāti evaṃ chahi mukhehi vipassanaṃ kathetvā desanaṃ yathānusandhiṃ pāpesi .

Desanāpariyosāne koṭisatasahassadevatā arahattaṃ pāpuṇiṃsu , sotāpannādīnaṃ paricchedova nāhosi .

Yathā ca imasmiṃ samāgame , evaṃ mahāsamayasutte maṅgalasutte ca cūḷarāhulovādasutte ca koṭisatasahassadevatā arahattaṃ pāpuṇiṃsu , sotāpannādīnaṃ devamanussānaṃ paricchedo nāhosi .

Samacittā devatāti cittassa sukhumabhāvasamatāya samacittā .

Sabbāpi hi tā attano attabhāve sukhume cittasarikkhake katvā māpesuṃ .

Tena samacittā nāma jātā .

Aparenapi kāraṇena samacittā –

‘‘ therena samāpatti tāva kathitā , samāpattithāmoP2.136 pana na kathito .

Mayaṃ dasabalaṃ pakkositvā samāpattiyā thāmaṃ kathāpessāmā ’’ ti sabbāpi ekacittā ahesuntipi samacittā .

Aparampi kāraṇaṃ –

‘‘ therena ekena pariyāyena samāpattipi samāpattithāmopi kathito , ko nu kho imaṃ samāgamaṃ sampatto , ko na sampatto ’’ ti olokayamānā tathāgatassa asampattabhāvaṃ disvā ‘‘ mayaṃ tathāgataṃ pakkositvāM2.40 parisaṃ paripuṇṇaṃ karissāmā ’’ ti sabbāpi ekacittā ahesuntipi samacittā .

Aparampi kāraṇaṃ – anāgate kocideva bhikkhu vā bhikkhunīV2.39 vā devo vā manusso vā ‘‘ ayaṃ desanā sāvakabhāsitā ’’ ti agāravaṃ kareyya , sammāsambuddhaṃ pakkositvā imaṃ desanaṃ sabbaññubhāsitaṃ karissāma .

Evaṃ anāgate garubhāvanīyā bhavissatīti sabbāva ekacittā ahesuntipi samacittā .

Aparampi kāraṇaṃ – sabbāpi hi tā ekasamāpattilābhiniyo vā ahesuṃ ekārammaṇalābhiniyo vāti evampi samacittā .

Haṭṭhāti tuṭṭhapahaṭṭhā āmoditā pamoditā .

Sādhūti āyācanatthe nipāto .

Anukampaṃ upādāyāti na therassa anukampaṃ kāruññaṃ anuddayaṃ paṭicca , na ca imasmiṃ ṭhāne therassa anukampitabbakiccaṃ atthi .

Yasmiṃ hi divase thero sūkarakhataleṇadvāre bhāgineyyassa dīghanakhaparibbājakassa vedanākammaṭṭhāne ( ma . ni .2.206) kathiyamāne tālavaṇṭaṃ gahetvā satthāraṃ bījamāno ṭhito parassa vaḍḍhitabhojanaṃ bhuñjitvā khudaṃ vinodento viya parassa sajjitapasādhanaṃ sīse paṭimuñcanto viya ca sāvakapāramiñāṇassa nippadesato matthakaṃ patto , tasmiṃyeva divase bhagavatā anukampito nāma .

Avasesānaṃ pana taṃ ṭhānaṃ sampattānaṃ devamanussānaṃ anukampaṃ upādāya gacchatu bhagavāti bhagavantaṃ yāciṃsu .

Balavā purisoti dubbalo hi khippaṃ samiñjanapasāraṇaṃP2.137 kātuṃ na sakkoti , balavāva sakkoti .

Tenetaṃ vuttaṃ .

Sammukhe pāturahosīti sammukhaṭṭhāne puratoyeva pākaṭo ahosi .

Bhagavā etadavocāti etaṃ ‘‘ idha sāriputtā ’’ tiādinā nayena attano āgamanakāraṇaṃ avoca .

Evaṃ kirassa ahosi –

‘‘ sace koci bālo akataññū bhikkhu vā bhikkhunī vā upāsako vā upāsikā vā evaṃ cinteyya –

‘ sāriputtatthero mahantaṃ parisaṃ alattha , sammāsambuddho ettakaṃ adhivāsetuṃ asakkonto usūyāya parisaṃ uṭṭhāpetuṃ āgato ’ ti .

So imaṃ mayi manopadosaṃ katvā apāye nibbatteyyā ’’ ti .

Athattano āgamanakāraṇaṃ kathento etaṃ ‘‘ idha sāriputtā ’’ tiādivacanaṃ avoca .

EvaṃM2.41 attano āgamanakāraṇaṃ kathetvā idāni samāpattiyā thāmaṃ kathetuṃ tā kho pana , sāriputta , devatā dasapi hutvātiādimāha .

Tattha yasavasena vā atthaṃ āharituṃ vaṭṭati samāpattivasena vā .

Yasavasena tāva mahesakkhā devatā dasa dasa ekaṭṭhāne aṭṭhaṃsu , tāhi appesakkhatarā vīsati vīsati ekaṭṭhāne aṭṭhaṃsu , tāhi appesakkhatarā … pe … saṭṭhi saṭṭhi ekaṭṭhāneV2.40 aṭṭhaṃsu .

Samāpattivasena pana yāhi paṇītā samāpatti bhāvitā , tā saṭṭhi saṭṭhi ekaṭṭhāne aṭṭhaṃsu .

Yāhi tato hīnatarā , tā paññāsa paññāsa … pe … yāhi tato hīnatarā samāpatti bhāvitā … pe … tā dasa dasa ekaṭṭhāne aṭṭhaṃsu .

Yāhi vā hīnā bhāvitā , tā dasa dasa ekaṭṭhāne aṭṭhaṃsu .

Yāhi tato paṇītatarā bhāvitā , tā vīsati vīsati .

Yāhi tato paṇītatarā … pe … tā saṭṭhi saṭṭhi ekaṭṭhāne aṭṭhaṃsu .

Āraggakoṭinitudanamatteti āraggakoṭiyā patanamatte okāse .

NaP2.138 ca aññamaññaṃ byābādhentīti evaṃ sambādhe ṭhāne tiṭṭhantiyopi aññamaññaṃ na byābādhenti na ghaṭṭenti , asampīḷā asambādhāva ahesuṃ .

‘‘ Tava hattho maṃ bādhati , tava pādo maṃ bādhati , tvaṃ maṃ maddantī ṭhitā ’’ ti vattabbakāraṇaṃ nāhosi .

Tattha nūnāti tasmiṃ bhave nūna .

Tathācittaṃ bhāvitan ti tenākārena cittaṃ bhāvitaṃ .

Yena tā devatāti yena tathābhāvitena cittena tā devatā dasapi hutvā … pe … tiṭṭhanti , na ca aññamaññaṃ byābādhentīti .

Idheva khoti sāsane vā manussaloke vā bhummaṃ , imasmiṃyeva sāsane imasmiṃyeva manussaloketi attho .

Tāsañhi devatānaṃ imasmiṃyeva manussaloke imasmiṃyeva ca sāsane taṃ cittaṃ bhāvitaṃ , yena tā sante rūpabhave nibbattā , tato ca pana āgantvā evaṃ sukhume attabhāve māpetvā ṭhitā .

Tattha kiñcāpi kassapadasabalassa sāsane tīṇi maggaphalāni nibbattetvā brahmaloke nibbattadevatāpi atthi , sabbabuddhānaṃ pana ekāva anusāsanī ekaṃ sāsananti katvā ‘‘ idheva kho , sāriputtā ’’ ti aññabuddhānaṃ sāsanampi imameva sāsanaṃ karonto āha .

Ettāvatā tathāgatena samāpattiyā thāmo kathito .

IdāniM2.42 sāriputtattheraṃ ārabbha tantivasena anusāsaniṃ kathento tasmātiha , sāriputtāti āha .

Tattha tasmāti yasmā tā devatā idheva santaṃ samāpattiṃ nibbattetvā sante bhave nibbattā , tasmā .

Santindriyāti pañcannaṃ indriyānaṃ santatāya nibbutatāya paṇītatāya santindriyā .

Santamānasāti mānasassa santatāya nibbutatāya paṇītatāya santamānasā .

Santaṃyeva upahāraṃ upaharissāmāti kāyacittūpahāraṃ santaṃ nibbutaṃ paṇītaṃyeva upaharissāma .

SabrahmacārīsūtiP2.139 samānaṃ ekuddesatādiṃ brahmaṃ carantesu sahadhammikesu .

Evañhi vo , sāriputta , sikkhitabban ti iminā ettakena vārena bhagavā desanaṃ sabbaññubhāsitaṃ akāsi .

Anassun ti naṭṭhāV2.41 vinaṭṭhā .

Ye imaṃ dhammapariyāyaṃ nāssosun ti ye attano pāpikaṃ tucchaṃ niratthakaṃ diṭṭhiṃ nissāya imaṃ evarūpaṃ dhammadesanaṃ sotuṃ na labhiṃsūti yathānusandhinā desanaṃ niṭṭhāpesi .

38. Chaṭṭhe varaṇāyaṃ viharatīti varaṇā nāma ekaṃ nagaraṃ , taṃ upanissāya viharati .

Kāmarāgābhinivesavinibandhapaligedhapariyuṭṭhānajjhosānahetūti kāmarāgābhinivesahetu , kāmarāgavinibandhahetu , kāmarāgapaligedhahetu , kāmarāgapariyuṭṭhānahetu , kāmarāgaajjhosānahetūti attho .

Idaṃ vuttaṃ hoti – yvāyaṃ pañca kāmaguṇe nissāya uppajjati kāmarāgo , tassābhinivesādihetu .

Kāmarāgena abhiniviṭṭhattā vinibaddhattā tasmiṃyeva ca kāmarāge mahāpaṅke viya paligedhattā anupaviṭṭhattā teneva ca kāmarāgena pariyuṭṭhitattā gahitattā kāmarāgeneva ca ajjhositattā gilitvā pariniṭṭhapetvā gahitattāti .

Diṭṭhirāgā dipadesupi eseva nayo .

Diṭṭhirāgoti panettha dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo nissāya uppajjanakarāgo veditabbo .

Puratthimesu janapadesūti therassa vasanaṭṭhānato sāvatthijanapado puratthimadisābhāge hoti , thero ca nisīdantopi tatomukhova nisinno , tasmā evamāha .

Udānaṃ udānesīti udāhāraṃ udāhari .

Yathā hi yaṃ telaṃ mānaṃ gahetuṃ na sakkoti , vissanditvā gacchati , taṃ avasesakotiP2.140 vuccati .

Yañca jalaṃ taḷākaṃ gahetuṃ na sakkoti , ajjhottharitvā gacchatiM2.43 , taṃ oghoti vuccati , evamevaṃ yaṃ pītivacanaṃ hadayaṃ gahetuṃ na sakkoti , adhikaṃ hutvā anto asaṇṭhahitvā bahi nikkhamati , taṃ udānanti vuccati , evarūpaṃ pītimayavacanaṃ nicchāresīti attho .

39. Sattame gundāvaneti evaṃ nāmake vane .

Upasaṅkamīti ‘‘ mahākaccānatthero kira nāma attano pitumattampi ayyakamattampi disvā neva abhivādeti na paccuṭṭheti na āsanena nimantetī ’’ ti sutvā ‘‘ na sakkā ettakena niṭṭhaṃ gantuṃ , upasaṅkamitvā naṃ pariggaṇhissāmī ’’ ti bhuttapātarāso yenāyasmā mahākaccāno tenupasaṅkami .

Jiṇṇeti jarājiṇṇe .

Vuddheti vayovuddhe .

Mahallaketi jātimahallake .

Addhagateti dīghakāladdhānaṃ atikkante .

Vayoanuppatteti pacchimavayaṃ anuppatte .

Tayidaṃ , bho kaccāna , tathevāti , bho kaccāna , yaṃ taṃ amhehi kevalaṃ sutameva , taṃ iminā diṭṭhena sameti .

Tasmā taṃ tatheva , na aññathā .

Na hi bhavaṃ kaccāno brāhmaṇeti idaṃ attānaṃ sandhāya vadati .

Ayaṃ kirassa adhippāyo – amhe evaṃ mahallake disvā bhoto kaccānassa abhivādanamattampi paccuṭṭhānamattampiV2.42 āsanena nimantanamattampi natthīti .

Na sampannamevāti na yuttameva na anucchavikameva .

Thero brāhmaṇassa vacanaṃ sutvā ‘‘ ayaṃ brāhmaṇo neva vuddhe jānāti na dahare , ācikkhissāmissa vuddhe ca dahare cā ’’ ti desanaṃ vaḍḍhento atthi brāhmaṇātiādimāha .

Tattha jānatāti sabbaṃ neyyaṃ jānantena .

Passatāti tadeva hatthe ṭhapitaṃ āmalakaṃ viya passantena .

Vuddhabhūmīti yena kāraṇena vuddho nāma hoti , taṃ kāraṇaṃ .

DaharabhūmītiP2.141 yena kāraṇena daharo nāma hoti , taṃ kāraṇaṃ .

Āsītikoti asītivassavayo .

Nāvutikoti navutivassavayo .

Kāme paribhuñjatīti vatthukāme kilesakāmeti duvidhepi kāme kamanavasena paribhuñjati .

Kāmamajjhāvasatīti duvidhepi kāme ghare gharassāmiko viya vasati adhivasati .

Kāmapariyesanāya ussukoti duvidhānampi kāmānaṃ pariyesanatthaṃ ussukkamāpanno .

Bālo na therotveva saṅkhyaṃ gacchatīti so na thero bālo mandotveva gaṇanaṃ gacchati .

Vuttaṃ hetaṃ –

‘‘ NaM2.44 tena thero so hoti , yenassa palitaṃ siro ;

Paripakko vayo tassa , moghajiṇṇoti vuccatī ’’ ti .( dha . pa .260);

Daharoti taruṇo .

Yuvāti yobbanena samannāgato .

Susukāḷakesoti suṭṭhu kāḷakeso .

Bhadrena yobbanena samannāgatoti yena yobbanena samannāgato yuvā , taṃ yobbanaṃ bhadraṃ laddhakanti dasseti .

Paṭhamena vayasāti paṭhamavayo nāma tettiṃsa vassāni , tena samannāgatoti attho .

Paṇḍito therotveva saṅkhyaṃ gacchatīti so evarūpo puggalo paṇḍitoti ca theroti ca gaṇanaṃ gacchati .

Vuttampi cetaṃ –

‘‘ Yamhi saccañca dhammo ca , ahiṃsā saṃyamo damo ;

Sa ve vantamalo dhīro , thero iti pavuccatī ’’ ti .( dha . pa .261);

40. AṭṭhameP2.142 corā balavanto hontīti pakkhasampannā , parivārasampannā , dhanasampannā , nivāsaṭṭhānasampannā , vāhanasampannā ca honti .

Rājāno tasmiṃ samaye dubbalā hontīti tasmiṃ samaye rājāno tāsaṃ sampattīnaṃ abhāvena dubbalā honti .

Atiyātun ti bahiddhā janapadacārikaṃV2.43 caritvā icchiticchitakkhaṇe antonagaraṃ pavisituṃ .

Niyyātun ti ‘‘ corā janapadaṃ vilumpanti maddanti , te nisedhessāmā ’’ ti paṭhamayāme vā majjhimayāme vā pacchimayāme vā nikkhamituṃ phāsukaṃ na hoti .

Tato uṭṭhāya corā manusse pothetvā acchinditvā gacchanti .

Paccantime vā janapade anusaññātun ti gāmaṃ vāsakaraṇatthāya setuṃ attharaṇatthāya pokkharaṇiṃ khaṇāpanatthāya sālādīnaṃ karaṇatthāya paccantime janapade anusaññātumpi na sukhaṃ hoti .

Brāhmaṇagahapatikānan ti antonagaravāsīnaṃ brāhmaṇagahapatikānaṃ .

Bāhirāni vā kammantānīti bahigāme ārāme khettakammantāni .

Pāpabhikkhū balavanto hontīti pakkhuttarā yasuttarā puññavanto bahukehi upaṭṭhākehi ca upaṭṭhākīhi ca samannāgatā rājarājamahāmattasannissitā .

Pesalā bhikkhū tasmiṃ samaye dubbalā hontīti tasmiṃ samaye piyasīlā bhikkhū tāsaṃ sampattīnaṃ abhāvena dubbalā honti .

Tuṇhībhūtā tuṇhībhūtāva saṅghamajjhe saṅkasāyantītiM2.45 nissaddā hutvā saṅghamajjhe nisinnā kiñci ekavacanampi mukhaṃ ukkhipitvā kathetuṃ asakkontā pajjhāyantā viya nisīdanti .

Tayidan tiP2.143 tadetaṃ kāraṇaṃ .

Sukkapakkho vuttavipallāsena veditabbo .

41. Navame micchāpaṭipattādhikaraṇahetūti micchāpaṭipattiyā kāraṇahetu paṭipajjanahetūti attho .

Ñāyaṃ dhammaṃ kusalan ti sahavipassanakaṃ maggaṃ .

Evarūpo hi sahavipassanakaṃ maggaṃ ārādhetuṃ sampādetuṃ pūretuṃ na sakkoti .

Sukkapakkho vuttavipallāsena veditabbo .

Imasmiṃ sutte saha vipassanāya maggo kathito .

42. Dasame duggahitehīti uppaṭipāṭiyā gahitehi .

Byañjanappatirūpakehīti byañjanaso patirūpakehi akkharacitratāya laddhakehi .

Atthañca dhammañca paṭibāhantīti suggahitasuttantānaṃ atthañca pāḷiñca paṭibāhanti , attano duggahitasuttantānaṃyeva atthañca pāḷiñca uttaritaraṃ katvā dassenti .

Sukkapakkho vuttavipallāsena veditabbo .

Imasmiṃ sutte sāsanassa vuddhi ca parihāni ca kathitāti .

Samacittavaggo catuttho .

5. Parisavaggavaṇṇanā

43. PañcamassaV2.44 paṭhame uttānāti pākaṭā appaṭicchannā .

Gambhīrāti guḷhā paṭicchannā .

Uddhatāti uddhaccena samannāgatā .

Unnaḷāti uggatanaḷā , uṭṭhitatucchamānāti vuttaṃ hoti .

Capalāti pattacīvaramaṇḍanādinā cāpallena yuttā .

Mukharāti mukhakharā kharavacanā .

Vikiṇṇavācāti asaṃyatavacanā divasampi niratthakavacanapalāpino .

MuṭṭhassatītiP2.144 vissaṭṭhasatino .

Asampajānāti nippaññā .

Asamāhitāti cittekaggatāmattassāpi alābhino .

Pākatindriyāti pakatiyā ṭhitehi vivaṭehi arakkhitehi indriyehi samannāgatā .

Sukkapakkho vuttavipallāsena veditabbo .

44. DutiyeM2.46 bhaṇḍanajātāti bhaṇḍanaṃ vuccati kalahassa pubbabhāgo , taṃ tesaṃ jātanti bhaṇḍanajātā .

Tathā ‘‘ mayaṃ tumhe daṇḍāpessāma bandhāpessāmā ’’ tiādivacanappavattiyā sañjātakalahā .

Ayaṃ tāva gihīsu nayo .

Pabbajitā pana āpattivītikkamavācaṃ vadantā kalahajātā nāma .

Vivādāpannāti viruddhavādaṃ āpannā .

Mukhasattīhi vitudantāti guṇānaṃ chindanaṭṭhena dubbhāsitā vācā mukhasattiyoti vuccanti , tāhi vitudantā vijjhantā .

Samaggāti ekakammaṃ ekuddeso samasikkhatāti etesaṃ karaṇena samaggatāya sahitā .

Piyacakkhūhīti mettācakkhūhi .

45. Tatiye aggavatīti uttamapuggalavatī , aggāya vā uttamāya paṭipattiyā samannāgatā .

Tato viparītā anaggavatī .

Bāhulikāti cīvarādibāhullāya paṭipannā .

Sāsanaṃ sithilaṃ gaṇhantīti sāthalikā .

Okkamane pubbaṅgamāti ettha okkamanaṃ vuccati avagamanaṭṭhena pañca nīvaraṇāni , tena pañcanīvaraṇapūraṇe pubbaṅgamāti vuttaṃ hoti .

Paviveketi upadhiviveke nibbāne .

Nikkhittadhurāti tividhepi viveke oropitadhurā .

Na vīriyaṃ ārabhantīti duvidhampi vīriyaṃ na karonti .

Appattassa pattiyāti pubbe appattassa jhānavipassanāmaggaphalavisesassa pattiatthāya .

ItaraṃP2.145 padadvayaṃ tasseva vevacanaṃ .

Pacchimā janatāti saddhivihārikaantevāsikajanoV2.45 .

Diṭṭhānugatiṃ āpajjatīti ācariyupajjhāyehi kataṃ anukaronto diṭṭhassa tesaṃ ācārassa anugatiṃ āpajjati nāma .

Sesaṃ vuttapaṭipakkhanayena veditabbaṃ .

46. Catutthe ariyāti ariyasāvakaparisā .

Anariyāti puthujjanaparisā .

‘‘ Idaṃ dukkhan ’’ ti yathābhūtaṃ nappajānantīti ṭhapetvā taṇhaṃ tebhūmakā pañcakkhandhā dukkhasaccaṃ nāma , ettakameva dukkhaṃ , ito uddhaṃ dukkhaṃ natthīti yathāsabhāvato nappajānanti .

Esa nayo sabbattha .

Sesapadesu pana tassa dukkhassa samuṭṭhāpikā purimataṇhā samudayo nāma , tassāyeva taṇhāya , dvinnampi vā tesaṃ saccānaṃ accantakkhayo asamuppatti dukkhanirodho nāma , aṭṭhaṅgiko ariyamaggo dukkhanirodhagāminī paṭipadā nāmātiM2.47 evaṃ imasmiṃ sutte catūhi saccehi cattāro maggā ca cattāri ca phalāni kathitāni .

47. Pañcame parisākasaṭoti kasaṭaparisā kacavaraparisā palāpaparisāti attho .

Parisāmaṇḍoti pasannaparisā sāraparisāti attho .

Chandāgatiṃ gacchantīti chandena agatiṃ gacchanti , akattabbaṃ karontīti attho .

Sesapadesupi eseva nayo .

Imāni pana cattāri agatigamanāni bhaṇḍabhājanīye ca vinicchayaṭṭhāne ca labbhanti .

Tattha bhaṇḍabhājanīye tāva attano bhārabhūtānaṃ bhikkhūnaṃ amanāpe bhaṇḍake patte taṃ parivattetvā manāpaṃ dento chandāgatiṃ gacchati nāma .

Attano pana abhārabhūtānaṃ manāpe bhaṇḍake patte taṃ parivattetvā amanāpaṃ dento dosāgatiṃ gacchati nāma .

Bhaṇḍakabhājanīyavatthuñca ṭhitikañca ajānanto mohāgatiṃP2.146 gacchati nāma .

Mukharānaṃ vā rājādinissitānaṃ vā ‘‘ ime me amanāpe bhaṇḍake dinne anatthampi kareyyun ’’ ti bhayena parivattetvā manāpaṃ dento bhayāgatiṃ gacchati nāma .

Yo pana evaṃ na gacchati , sabbesaṃ tulābhūto pamāṇabhūto majjhatto hutvā yaṃ yassa pāpuṇāti , taññeva tassa deti , ayaṃ catubbidhampi agatigamanaṃ na gacchati nāma .

Vinicchayaṭṭhāne pana attano bhārabhūtassa garukāpattiṃ lahukāpattīti katvā kathento chandāgatiṃ gacchati nāma .

Itarassa lahukāpattiṃ garukāpattīti katvā kathento dosāgatiṃ gacchati nāma .

Āpattivuṭṭhānaṃ pana samuccayakkhandhakañca ajānanto mohāgatiṃ gacchati nāma .

Mukharassa vā rājapūjitassa vā ‘‘ ayaṃ me garukaṃ katvā āpattiṃ kathentassa anatthampi kareyyā ’’ ti garukameva lahukāti katvā kathento bhayāgatiṃ gacchati nāma .

Yo pana sabbesaṃ yathābhūtameva katheti , ayaṃ catubbidhampi agatigamanaṃ na gacchati nāma .

48. ChaṭṭheV2.46 okkācitavinītāti dubbinītā .

No paṭipucchāvinītāti na pucchitvā vinītā .

Gambhīrāti pāḷivasena gambhīrā sallasuttasadisā .

Gambhīratthāti atthavasena gambhīrā mahāvedallasuttasadisā .

Lokuttarāti lokuttaraatthadīpakāM2.48 .

Suññatāpaṭisaṃyuttāti sattasuññaṃ dhammamattameva pakāsakā asaṅkhatasaṃyuttasadisā .

Na aññā cittaṃ upaṭṭhapentīti vijānanatthāya cittaṃ na upaṭṭhapenti , niddāyanti vā aññavihitā vā honti .

Uggahetabbaṃ pariyāpuṇitabban ti uggahetabbe ca pariyāpuṇitabbe ca .

KavitātiP2.147 kavīhi katā .

Itaraṃ tasseva vevacanaṃ .

Cittakkharāti vicitraakkharā .

Itaraṃ tasseva vevacanaṃ .

Bāhirakāti sāsanato bahibhūtā .

Sāvakabhāsitāti tesaṃ tesaṃ sāvakehi bhāsitā .

Sussūsantīti akkharacittatāya ceva sarasampattiyā ca attamanā hutvā suṇanti .

Na ceva aññamaññaṃ paṭipucchantīti aññamaññaṃ atthaṃ vā anusandhiṃ vā pubbāparaṃ vā na pucchanti .

Na ca paṭivicarantīti pucchanatthāya cārikaṃ na vicaranti .

Idaṃ kathan ti idaṃ byañjanaṃ kathaṃ ropetabbaṃ kinti ropetabbaṃ ?

Imassa ko atthoti imassa bhāsitassa ko attho , kā anusandhi , kiṃ pubbāparaṃ ?

Avivaṭan ti paṭicchannaṃ .

Na vivarantīti na ugghāṭenti .

Anuttānīkatan ti apākaṭaṃ kataṃ .

Na uttāniṃ karontīti pākaṭaṃ na karonti .

Kaṅkhāṭhāniyesūti kaṅkhāya kāraṇabhūtesu .

Sukkapakkho vuttavipallāsena veditabbo .

49. Sattame āmisagarūti catupaccayagarukā lokuttaradhammaṃ lāmakato gahetvā ṭhitaparisā .

Saddhammagarūti nava lokuttaradhamme garuke katvā cattāro paccaye lāmakato gahetvā ṭhitaparisā .

Ubhatobhāgavimuttoti dvīhi bhāgehi vimutto .

Paññāvimuttoti paññāya vimutto sukkhavipassakakhīṇāsavo .

Kāyasakkhīti kāyena jhānaphassaṃ phusitvā pacchā nirodhaṃ nibbānaṃ sacchikatvā ṭhito .

DiṭṭhippattotiP2.148 diṭṭhantaṃ patto .

Ime dvepi chasu ṭhānesu labbhanti .

Saddhāvimuttoti saddahanto vimutto .

Ayampi chasu ṭhānesu labbhati .

Dhammaṃ anussaratīti dhammānusārī .

Saddhaṃ anussaratīti saddhānusārī .

Ime dvepi paṭhamamaggasamaṅgino .

Kalyāṇadhammoti sundaradhammo .

Dussīlo pāpadhammoti nissīlo lāmakadhammo .

Imaṃ kasmā gaṇhanti ?

Sabbesu hi ekasadisesu jātesuM2.49 sīlavantesu balavagāravaṃ na hoti , ekaccesu pana dussīlesu sati sīlavantānaṃ upari balavagāravaṃ hotīti maññantā gaṇhanti .

Te tena lābhaṃ labhantīti te bhikkhū ekaccānaṃ vaṇṇaṃ ekaccānaṃ avaṇṇaṃ kathetvā cattāro paccaye labhanti .

Gathitāti taṇhāya ganthitā .

Mucchitāti taṇhāvaseneva mucchitā .

Ajjhopannāti ajjhosāya gilitvā pariniṭṭhapetvāV2.47 ṭhitā .

Anādīnavadassāvinoti apaccavekkhitaparibhoge ādīnavaṃ apassantā .

Anissaraṇapaññāti catūsu paccayesu chandarāgaapakaḍḍhanāya nissaraṇapaññāya virahitā idamatthaṃ etanti ajānantā .

Paribhuñjantīti sacchandarāgā hutvā paribhuñjanti .

Sukkapakkhe ubhatobhāgavimuttotiādīsu ayaṃ sattannampi ariyapuggalānaṃ saṅkhepapakāsanā – eko bhikkhu paññādhurena abhiniviṭṭho aṭṭha samāpattiyo nibbattetvā sotāpattimaggaṃ pāpuṇāti .

So tasmiṃ khaṇe dhammānusārī nāma hoti , sotāpattiphalādīsu chasu ṭhānesu kāyasakkhi nāma , arahattaphalakkhaṇe ubhatobhāgavimutto nāma .

Samāpattīhi vikkhambhanavimuttiyā maggena samucchedavimuttiyāti dvikkhattuṃ vā dvīhi vā bhāgehi vimuttoti attho .

Aparo paññādhurena abhiniviṭṭho samāpattiyo nibbattetuṃP2.149 asakkonto sukkhavipassakova hutvā sotāpattimaggaṃ pāpuṇāti .

So tasmiṃ khaṇe dhammānusārī nāma hoti , sotāpattiphalādīsu chasu ṭhānesu diṭṭhippatto nāma , arahattaphalakkhaṇe paññāvimutto nāma .

Aparo saddhādhurena abhiniviṭṭho aṭṭha samāpattiyo nibbattetvā sotāpattimaggaṃ pāpuṇāti .

So tasmiṃ khaṇe saddhānusārī nāma hoti , sotāpattiphalādīsu chasu ṭhānesu kāyasakkhi nāma , arahattaphalakkhaṇe ubhatobhāgavimutto nāma .

Aparo saddhādhurena abhiniviṭṭho samāpattiyo nibbattetuṃ asakkonto sukkhavipassakova hutvā sotāpattimaggaṃ pāpuṇāti .

So tasmiṃ khaṇe saddhānusārī nāma hoti , sotāpattiphalādīsu chasu ṭhānesu saddhāvimutto nāma , arahattaphalakkhaṇe paññāvimutto nāma .

50. Aṭṭhame visamāti sapakkhalanaṭṭhena visamā .

Samāti nipakkhalanaṭṭhena samā .

Adhammakammānīti uddhammāni kammāni .

Avinayakammānīti ubbinayāni kammāni .

51. NavameM2.50 adhammikāti niddhammā .

Dhammikāti dhammayuttā .

52. Dasame adhikaraṇan ti vivādādhikaraṇādicatubbidhaṃ adhikaraṇaṃ .

Ādiyantīti gaṇhanti .

Saññāpentīti jānāpenti .

Na ca saññattiṃ upagacchantīti saññāpanatthaṃ na sannipatanti .

Na ca nijjhāpentīti na pekkhāpenti .

Na ca nijjhattiṃ upagacchantīti aññamaññaṃ nijjhāpanatthāya na sannipatanti .

Asaññattibalāti asaññattiyeva balaṃ etesanti asaññattibalāV2.48 .

Appaṭinissaggamantinoti yesaṃ hi evaṃ hoti –

‘‘ sace amhehi gahitaṃ adhikaraṇaṃ dhammikaṃ bhavissati , gaṇhissāma .

Sace adhammikaṃ , vissajjessāmā ’’ ti , te paṭinissaggamantino nāmaP2.150 honti .

Ime pana na tathā mantentīti appaṭinissaggamantino .

Thāmasā parāmāsā abhinivissāti diṭṭhithāmena ca diṭṭhiparāmāsena ca abhinivisitvā .

Idameva saccan ti idaṃ amhākaṃ vacanameva saccaṃ .

Moghamaññan ti avasesānaṃ vacanaṃ moghaṃ tucchaṃ .

Sukkapakkho uttānatthoyevāti .

Parisavaggo pañcamo .

Paṭhamapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ .

2. Dutiyapaṇṇāsakaṃ