5. Parisavaggavaṇṇanā
43. Pañcamassa
V2.44 paṭhame uttānāti pākaṭā appaṭicchannā .Gambhīrāti guḷhā paṭicchannā .
Uddhatāti uddhaccena samannāgatā .
Unnaḷāti uggatanaḷā , uṭṭhitatucchamānāti vuttaṃ hoti .
Capalāti pattacīvaramaṇḍanādinā cāpallena yuttā .
Mukharāti mukhakharā kharavacanā .
Vikiṇṇavācāti asaṃyatavacanā divasampi niratthakavacanapalāpino .
Muṭṭhassatīti
P2.144 vissaṭṭhasatino .Asampajānāti nippaññā .
Asamāhitāti cittekaggatāmattassāpi alābhino .
Pākatindriyāti pakatiyā ṭhitehi vivaṭehi arakkhitehi indriyehi samannāgatā .
Sukkapakkho vuttavipallāsena veditabbo .
44. Dutiye
M2.46 bhaṇḍanajātāti bhaṇḍanaṃ vuccati kalahassa pubbabhāgo , taṃ tesaṃ jātanti bhaṇḍanajātā .Tathā ‘‘ mayaṃ tumhe daṇḍāpessāma bandhāpessāmā ’’ tiādivacanappavattiyā sañjātakalahā .
Ayaṃ tāva gihīsu nayo .
Pabbajitā pana āpattivītikkamavācaṃ vadantā kalahajātā nāma .
Vivādāpannāti viruddhavādaṃ āpannā .
Mukhasattīhi vitudantāti guṇānaṃ chindanaṭṭhena dubbhāsitā vācā mukhasattiyoti vuccanti , tāhi vitudantā vijjhantā .
Samaggāti ekakammaṃ ekuddeso samasikkhatāti etesaṃ karaṇena samaggatāya sahitā .
Piyacakkhūhīti mettācakkhūhi .
45. Tatiye aggavatīti uttamapuggalavatī , aggāya vā uttamāya paṭipattiyā samannāgatā .
Tato viparītā anaggavatī .
Bāhulikāti cīvarādibāhullāya paṭipannā .
Sāsanaṃ sithilaṃ gaṇhantīti sāthalikā .
Okkamane pubbaṅgamāti ettha okkamanaṃ vuccati avagamanaṭṭhena pañca nīvaraṇāni , tena pañcanīvaraṇapūraṇe pubbaṅgamāti vuttaṃ hoti .
Paviveketi upadhiviveke nibbāne .
Nikkhittadhurāti tividhepi viveke oropitadhurā .
Na vīriyaṃ ārabhantīti duvidhampi vīriyaṃ na karonti .
Appattassa pattiyāti pubbe appattassa jhānavipassanāmaggaphalavisesassa pattiatthāya .
Itaraṃ
P2.145 padadvayaṃ tasseva vevacanaṃ .Pacchimā janatāti saddhivihārikaantevāsikajano
V2.45 .Diṭṭhānugatiṃ āpajjatīti ācariyupajjhāyehi kataṃ anukaronto diṭṭhassa tesaṃ ācārassa anugatiṃ āpajjati nāma .
Sesaṃ vuttapaṭipakkhanayena veditabbaṃ .
46. Catutthe ariyāti ariyasāvakaparisā .
Anariyāti puthujjanaparisā .
‘‘ Idaṃ dukkhan ’’ ti yathābhūtaṃ nappajānantīti ṭhapetvā taṇhaṃ tebhūmakā pañcakkhandhā dukkhasaccaṃ nāma , ettakameva dukkhaṃ , ito uddhaṃ dukkhaṃ natthīti yathāsabhāvato nappajānanti .
Esa nayo sabbattha .
Sesapadesu pana tassa dukkhassa samuṭṭhāpikā purimataṇhā samudayo nāma , tassāyeva taṇhāya , dvinnampi vā tesaṃ saccānaṃ accantakkhayo asamuppatti dukkhanirodho nāma , aṭṭhaṅgiko ariyamaggo dukkhanirodhagāminī paṭipadā nāmāti
M2.47 evaṃ imasmiṃ sutte catūhi saccehi cattāro maggā ca cattāri ca phalāni kathitāni . 47. Pañcame parisākasaṭoti kasaṭaparisā kacavaraparisā palāpaparisāti attho .
Parisāmaṇḍoti pasannaparisā sāraparisāti attho .
Chandāgatiṃ gacchantīti chandena agatiṃ gacchanti , akattabbaṃ karontīti attho .
Sesapadesupi eseva nayo .
Imāni pana cattāri agatigamanāni bhaṇḍabhājanīye ca vinicchayaṭṭhāne ca labbhanti .
Tattha bhaṇḍabhājanīye tāva attano bhārabhūtānaṃ bhikkhūnaṃ amanāpe bhaṇḍake patte taṃ parivattetvā manāpaṃ dento chandāgatiṃ gacchati nāma .
Attano pana abhārabhūtānaṃ manāpe bhaṇḍake patte taṃ parivattetvā amanāpaṃ dento dosāgatiṃ gacchati nāma .
Bhaṇḍakabhājanīyavatthuñca ṭhitikañca ajānanto mohāgatiṃ
P2.146 gacchati nāma .Mukharānaṃ vā rājādinissitānaṃ vā ‘‘ ime me amanāpe bhaṇḍake dinne anatthampi kareyyun ’’ ti bhayena parivattetvā manāpaṃ dento bhayāgatiṃ gacchati nāma .
Yo pana evaṃ na gacchati , sabbesaṃ tulābhūto pamāṇabhūto majjhatto hutvā yaṃ yassa pāpuṇāti , taññeva tassa deti , ayaṃ catubbidhampi agatigamanaṃ na gacchati nāma .
Vinicchayaṭṭhāne pana attano bhārabhūtassa garukāpattiṃ lahukāpattīti katvā kathento chandāgatiṃ gacchati nāma .
Itarassa lahukāpattiṃ garukāpattīti katvā kathento dosāgatiṃ gacchati nāma .
Āpattivuṭṭhānaṃ pana samuccayakkhandhakañca ajānanto mohāgatiṃ gacchati nāma .
Mukharassa vā rājapūjitassa vā ‘‘ ayaṃ me garukaṃ katvā āpattiṃ kathentassa anatthampi kareyyā ’’ ti garukameva lahukāti katvā kathento bhayāgatiṃ gacchati nāma .
Yo pana sabbesaṃ yathābhūtameva katheti , ayaṃ catubbidhampi agatigamanaṃ na gacchati nāma .
48. Chaṭṭhe
V2.46 okkācitavinītāti dubbinītā .No paṭipucchāvinītāti na pucchitvā vinītā .
Gambhīrāti pāḷivasena gambhīrā sallasuttasadisā .
Gambhīratthāti atthavasena gambhīrā mahāvedallasuttasadisā .
Lokuttarāti lokuttaraatthadīpakā
M2.48 .Suññatāpaṭisaṃyuttāti sattasuññaṃ dhammamattameva pakāsakā asaṅkhatasaṃyuttasadisā .
Na aññā cittaṃ upaṭṭhapentīti vijānanatthāya cittaṃ na upaṭṭhapenti , niddāyanti vā aññavihitā vā honti .
Uggahetabbaṃ pariyāpuṇitabban ti uggahetabbe ca pariyāpuṇitabbe ca .
Kavitāti
P2.147 kavīhi katā .Itaraṃ tasseva vevacanaṃ .
Cittakkharāti vicitraakkharā .
Itaraṃ tasseva vevacanaṃ .
Bāhirakāti sāsanato bahibhūtā .
Sāvakabhāsitāti tesaṃ tesaṃ sāvakehi bhāsitā .
Sussūsantīti akkharacittatāya ceva sarasampattiyā ca attamanā hutvā suṇanti .
Na ceva aññamaññaṃ paṭipucchantīti aññamaññaṃ atthaṃ vā anusandhiṃ vā pubbāparaṃ vā na pucchanti .
Na ca paṭivicarantīti pucchanatthāya cārikaṃ na vicaranti .
Idaṃ kathan ti idaṃ byañjanaṃ kathaṃ ropetabbaṃ kinti ropetabbaṃ ?
Imassa ko atthoti imassa bhāsitassa ko attho , kā anusandhi , kiṃ pubbāparaṃ ?
Avivaṭan ti paṭicchannaṃ .
Na vivarantīti na ugghāṭenti .
Anuttānīkatan ti apākaṭaṃ kataṃ .
Na uttāniṃ karontīti pākaṭaṃ na karonti .
Kaṅkhāṭhāniyesūti kaṅkhāya kāraṇabhūtesu .
Sukkapakkho vuttavipallāsena veditabbo .
49. Sattame āmisagarūti catupaccayagarukā lokuttaradhammaṃ lāmakato gahetvā ṭhitaparisā .
Saddhammagarūti nava lokuttaradhamme garuke katvā cattāro paccaye lāmakato gahetvā ṭhitaparisā .
Ubhatobhāgavimuttoti dvīhi bhāgehi vimutto .
Paññāvimuttoti paññāya vimutto sukkhavipassakakhīṇāsavo .
Kāyasakkhīti kāyena jhānaphassaṃ phusitvā pacchā nirodhaṃ nibbānaṃ sacchikatvā ṭhito .
Diṭṭhippattoti
P2.148 diṭṭhantaṃ patto .Ime dvepi chasu ṭhānesu labbhanti .
Saddhāvimuttoti saddahanto vimutto .
Ayampi chasu ṭhānesu labbhati .
Dhammaṃ anussaratīti dhammānusārī .
Saddhaṃ anussaratīti saddhānusārī .
Ime dvepi paṭhamamaggasamaṅgino .
Kalyāṇadhammoti sundaradhammo .
Dussīlo pāpadhammoti nissīlo lāmakadhammo .
Imaṃ kasmā gaṇhanti ?
Sabbesu hi ekasadisesu jātesu
M2.49 sīlavantesu balavagāravaṃ na hoti , ekaccesu pana dussīlesu sati sīlavantānaṃ upari balavagāravaṃ hotīti maññantā gaṇhanti .Te tena lābhaṃ labhantīti te bhikkhū ekaccānaṃ vaṇṇaṃ ekaccānaṃ avaṇṇaṃ kathetvā cattāro paccaye labhanti .
Gathitāti taṇhāya ganthitā .
Mucchitāti taṇhāvaseneva mucchitā .
Ajjhopannāti ajjhosāya gilitvā pariniṭṭhapetvā
V2.47 ṭhitā .Anādīnavadassāvinoti apaccavekkhitaparibhoge ādīnavaṃ apassantā .
Anissaraṇapaññāti catūsu paccayesu chandarāgaapakaḍḍhanāya nissaraṇapaññāya virahitā idamatthaṃ etanti ajānantā .
Paribhuñjantīti sacchandarāgā hutvā paribhuñjanti .
Sukkapakkhe ubhatobhāgavimuttotiādīsu ayaṃ sattannampi ariyapuggalānaṃ saṅkhepapakāsanā – eko bhikkhu paññādhurena abhiniviṭṭho aṭṭha samāpattiyo nibbattetvā sotāpattimaggaṃ pāpuṇāti .
So tasmiṃ khaṇe dhammānusārī nāma hoti , sotāpattiphalādīsu chasu ṭhānesu kāyasakkhi nāma , arahattaphalakkhaṇe ubhatobhāgavimutto nāma .
Samāpattīhi vikkhambhanavimuttiyā maggena samucchedavimuttiyāti dvikkhattuṃ vā dvīhi vā bhāgehi vimuttoti attho .
Aparo paññādhurena abhiniviṭṭho samāpattiyo nibbattetuṃ
P2.149 asakkonto sukkhavipassakova hutvā sotāpattimaggaṃ pāpuṇāti .So tasmiṃ khaṇe dhammānusārī nāma hoti , sotāpattiphalādīsu chasu ṭhānesu diṭṭhippatto nāma , arahattaphalakkhaṇe paññāvimutto nāma .
Aparo saddhādhurena abhiniviṭṭho aṭṭha samāpattiyo nibbattetvā sotāpattimaggaṃ pāpuṇāti .
So tasmiṃ khaṇe saddhānusārī nāma hoti , sotāpattiphalādīsu chasu ṭhānesu kāyasakkhi nāma , arahattaphalakkhaṇe ubhatobhāgavimutto nāma .
Aparo saddhādhurena abhiniviṭṭho samāpattiyo nibbattetuṃ asakkonto sukkhavipassakova hutvā sotāpattimaggaṃ pāpuṇāti .
So tasmiṃ khaṇe saddhānusārī nāma hoti , sotāpattiphalādīsu chasu ṭhānesu saddhāvimutto nāma , arahattaphalakkhaṇe paññāvimutto nāma .
50. Aṭṭhame visamāti sapakkhalanaṭṭhena visamā .
Samāti nipakkhalanaṭṭhena samā .
Adhammakammānīti uddhammāni kammāni .
Avinayakammānīti ubbinayāni kammāni .
51. Navame
M2.50 adhammikāti niddhammā .Dhammikāti dhammayuttā .
52. Dasame adhikaraṇan ti vivādādhikaraṇādicatubbidhaṃ adhikaraṇaṃ .
Ādiyantīti gaṇhanti .
Saññāpentīti jānāpenti .
Na ca saññattiṃ upagacchantīti saññāpanatthaṃ na sannipatanti .
Na ca nijjhāpentīti na pekkhāpenti .
Na ca nijjhattiṃ upagacchantīti aññamaññaṃ nijjhāpanatthāya na sannipatanti .
Asaññattibalāti asaññattiyeva balaṃ etesanti asaññattibalā
V2.48 .Appaṭinissaggamantinoti yesaṃ hi evaṃ hoti –
‘‘ sace amhehi gahitaṃ adhikaraṇaṃ dhammikaṃ bhavissati , gaṇhissāma .
Sace adhammikaṃ , vissajjessāmā ’’ ti , te paṭinissaggamantino nāma
P2.150 honti .Ime pana na tathā mantentīti appaṭinissaggamantino .
Thāmasā parāmāsā abhinivissāti diṭṭhithāmena ca diṭṭhiparāmāsena ca abhinivisitvā .
Idameva saccan ti idaṃ amhākaṃ vacanameva saccaṃ .
Moghamaññan ti avasesānaṃ vacanaṃ moghaṃ tucchaṃ .
Sukkapakkho uttānatthoyevāti .
Parisavaggo pañcamo .
Paṭhamapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ .
2. Dutiyapaṇṇāsakaṃ