7. Sekhiyakaṇḍaṃ
1. Parimaṇḍalavaggavaṇṇanā
Sekhiyesu
M3.104V3.95 sikkhitasikkhenāti catūhi maggehi tisso sikkhā sikkhitvā ṭhitena , sabbaso pariniṭṭhitakiccenāti vuttaṃ hoti .Tādināti aṭṭhahi lokadhammehi akampiyaṭṭhena tādinā .
576. Sikkhā karaṇīyāti ‘‘ evaṃ nivāsessāmī ’’ ti ārāmepi antaragharepi sabbattha sikkhā kattabbā .
Ettha ca yasmā vattakkhandhake vuttavattānipi sikkhitabbattā sekhiyāneva honti , tasmā pārājikādīsu viya paricchedo na kato , cārittanayadassanatthañca ‘‘ yo pana bhikkhu olambento nivāseyya , dukkaṭan ’’ ti evaṃ āpattināmena avatvā ‘‘ sikkhā karaṇīyā ’’ ti evaṃ sabbasikkhāpadesu pāḷi āropitā .
Padabhājane pana ‘‘ āpatti dukkaṭassā ’’ ti vuttattā sabbattha anādariyakaraṇe dukkaṭaṃ veditabbaṃ .
Vuttan ti mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ .
Yasmā aṭṭhaṅgulamattaṃ otāretvā nivatthameva nisinnassa caturaṅgulamattaṃ hoti , tasmā ubhopete aṭṭhakathāvādā ekaparicchedā .
Te sabbeti nivāsanadosā .
Taṃ panāti taṃ anādariyaṃ .
Kiñcāpi kurundivādaṃ pacchā vadantena ‘‘ parimaṇḍalaṃ nivāsetuṃ ajānantassa anāpattī ’’ ti ayamattho patiṭṭhāpito , tathāpi nivāsanavattaṃ sādhukaṃ uggahetabbameva .
Sañcicca anuggaṇhantassa anādariyaṃ siyā .
Teneva mātikāṭṭhakathāyaṃ ( kaṅkhā . aṭṭha . parimaṇḍalasikkhāpadavaṇṇanā ) vuttaṃ ‘‘ ajānantassāti parimaṇḍalaṃ nivāsetuṃ ajānantassa anāpatti , apica nivāsanavattaṃ uggahetabban ’’ ti .
Sacittakan ti vatthuvijānanacittena paṇṇattivijānanacittena ca sacittakaṃ ‘‘ anādariyaṃ paṭiccā ’’ ti vuttattā .
‘‘ Pāṇātipātādi viya nivāsanadoso lokagarahito na hotīti paṇṇattivajjan ’’ ti
V3.96 phussadevatthero āha .Upatissatthero pana ‘‘ yasmā anādariyavaseneva āpajjitabbattā kevalaṃ akusalameva , tañca pakatiyā vajjaṃ , sañcicca vītikkamanañca
M3.105 domanassitasseva hoti , tasmā lokavajjaṃ akusalacittaṃ dukkhavedanan ’’ ti āha .Anādariyaṃ , anāpattikāraṇābhāvo , aparimaṇḍalanivāsananti imāni panettha tīṇi aṅgāni .
Yathā cettha , evaṃ sabbattha purimāni dve tattha tattha vuttapaṭipakkhakaraṇañcāti tīṇiyeva honti .
577. Dutiyādīsu anekappakāraṃ gihipārutan ti setapaṭapārutaṃ paribbājakapārutaṃ ekasāṭakapārutantiādi anekappabhedaṃ gihipārutaṃ .
Tassattho khandhakeyeva āvi bhavissati .
Vihārepīti buddhupaṭṭhānādikālaṃ sandhāya vuttaṃ .
578.‘‘ Suppaṭicchanno ’’ ti vuttattā ‘‘ sasīsaṃ pāruto sabbathā suppaṭicchannattā suppaṭicchanno nāma hotī ’’ ti yassa siyā , taṃ sandhāyāha ‘‘ na sasīsaṃ pārutenā ’’ tiādi .
582. Ekasmiṃ pana ṭhāne ṭhatvāti ettha ‘‘ gacchantopi parissayābhāvaṃ oloketuṃ labhatiyeva , tathā gāme pūjan ’’ ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ .
Parimaṇḍalavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Ujjagghikavaggavaṇṇanā
586. Dutiyavagge hasanīyasmiṃ vatthusmin ti hāsajanake kāraṇe .
Ujjagghikavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .
3. Khambhakatavaggavaṇṇanā
603. Tatiyavagge patte saññā pattasaññā , sā assa atthīti pattasaññī , attano bhājane upanibandhasaññī hutvāti attho .
Byañjanaṃ pana anādiyitvā atthamattameva dassetuṃ ‘‘ patte saññaṃ katvā ’’ ti vuttaṃ .
604. Oloṇīti
V3.97 ekā byañjanavikati .‘‘ Yo koci suddho kañjikatakkādirasao ’’ ti keci .
Sākasūpeyya -ggahaṇena yā kāci sūpeyyasākehi
M3.106 katā byañjanavikati vuttā .Maṃsarasādīnīti ādi -saddena avasesā sabbāpi byañjanavikati saṅgahitāti daṭṭhabbaṃ .
Teneva mātikāṭṭhakathāyaṃ ( kaṅkhā . aṭṭha . samasūpakapaṭiggahaṇasikkhāpadavaṇṇanā ) vuttaṃ ‘‘ ṭhapetvā pana sūpaṃ avasesā sabbāpi sūpeyyā byañjanavikati rasaraso nāma hotī ’’ ti .
605. Samapuṇṇan ti adhiṭṭhānupagassa pattassa antomukhavaṭṭilekhaṃ anatikkāmetvā racitaṃ .
Samabharitan ti tasseva vevacanaṃ .
Phalāphalādīti ādi -saddena odanādimpi saṅgaṇhāti .
Heṭṭhā orohatīti samantā okāsasabbhāvato cāliyamānaṃ heṭṭhā bhassati .
Matthake thūpīkataṃ pūvameva vaṭaṃsakasadisattā ‘‘ pūvavaṭaṃsakan ’’ ti vuttaṃ .
Pupphavaṭaṃsakā dīsupi eseva nayo .
Yasmā ‘‘ samatittiko piṇḍapāto paṭiggahetabbo ’’ ti vacanaṃ piṇḍapāto sampuṇṇo paṭiggahetabboti dīpeti , tasmā attano hatthagate patte piṇḍapāto diyyamāno thūpīkatopi ce hoti , vaṭṭatīti dīpeti .
‘‘ Thūpīkataṃ piṇḍapātaṃ paṭiggaṇhāti , āpatti dukkaṭassā ’’ ti hi vacanaṃ paṭhamaṃ thūpīkataṃ piṇḍapātaṃ pacchā paṭiggaṇhato āpattīti dīpeti .
‘‘ Patte paṭiggaṇhato ca thūpīkataṃ hoti , vaṭṭati athūpīkatassa paṭiggahitattā , payogo pana natthi aññatra pubbadesā ’’ ti kenaci vuttaṃ , taṃ na sārato paccetabbaṃ .
‘‘ Na thūpīkataṃ piṇḍapātaṃ paṭiggaṇhātī ’’ ti vacanaṃ paṭhamaṃ thūpīkatasseva pacchā paṭiggaṇhanaṃ dīpeti .
Na hi hatthagatepi patte diyyamānaṃ thūpīkataṃ gaṇhanto thūpīkataṃ piṇḍapātaṃ paṭiggaṇhanto nāma na hoti , na ca tena samatittiko piṇḍapāto paṭiggahitoti sakkā viññātuṃ .
‘‘ Thūpīkatan ’’ ti ca bhāvanapuṃsakaniddese gayhamāne ayamattho suṭṭhutaraṃ pākaṭoyevāti .
Khambhakatavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .
4. Sakkaccavaggavaṇṇanā
608. Catutthavagge sapadānan ti ettha dānaṃ vuccati avakhaṇḍanaṃ , apetaṃ dānato apadānaṃ , anavakhaṇḍananti attho .
Saha apadānena sapadānaṃ , avakhaṇḍanavirahitaṃ
M3.107 , anupaṭipāṭiyāti vuttaṃ hoti .Tenāha ‘‘ tattha tattha odhiṃ akatvā anupaṭipāṭiyā ’’ ti .
611. Yasmiṃ
V3.98 samaye ‘‘ pāṇo na hantabbo ’’ ti rājāno bheriṃ carāpenti , ayaṃ māghātasamayo nāma .Idha anāpattiyaṃ gilāno na āgato , tasmā gilānassapi āpatti .
Sūpodanaviññattisikkhāpade asañcicca assatiyāti ettha ‘‘ mukhe pakkhipitvā puna vippaṭisārī hutvā chaḍḍentassa aruciyā pavisante ‘ asañciccā ’ ti vuccati , viññattimpi aviññattimpi etasmiṃ ṭhāne ṭhitaṃ sahasā gahetvā bhuñjante ‘ assatiyā ’ ti vuccatī ’’ ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ .
614-615.
Ujjhāne saññā ujjhānasaññā , sā assa atthīti ujjhānasaññī .
‘‘ Mayūraṇḍaṃ atimahantan ’’ ti vacanato mayūraṇḍappamāṇo kabaḷo na vaṭṭati .
Keci pana ‘‘ mayūraṇḍato mahanto na vaṭṭatī ’’ ti vadanti , taṃ na gahetabbaṃ ,‘‘ nātimahantan ’’ ti ca atimahantasseva paṭikkhittattā khuddake āpatti na dissati .
‘‘ Mayūraṇḍaṃ atimahantaṃ , kukkuṭaṇḍaṃ atikhuddakaṃ , tesaṃ vemajjhappamāṇo ’’ ti iminā pana sāruppavasena khuddakampi paṭikkhipitvā paricchedo na dassitoti veditabbaṃ .
Sakkaccavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .
5. Kabaḷavaggavaṇṇanā
618. Pañcamavagge sabbaṃ hatthan ti ettha hattha -saddo tadekadesesu aṅgulīsu daṭṭhabbo ‘‘ hatthamuddā ’’ tiādīsu viya , samudāye pavattavohārassa avayavepi vattanato ekaṅgulimpi mukhe pakkhipituṃ na vaṭṭati .
Kabaḷavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .
6. Surusuruvaggavaṇṇanā
627. Chaṭṭhavagge sītīkatoti sītaṭṭo , sītapīḷitoti vuttaṃ hoti .
Silakabuddhoti parihāsavacanametaṃ .
Silakañhi kañci disvā ‘‘ buddho ayan ’’ ti voharanti .
634. Vilīvacchattan ti
M3.108 veṇuvilīvehi kataṃ chattaṃ .Tatthajātakadaṇḍakena katan ti tālapaṇṇaṃ saha daṇḍakena chinditvā tameva chattadaṇḍaṃ karonti gopālakādayo viya , taṃ sandhāyetaṃ
V3.99 vuttaṃ .Chattapādukāya vā ṭhitaṃ hotīti ettha chattapādukā vuccati chattādhāro .
Yasmiṃ chattaṃ apatamānaṃ katvā ṭhapenti , tādisikāya chattapādukāya ṭhitaṃ chattaṃ ‘‘ chattan ’’ ti ajjhāharitabbaṃ .
‘‘ Chattaṃ chattapādukāya ṭhitan ’’ tipi paṭhanti , tatthāpi ayamevattho .
637. Cāpoti majjhe vaṅkā kācadaṇḍasadisā dhanuvikati .
Kodaṇḍoti vaṭṭaladaṇḍā dhanuvikati .
Paṭimukkan ti pavesitaṃ laggitaṃ .
Surusuruvaggavaṇṇanā niṭṭhitā .
7. Pādukavaggavaṇṇanā
647. Sattamavagge paṭicchanno hutvāti so kira rattibhāge uyyānaṃ gantvā ambaṃ abhiruhitvā sākhāya sākhaṃ ambaṃ olokento vicari .
Tassa tathā karontasseva ratti vibhāyi .
So cintesi ‘‘ sace idāni otaritvā gamissāmi , disvā maṃ coroti gahessanti , rattibhāge gamissāmī ’’ ti .
Athekaṃ viṭapaṃ abhiruhitvā nilīno acchi .
Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ .
So rukkhato otaranto ekaṃ olambinisākhaṃ gahetvā tesaṃ ubhinnampi antare patiṭṭhāsi .
Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ tesaṃ dvinnampi antarā rukkhato patito ’’ ti .
Pāḷiyā atthaṃ na jānantīti attano gahaṇassa atthaṃ na jānanti .
Jātakapāḷiyaṃ ( jā .1.4.33) pana ayaṃ gāthā –
‘‘ Sabbamidaṃ carimaṃ kataṃ , ubho dhammaṃ na passare ;
Ubho pakatiyā cutā , yo cāyaṃ mantejjhāpeti ;
Yo ca mantaṃ adhīyatī ’’ ti .
–
Evamāgatā .
Tassāyamattho ( jā . aṭṭha .3.4.33)– sabbamidaṃ carimaṃ katan ti yaṃ amhehi tīhi janehi kataṃ , sabbamidaṃ kiccaṃ lāmakaṃ nimmariyādaṃ adhammikaṃ .
Evaṃ attano
M3.109 corabhāvaṃ tesañca mantesu agāravaṃ garahitvā puna itare dveyeva garahanto ‘‘ ubho dhammaṃ na passare ’’ tiādimāha .Tattha ubhoti ime dvepi janā garukārārahaṃ porāṇakadhammaṃ na passanti , tatova dhammapakatito cutā .
Dhammo hi paṭhamuppattivasena pakati nāma .
Vuttampi cetaṃ –
‘‘ Dhammo
V3.100 have pāturahosi pubbe ,Pacchā adhammo udapādi loke ’’ ti .( jā .1.11.28);
Yo cāyan ti yo ca ayaṃ nīce nisīditvā mante ajjhāpeti , yo ca ucce nisīditvā adhīyatīti .
Sālīnan ti ayaṃ gāthāpi –
‘‘ Sālīnaṃ odanaṃ bhuñje , suciṃ maṃsūpasecanaṃ ;
Tasmā etaṃ na sevāmi , dhammaṃ isīhi sevitan ’’ ti .( jā .1.4.34)–
Evaṃ jātake āgatā .
Tattha sucin ti paṇḍaraṃ parisuddhaṃ .
Maṃsūpasecanan ti nānappakārāya maṃsavikatiyā sittaṃ bhuñje , bhuñjāmīti attho .
Sesaṃ pākaṭameva .
Dhiratthūti dhi atthu , nindā bhavatūti attho , garahāma taṃ mayanti vuttaṃ hoti .
Laddhalābhoti dhanalābhaṃ yasalābhañca sandhāya vadati .
Vinipātanahetunāti vinipātanassa hetubhāvena .
Vutti nāma hotīti yathāvutto duvidhopi lābho apāyasaṃvattanikatāya samparāye vinipātanahetubhāvena pavattanato sampati adhammacaraṇena pavattanato ca vutti nāma hotīti attho .
Evarūpā yā vuttīti evarūpā dhanalābhayasalābhasaṅkhātā yā vutti .
Adhammacaraṇena vāti vā -saddo sampiṇḍanattho .
Tvan ti upayogatthe paccattavacanaṃ , taṃ icceva vā pāṭho .
Asmāti pāsāṇādhivacanametaṃ .
Pādukavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .
Sesaṃ uttānameva .
Sekhiyakaṇḍaṃ niṭṭhitaṃ .
Adhikaraṇasamathesu
M3.110V3.101 yaṃ vattabbaṃ , taṃ aṭṭhakathāyaṃ āgataṭṭhāneyeva dassayissāma .Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya sāratthadīpaniyaṃ
Bhikkhuvibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā .
Mahāvibhaṅgo niṭṭhito .
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa