3. Anuttariyavaggo
1-2.Sāmakasuttādivaṇṇanā
21-22.
Tatiyassa
V3.94 paṭhame kevalakappan ti ettha kevala -saddo anavasesattho , kappa -saddo samantabhāvattho .Tasmā kevalakappaṃ pokkharaṇiyanti evamattho daṭṭhabbo .
Anavasesaṃ pharituṃ samatthassapi obhāsassa kenaci kāraṇena ekadesapharaṇampi siyā , ayaṃ pana sabbasova pharatīti dassetuṃ samantattho kappa-saddo gahito .
Attano obhāsena pharitvāti vatthālaṅkārasarīrasamuṭṭhitena obhāsena pharitvā , candimā
M3.100 viya ekobhāsaṃ ekapajjotaṃ karitvāti attho .Samanuññoti sammadeva katamanuñño .
Tenāha ‘‘ samānacitto ’’ ti , samānajjhāsayoti attho .
Dukkhaṃ vaco etasminti dubbaco , tassa kammaṃ dovacassaṃ , tassa puggalassa anādariyavasena pavattā cetanā , tassa bhāvo atthitā dovacassatā .
Atha vā dovacassameva dovacassatā .
Sā atthato saṅkhārakkhandho hoti .
Cetanāpadhāno hi saṅkhārakkhandho .
Catunnaṃ vā khandhānaṃ apadakkhiṇaggāhitākārena pavattānaṃ etaṃ adhivacananti vadanti .
Pāpā assaddhādayo puggalā etassa mittāti pāpamitto , tassa bhāvo pāpamittatā .
Sāpi atthato dovacassatā viya daṭṭhabbā .
Yāya hi cetanāya puggalo pāpamitto pāpasampavaṅko nāma hoti , sā cetanā pāpamittatā .
Cattāropi vā arūpino khandhā tadākārappavattā pāpamittatā .
Dutiyaṃ uttānameva .
Sāmakasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .
3. Bhayasuttavaṇṇanā
23. Tatiye sambhavati jātimaraṇaṃ etenāti sambhavo , upādānanti āha ‘‘ jātiyā ca maraṇassa ca sambhave paccayabhūte ’’ ti .
Anupādāti anupādāya .
Tenāha ‘‘ anupādiyitvā ’’ ti .
Jātimaraṇāni sammā khīyanti etthāti jātimaraṇasaṅkhayo , nibbānanti āha ‘‘ jātimaraṇānaṃ saṅkhayasaṅkhāte nibbāne ’’ ti .
Sabbadukkhaṃ upaccagun ti sakalampi vaṭṭadukkhaṃ atikkantā carimacittanirodhena vaṭṭadukkhalesassapi asambhavato .
Bhayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
4. Himavantasuttavaṇṇanā
24. Catutthe
V3.95 samāpattikusalo hotīti samāpajjanakusalo hoti .Tenāha ‘‘ samāpajjituṃ kusalo ’’ ti .
Tattha antogatahetuattho ṭhiti-saddo , tasmā ṭhapanakusaloti atthoti āha ‘‘ samādhiṃ ṭhapetuṃ sakkotīti attho ’’ ti .
Tattha ṭhapetuṃ sakkotīti sattaṭṭhaaccharāmattaṃ
M3.101 khaṇaṃ jhānaṃ ṭhapetuṃ sakkoti adhiṭṭhānavasibhāvassa nipphāditattā .Yathāparicchedenāti yathāparicchinnakālena .
Vuṭṭhātuṃ sakkoti vuṭṭhānavasibhāvassa nipphāditattā .
Kallaṃ sañjātaṃ assāti kallitaṃ , tasmiṃ kallite kallitabhāve kusalo kallitakusalo .
Hāsetuṃ tosetuṃ sampahaṃsetuṃ .
Kallaṃ kātun ti samādhānassa paṭipakkhadhammānaṃ dūrīkaraṇena sahakārīkāraṇānañca samappadhānena samāpajjane cittaṃ samatthaṃ kātuṃ .
Samādhissa gocarakusaloti samādhismiṃ nipphādetabbe tassa gocare kammaṭṭhānasaññite pavattiṭṭhāne bhikkhācāragocare satisampajaññayogato kusalo cheko .
Tenāha ‘‘ samādhissa asappāye anupakārake dhamme vajjetvā ’’ tiādi .
Paṭhamajjhānādisamādhiṃ abhinīharitun ti paṭhamajjhānādisamādhiṃ visesabhāgiyatāya abhinīharituṃ upanetuṃ .
Himavantasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
5. Anussatiṭṭhānasuttavaṇṇanā
25. Pañcame anussatikāraṇānīti anussatiyo eva diṭṭhadhammikasamparāyikādihitasukhānaṃ hetubhāvato kāraṇāni .
Nikkhantan ti nissaṭaṃ .
Muttan ti vissaṭṭhaṃ .
Vuṭṭhitan ti apetaṃ .
Sabbametaṃ vikkhambhanameva sandhāya vadati .
Gedhamhāti pañcakāmaguṇato .
Idampīti buddhānussativasena laddhaṃ upacārajjhānamāha .
Ārammaṇaṃ karitvāti paccayaṃ karitvā , pādakaṃ katvāti attho .
Anussatiṭṭhānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
6. Mahākaccānasuttavaṇṇanā
26. Chaṭṭhe sambādheti vā taṇhāsaṃkilesādīnaṃ sampīḷe saṅkare gharāvāse .
Okāsā vuccantīti maggaphalasukhādhigamāya okāsabhāvato okāsāti vuccanti .
Okāsādhigamoti lokuttaradhammassa
V3.96 adhigamāya adhigantabbaokāso .Visujjhanatthāyāti rāgādīhi malehi abhijjhāvisamalobhādīhi
M3.102 ca upakkiliṭṭhacittānaṃ visuddhatthāya .Sā panāyaṃ cittassa visuddhi sijjhamānā yasmā sokādīnaṃ anupādāya saṃvattati , tasmā vuttaṃ ‘‘ sokaparidevānaṃ samatikkamāyā ’’ tiādi .
Tattha socanaṃ ñātibyasanādinimittaṃ cetaso santāpo antotāpo antonijjhānaṃ soko , ñātibyasanādinimittameva socikatā .
‘‘ Kahaṃ ekaputtakā ’’ tiādinā ( ma . ni .2.353-354; saṃ . ni .2.63) paridevanavasena lapanaṃ paridevo .
Samatikkamanatthāyāti pahānāya .
Āyatiṃ anuppajjanañhi idha samatikkamo .
Dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamāyāti kāyikadukkhassa ca cetasikadomanassassa cāti imesaṃ dvinnaṃ atthaṅgamāya , nirodhāyāti attho .
Ñāyati nicchayena kamati nibbānaṃ , taṃ vā ñāyati paṭivijjhati etenāti ñāyo , ariyamaggo .
Idha pana saha pubbabhāgena ariyamaggo gahitoti āha ‘‘ sahavipassanakassa maggassa adhigamanatthāyā ’’ ti .
Apaccayaparinibbānassāti anupādisesanibbānaṃ sandhāya vadati .
Paccayavasena anuppannaṃ asaṅkhataṃ amatadhātumeva .
Sesamettha uttānameva .
Mahākaccānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
7. Paṭhamasamayasuttavaṇṇanā
27. Sattame vaḍḍhetīti manaso vivaṭṭanissitaṃ vaḍḍhiṃ āvahati .
Manobhāvanīyoti vā manasā bhāvito sambhāvito .
Yañca āvajjato manasi karoto cittaṃ vinīvaraṇaṃ hoti .
Imasmiṃ pakkhe kammasādhano sambhāvanattho bhāvanīya-saddo .
‘‘ Thinamiddhavinodanakammaṭṭhānan ’’ ti vatvā tadeva vibhāvento ‘‘ ālokasaññaṃ vā ’’ tiādimāha .
Vīriyārambhavatthuādīnaṃ vāti ettha ādi -saddena idha avuttānaṃ atibhojane nimittaggāhādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .
Vuttañhetaṃ ‘‘ cha dhammā thinamiddhassa pahānāya saṃvattanti atibhojane nimittaggāho , iriyāpathasamparivattanatā , ālokasaññāmanasikāro , abbhokāsavāso , kalyāṇamittatā , sappāyakathā ’’ ti ( itivu . aṭṭha .111).
Antarāyasaddapariyāyo idha antarā -saddoti āha ‘‘ anantarāyenā ’’ ti .
Paṭhamasamayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
8. Dutiyasamayasuttavaṇṇanā
28. Aṭṭhame
V3.97M3.103 maṇḍalasaṇṭhānamāḷasaṅkhepena katā bhojanasālā maṇḍalamāḷāti adhippetāti āha ‘‘ bhojanasālāyā ’’ ti .Sesamettha suviññeyyameva .
Dutiyasamayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
9. Udāyīsuttavaṇṇanā
29. Navame diṭṭhadhammo vuccati paccakkho attabhāvoti āha ‘‘ imasmiṃyeva attabhāve ’’ ti .
Sukhavihāratthāyāti nikkilesatāya nirāmisena sukhena vihāratthāya .
Ālokasaññaṃ manasi karotīti sūriyacandapajjotamaṇiukkāvijjuādīnaṃ āloko divā rattiñca upaladdho , yathāladdhavaseneva ālokaṃ manasi karoti , citte ṭhapeti .
Tathā ca naṃ manasi karoti , yathāssa subhāvitālokakasiṇassa viya kasiṇāloko yathicchakaṃ yāvadicchakañca so āloko rattiyaṃ upatiṭṭhati .
Yena tattha divāsaññaṃ ṭhapeti , divāriva vigatathinamiddho hoti .
Tenāha ‘‘ yathā divā tathā rattin ’’ ti .
Divāti saññaṃ ṭhapetīti vuttanayena manasi katvā divāriva saññaṃ uppādeti .
Yathānena divā … pe … tatheva taṃ manasi karotīti yathānena divā upaladdho sūriyāloko , evaṃ rattimpi divā diṭṭhākāreneva taṃ ālokaṃ manasi karoti .
Yathā canena rattiṃ … pe … manasi karotīti yathā rattiyaṃ candāloko upaladdho , evaṃ divāpi rattiṃ diṭṭhākāreneva taṃ ālokaṃ manasi karoti , citte ṭhapeti .
Vivaṭenāti thinamiddhena apihitattā vivaṭena .
Anonaddhenāti asañchāditena .
Sahobhāsakan ti saññāṇobhāsaṃ .
Dibbacakkhuñāṇaṃ rūpagatassa dibbassa itarassa ca dassanaṭṭhena idha ñāṇadassananti adhippetanti āha ‘‘ dibbacakkhusaṅkhātassā ’’ tiādi .
Uddhaṃ jīvitapariyādānāti jīvitakkhayato upari maraṇato paraṃ .
Samuggatenāti uṭṭhitena .
Dhumātattāti uddhaṃ uddhaṃ dhumātattā sūnattā
M3.104 .Setarattehi viparibhinnaṃ vimissitaṃ nīlaṃ , purimavaṇṇavipariṇāmabhūtaṃ vā nīlaṃ vinīlaṃ , vinīlameva vinīlakan ti ka-kārena padavaḍḍhanamāha anatthantarato yathā ‘‘ pītakaṃ lohitakan ’’ ti .
Paṭikūlattāti jigucchanīyattā .
Kucchitaṃ vinīlaṃ vinīlakan ti kucchanattho vā ayaṃ ka-kāroti dassetuṃ vuttaṃ yathā ‘‘ pāpako kittisaddo abbhuggacchatī ’’ ti ( dī . ni .3.316; a . ni .5.213).
Paribhinnaṭṭhānehi kākadhaṅkādīhi
V3.98 .Vissandamānaṃ pubban ti vissavantapubbaṃ , tahaṃ tahaṃ paggharantapubbanti attho .
Tathābhāvan ti vissandamānapubbataṃ .
So bhikkhūti yo ‘‘ passeyya sarīraṃ sīvathikāya chaḍḍitan ’’ ti vutto , so bhikkhu .
Upasaṃharati sadisataṃ .
Ayampi khotiādi upasaṃharaṇākāradassanaṃ .
Āyūti rūpajīvitindriyaṃ .
Arūpajīvitindriyaṃ panettha viññāṇagatikameva .
Usmāti kammajatejo .
Evaṃpūtikasabhāvoti evaṃ ativiya pūtisabhāvo āyuādivigame viyāti adhippāyo .
Ediso bhavissatīti evaṃbhāvīti āha ‘‘ evamevaṃ uddhumātādibhedo bhavissatī ’’ ti .
Luñcitvā luñcitvāti uppāṭetvā uppāṭetvā .
Sesāvasesamaṃsalohitayuttan ti sabbaso akkhāditattā tahaṃ tahaṃ sesena appāvasesena maṃsalohitena yuttaṃ .
Aññena hatthaṭṭhikan ti avisesena hatthaṭṭhikānaṃ vippakiṇṇatā jotitāti anavasesato tesaṃ vippakiṇṇataṃ dassento ‘‘ catusaṭṭhibhedampī ’’ tiādimāha .
Terovassikānīti tirovassagatāni .
Tāni pana saṃvaccharaṃ vītivattāni hontīti āha ‘‘ atikkantasaṃvaccharānī ’’ ti .
Purāṇatāya ghanabhāvavigamena vicuṇṇatā idha pūtibhāvo .
So yathā hoti , taṃ dassento ‘‘ abbhokāse ’’ tiādimāha .
Anekadhātūnan ti cakkhudhātuādīnaṃ , kāmadhātuādīnaṃ vā .
Satiyā ca ñāṇassa ca atthāyāti ‘‘ abhikkante paṭikkante sampajānakārī hotī ’’ tiādinā ( dī . ni .1.214;2.376; ma . ni .1.109) vuttāya sattaṭṭhānikāya satiyā ceva taṃsampayuttañāṇassa ca atthāya .
Udāyīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
10. Anuttariyasuttavaṇṇanā
30. Dasame
M3.105 nihīnan ti lāmakaṃ , kiliṭṭhaṃ vā .Gāmavāsikānan ti bālānaṃ .
Puthujjanānaṃ idanti pothujjanikaṃ .
Tenāha ‘‘ puthujjanānaṃ santakan ’’ ti , puthujjanehi sevitabbattā tesaṃ santakanti vuttaṃ hoti .
Anariyan ti na niddosaṃ .
Niddosaṭṭho hi ariyaṭṭho .
Tenāha ‘‘ na uttamaṃ na parisuddhan ’’ ti .
Ariyehi vā na sevitabbanti anariyaṃ .
Anatthasaṃhitan ti diṭṭhadhammikasamparāyikādivividhavipulānatthasahitaṃ .
Tādisañca atthasannissitaṃ na hotīti āha ‘‘ na atthasannissitan ’’ ti .
Na vaṭṭe nibbindanatthāyāti catusaccakammaṭṭhānābhāvato .
Asati pana vaṭṭe nibbidāya virāgādīnaṃ asambhavoyevāti āha ‘‘ na virāgāyā ’’ tiādi .
Anuttamaṃ
V3.99 anuttariyan ti āha ‘‘ etaṃ anuttaran ’’ ti .Hatthismin ti nimittatthe bhummanti āha ‘‘ hatthinimittaṃ sikkhitabban ’’ ti .
Hatthivisayattā hatthisannissitattā ca hatthisippaṃ ‘‘ hatthī ’’ ti gahetvā ‘‘ hatthismimpi sikkhatī ’’ ti vuttaṃ .
Tasmā hatthisippe sikkhatīti evamettha attho daṭṭhabbo .
Sesapadesupi eseva nayo .
Liṅgabyattayena vibhattibyattayena pāricariyeti vuttanti āha ‘‘ pāricariyāya paccupaṭṭhitā ’’ ti .
Sesamettha suviññeyyameva .
Anuttariyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
Anuttariyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .